Nhiều người có thói quen chuẩn bị một ly sinh tố việt quất hoặc dâu tây vào buổi sáng với mong muốn đầu óc tỉnh táo, nhớ nhanh và làm việc hiệu quả hơn. Các loại quả mọng sẫm màu từ lâu đã nổi tiếng chứa nhiều chất chống oxy hóa, nhưng liệu việc uống sinh tố quả mọng có thực sự giúp tăng tốc độ ghi nhớ của não bộ hay không?

Câu trả lời dựa trên các bằng chứng khoa học hiện tại là: có cơ sở, nhưng chỉ ở một số khía cạnh nhận thức nhất định. Hợp chất polyphenol, đặc biệt là nhóm anthocyanin trong quả mọng, đã được chứng minh qua nhiều thử nghiệm lâm sàng và tiền lâm sàng là có khả năng cải thiện tốc độ xử lý phản ứng, tăng khả năng tiếp thu và ghi nhớ từ ngữ sau một khoảng thời gian ngắn [1], [2].

Anthocyanin tác động thế nào tới tế bào thần kinh?

Não bộ con người lưu giữ thông tin nhờ vào mạng lưới hàng tỷ tế bào thần kinh liên tục giao tiếp với nhau. Khi chúng ta học hỏi một điều mới, các khớp nối thần kinh (synapse) cần được củng cố và tái cấu trúc, một cơ chế được gọi là tính dẻo của hải mã (hippocampal plasticity) [1]. Anthocyanin – sắc tố tự nhiên tạo nên màu đỏ, tím, xanh thẫm của quả dâu hay việt quất – đóng vai trò như chất điều hòa sinh học [3], [4].

Dù mức độ sinh khả dụng qua hàng rào máu não của flavonoid từ chế độ ăn còn hạn chế, các chất chuyển hóa của chúng vẫn có khả năng kích hoạt trực tiếp các con đường dẫn truyền tín hiệu nội bào [4]. Cụ thể, các nhà khoa học chỉ ra rằng flavonoid kích thích quá trình phosphoryl hóa protein ERK (extracellular signal-related kinase) và kích hoạt yếu tố phiên mã CREB [1], [5].

Sự kết hợp giữa ERK và CREB sẽ thúc đẩy sản xuất BDNF (Brain-Derived Neurotrophic Factor) – một yếu tố dinh dưỡng thần kinh có nguồn gốc từ não [1], [5]. BDNF là một loại protein cực kỳ quan trọng cho sự biệt hóa, tồn tại của tế bào thần kinh và quá trình hình thành tế bào thần kinh mới (neurogenesis) [1]. Khi BDNF gia tăng tại các vùng quan trọng như hồi răng (dentate gyrus) và vùng CA1 của hải mã, tín hiệu điện hóa giữa các nơ-ron truyền đi mượt mà hơn, từ đó nâng cao hiệu suất xử lý tác vụ và tốc độ học tập [1], [5].

Nghiên cứu trên động vật: Kích hoạt đường truyền não bộ

Các thử nghiệm trên mô hình động vật đã làm sáng tỏ đường đi của hoạt chất này trong mô não sống. Năm 2012, một nghiên cứu can thiệp trên chuột non 2 tháng tuổi đã áp dụng chế độ ăn bổ sung 2% việt quất (theo trọng lượng w/w) liên tục trong 7 tuần [5]. Động vật được đánh giá trí nhớ không gian thông qua mô hình mê cung 8 nhánh có độ trễ [5].

Kết quả cho thấy những con chuột ăn việt quất có tốc độ học tập nhanh hơn đáng kể so với nhóm đối chứng dùng thức ăn thông thường [5]. Phân tích mô học não ghi nhận sự kích hoạt mạnh mẽ của con đường ERK1/2, mức CREB toàn phần tăng cao và có mối tương quan chặt chẽ với hiệu suất nhớ [5]. Đồng thời, lượng BDNF ở dạng tiền chất lẫn dạng trưởng thành đều gia tăng rõ rệt, đặc biệt là sự biểu hiện mRNA của BDNF tăng chọn lọc tại hồi răng và vùng CA1 [5].

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2022 cũng củng cố rằng chuột ăn việt quất có sự nâng cao nồng độ CREB, ERK và BDNF ở hải mã, mang lại khả năng thực hiện nhiệm vụ trí nhớ làm việc không gian tốt hơn [1]. Ngoài ra, các hợp chất tự nhiên khác có trong việt quất như pterostilbene (chất đồng đẳng dimethyl của resveratrol) cũng cho thấy khả năng đảo ngược suy giảm nhận thức ở chuột già [3].

Bằng chứng lâm sàng ở người: Tốc độ phản hồi và khả năng nhớ lại

Tác động kích thích thần kinh này không chỉ dừng lại trên động vật thí nghiệm mà đã được ghi nhận trên người qua cả liều dùng cấp tính lẫn dài hạn [2], [6].

Năm 2015, một thử nghiệm chéo có đối chứng ở 14 trẻ em lứa tuổi học sinh (8-10 tuổi) với thời gian đào thải (washout) giữa các đợt uống ít nhất 7 ngày [7]. Trẻ được cho uống một liều đồ uống việt quất giàu flavonoid hoặc đồ uống đối chứng tương đương [7]. Sau 2 giờ, các bài kiểm tra nhận thức được tiến hành [7]. Kết quả cho thấy nhóm uống việt quất có sự cải thiện đáng kể về khả năng nhớ lại có trì hoãn đối với danh sách từ ngữ đã học trước đó [7]. Tuy nhiên, nghiên cứu phát hiện hiện tượng can thiệp xuôi chiều (proactive interference), tức các từ nhớ trước đó gây tác động tiêu cực đến việc mã hóa danh sách từ mới, đồng thời không cải thiện khả năng tập trung chú ý hay trí nhớ không gian thị giác [7].

Đến năm 2019, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đơn, nhóm song song được thực hiện trên 54 trẻ em khỏe mạnh từ 7-10 tuổi [2]. Nhóm can thiệp tiêu thụ 200 ml đồ uống việt quất hoang dã chứa 253 mg anthocyanin, còn nhóm đối chứng dùng giả dược [2]. Đánh giá nhận thức 2 giờ sau khi uống cho thấy nhóm dùng quả mọng có thời gian phản ứng (RTs) nhanh hơn rõ rệt trong bài kiểm tra mạng lưới chú ý điều chỉnh (MANT) ở các thử nghiệm 120 ms mà không làm giảm độ chính xác [2]. Về trí nhớ lời nói (AVLT), nhóm này cũng nhớ lại được nhiều từ hơn ở cả phần kiểm tra độ trễ ngắn lẫn đo lường thu nhận trí nhớ [2]. Dù vậy, can thiệp này không tạo ra khác biệt nào trên bài đo hiệu quả đọc hiểu (TOWRE-2) [2].

Trong một báo cáo tổng quan năm 2017 về các nghiên cứu đồ uống việt quất, nhóm tác giả phân tích thêm một thử nghiệm dùng bột việt quất hoang dã đông khô ở liều 15 g và 30 g [8]. Việc uống bột việt quất giúp cải thiện khả năng nhớ lại sau 1,15 giờ, duy trì sự nhận diện từ ngữ có độ trễ qua các mốc 1,15 giờ, 3 giờ và 6 giờ, đồng thời cải thiện độ chính xác trong thử thách can thiệp khó ở mốc 3 giờ [8]. Đáng chú ý, liều 30 g bột việt quất đem lại hiệu quả nhận thức tốt nhất, đặc biệt là ở những tác vụ đòi hỏi nỗ lực tư duy cao [8].

Năm 2022, một nghiên cứu khác ghi nhận rằng chỉ với một liều duy nhất đồ uống việt quất giàu flavonoid (tương đương 200 g quả tươi) đã ngăn chặn được sự sụt giảm nồng độ BDNF trong huyết tương, trong khi chỉ số này ở nhóm dùng giả dược lại tụt giảm [1].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Một tổng quan hệ thống năm 2019 tổng hợp 11 nghiên cứu lâm sàng trên người gồm 4 nghiên cứu ở trẻ em 7-10 tuổi, 4 nghiên cứu ở người lớn từ 60 tuổi trở lên và 3 nghiên cứu trên bệnh nhân suy giảm nhận thức nhẹ (MCI) [6]. Tổng quan này kết luận: lợi ích của việt quất thể hiện rõ rệt nhất ở khả năng nhớ lại có trì hoãn (delayed memory) và chức năng điều hành (executive function) ở cả trẻ nhỏ lẫn người lớn tuổi, cùng chức năng vận động tâm thần (psychomotor function) ở người già [6].

Tuy nhiên, bằng chứng về việc cải thiện trí nhớ làm việc (working memory) vẫn còn rất ít và chưa đồng nhất [6]. Thêm vào đó, việc uống một ly sinh tố quả mọng không thể nâng cao toàn diện mọi năng lực học tập phức tạp như khả năng đọc hiểu trong trường học [2]. Nhiều tác động nhận thức chỉ được ghi nhận ở một số khía cạnh xử lý tốc độ trong bài kiểm tra vi tính hóa [2]. Ngoài ra, số lượng người tham gia trong một số thử nghiệm can thiệp cấp tính còn khá khiêm tốn [7], [2].

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng uống sinh tố dâu tây hay việt quất là giải pháp tức thì biến não bộ thành "siêu trí nhớ" trước giờ thi hoặc thuyết trình. Thực tế, hợp chất trong quả mọng hỗ trợ tối ưu hóa việc dẫn truyền tín hiệu và duy trì nồng độ BDNF, giúp các nơ-ron hoạt động mượt mà hơn trong vài giờ sau tiêu thụ [1], [2], chứ không thể thay thế kiến thức tích lũy hay phương pháp tư duy logic.

Một quan niệm sai lầm khác là có thể ăn đồ ngọt nhiều đường, lười vận động rồi bù đắp bằng một ly sinh tố quả mọng. Các chuyên gia nhấn mạnh rằng lợi ích của flavonoid sẽ được củng cố mạnh mẽ hơn khi kết hợp cùng hoạt động thể chất đều đặn và hệ vi sinh đường ruột khỏe mạnh [1]. Quả mọng chỉ là một thành phần hỗ trợ bổ sung chứ không phải thần dược đảo ngược hoàn toàn tổn thương não.

Ai nên thận trọng khi dùng?

Mặc dù dâu tây và việt quất là thực phẩm lành tính, người tiêu dùng vẫn cần lưu ý một số yếu tố an toàn:

  • Người có tiền sử dị ứng với quả mọng: Cần ngưng dùng ngay nếu xuất hiện triệu chứng ngứa ngáy, nổi mề đay hoặc khó thở.
  • Người đang kiểm soát đường huyết: Tránh thêm đường cát, sữa đặc hoặc si-rô vào sinh tố, vì lượng đường tự do cao sẽ gây tăng đường huyết đột ngột, làm lu mờ lợi ích thần kinh.
  • Bệnh nhân có bệnh lý mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị: Nên tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ để điều chỉnh lượng ăn phù hợp với khẩu phần dinh dưỡng tổng thể.

Áp dụng đúng cách trong đời sống

Để khai thác tối đa anthocyanin cho não bộ, việc chế biến và sử dụng cần lưu ý:

  • Liều lượng tương đương nghiên cứu: Mức sử dụng khoảng 200 g quả tươi hoặc 15 g đến 30 g bột việt quất đông khô được ghi nhận là đem lại hiệu quả sinh học tích cực [1], [8].
  • Thời điểm vàng: Các phản ứng tích cực về tốc độ phản xạ và ghi nhớ từ ngữ thường xuất hiện trong khoảng 1,15 đến 2 giờ sau khi uống và có thể kéo dài tới 6 giờ [2], [8]. Do đó, uống sinh tố trước các buổi làm việc đòi hỏi sự tập trung khoảng 1,5 đến 2 giờ là khung thời gian hợp lý [2].
  • Cách chế biến: Nên xay nhuyễn nguyên quả để giữ trọn chất xơ và vỏ quả - nơi tập trung phần lớn sắc tố anthocyanin. Không nên lọc bỏ bã hay đun nóng ở nhiệt độ cao vì nhiệt độ có thể làm suy giảm cấu trúc polyphenol. Kết hợp quả mọng với sữa chua không đường, sữa hạt hoặc một chút nước lọc là cách pha chế tối ưu.

Một ly sinh tố việt quất hay dâu tây nguyên chất quả thực có thể mang lại cú hích sinh học cho tốc độ phản xạ và khả năng tiếp thu của não bộ nhờ hoạt hóa trục dẫn truyền ERK-CREB-BDNF [5], [2]. Tuy vậy, dinh dưỡng cho trí não đòi hỏi sự tổng hòa lâu dài. Hãy xem sinh tố quả mọng như một món ăn dặm bổ dưỡng đi kèm lối sống vận động và giấc ngủ đủ giấc, thay vì phụ thuộc như một biện pháp tức thời.