Giữa tiết trời oi bức hay trong các bữa tiệc tùng, một lon nước ngọt có ga (soda) mát lạnh luôn là lựa chọn giải khát quen thuộc của nhiều người. Nhiều người lầm tưởng rằng miễn là cung cấp chất lỏng cho cơ thể thì uống loại nước nào cũng giúp thận lọc tốt hơn.

Thực tế hoàn toàn ngược lại: uống soda thường xuyên, đặc biệt là các loại chứa đường fructose hoặc si-rô ngô giàu fructose, có liên quan trực tiếp đến việc làm tăng nguy cơ hình thành sỏi thận [1]. Không chỉ dừng lại ở sỏi thận, thói quen này còn kéo theo hàng loạt mối đe dọa khác đối với chức năng lọc của thận về lâu dài [2].

Vì sao uống nhiều nước ngọt lại hại thận?

Trong tất cả các biện pháp ăn uống nhằm giảm nguy cơ sỏi thận, lượng chất lỏng nạp vào là một trong những yếu tố quan trọng nhất [3]. Cứ mỗi 200 mL chất lỏng tiêu thụ thêm mỗi ngày sẽ giúp giảm 13% nguy cơ hình thành sỏi [3]. Khi lưu lượng nước tiểu tăng lên, tình trạng bão hòa quá mức của canxi oxalat, photphat và axit trong nước tiểu sẽ giảm xuống [1]. Tuy nhiên, không phải mọi loại đồ uống trên thị trường đều mang lại tác dụng bảo vệ thận giống nhau [4].

Nước ngọt có ga pha đường (soda) chứa trung bình 150 calo trong mỗi 350 mL và thường được bổ sung đường fructose hoặc si-rô ngô giàu fructose (HFCS) [3]. Tại Mỹ, lượng tiêu thụ HFCS đã tăng gần 2000% trong ba thập kỷ qua, trung bình lên tới 62,4 pound (khoảng 28,3 kg) mỗi người mỗi năm, trong đó đồ uống có đường như soda thông thường chiếm hơn 70% lượng nạp này [5].

Cơ chế gây hại nằm ở chính cách cơ thể xử lý đường fructose [5]. Đường fructose làm tăng bài tiết canxi, oxalat và axit uric qua đường tiểu — đây đều là những nguyên liệu chính kết tinh thành sỏi thận [3]. Hơn nữa, quá trình chuyển hóa fructose ở gan làm cạn kiệt phân tử năng lượng adenosine triphosphate (ATP), làm tăng sự phân hủy nucleotide và dẫn đến tăng nồng độ axit uric trong máu [5]. Hiện không có bằng chứng nào cho thấy đường mía (sucrose) an toàn cho thận hơn so với si-rô ngô giàu fructose (HFCS), vì cả hai đều có thành phần tương tự nhau [6].

Bên cạnh đường, thói quen ăn mặn cũng góp phần thúc đẩy vòng xoắn bệnh lý này. Lượng natri (muối) tiêu thụ hằng ngày vượt mức khuyến nghị là yếu tố đã biết gây tăng canxi niệu ở trẻ em [1]. Ăn mặn kích thích cảm giác khát, và lượng natri nạp vào cao có liên quan đến việc trẻ uống nhiều đồ uống có đường hơn [1].

Bằng chứng từ các nghiên cứu quy mô lớn

Mối liên hệ giữa soda và sỏi thận đã được kiểm chứng qua dữ liệu theo dõi quy mô lớn. Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã phân tích dữ liệu từ 3 nghiên cứu đoàn hệ lớn (Health Professionals Follow-Up Study, Nurses' Health Study I và Nurses' Health Study II) trên tổng số 194.095 người tham gia [3]. Trong thời gian theo dõi trung vị hơn 8 năm, các nhà khoa học ghi nhận 4.462 ca mắc sỏi thận mới thông qua bảng câu hỏi khảo sát đã được chuẩn hóa [4].

Kết quả cho thấy những người ở nhóm uống nhiều soda có đường loại cola nhất có nguy cơ phát triển sỏi thận cao hơn 23% so với nhóm uống ít nhất [4]. Đối với soda có đường không phải loại cola, nguy cơ tạo sỏi thận tăng cao hơn tới 33% [4]. Đồ uống ngọt dạng punch cũng làm tăng 18% nguy cơ mắc sỏi [4]. Với soda ăn kiêng (dùng chất tạo ngọt nhân tạo) không phải cola, nghiên cứu ghi nhận mức tăng nguy cơ sỏi thận ở ngưỡng có ý nghĩa thống kê biên [4].

Trái ngược với soda, nhiều loại đồ uống khác trong nghiên cứu này lại cho thấy khả năng giảm nguy cơ sỏi thận [4]. Cụ thể, nguy cơ tạo sỏi giảm 26% ở người uống cà phê có caffein, giảm 16% với cà phê đã tách caffein, giảm 11% với trà, giảm 31-33% với rượu vang, giảm 41% với bia và giảm 12% với nước cam [4].

Không chỉ sỏi thận: Nguy cơ suy giảm chức năng thận mạn tính

Tác hại của soda không dừng lại ở việc tạo sỏi mà còn đe dọa trực tiếp đến mô thận và chức năng lọc máu. Một phân tích gộp công bố năm 2014 (tổng hợp dữ liệu từ cơ sở dữ liệu MEDLINE, EMBASE và Cochrane tính đến ngày 30/6/2014) đã đánh giá mối liên hệ giữa soda và bệnh thận mạn tính (CKD) [2]. Phân tích trên 5 nghiên cứu cho thấy người tiêu thụ nhiều soda có đường có nguy cơ mắc bệnh thận mạn tính cao gấp 1,58 lần so với người không uống [2]. Trong khi đó, phân tích trên 4 nghiên cứu về soda dùng chất tạo ngọt nhân tạo cho thấy tỷ số nguy cơ gộp là 1,33 nhưng chưa đạt ý nghĩa thống kê [2].

Trước đó, một nghiên cứu năm 2008 dựa trên Khảo sát Kiểm tra Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia Mỹ (NHANES 1999-2004) đã phát hiện mối liên hệ giữa việc uống soda có đường và tình trạng albumin niệu — một dấu hiệu của tổn thương thận sớm [7]. Mối liên hệ này biểu hiện rõ nhất ở phụ nữ và những người có cân nặng thấp [7]. Đáng chú ý, việc uống ở mức độ vừa phải (1 khẩu phần soda có đường) hoặc uống soda ăn kiêng không làm tăng albumin niệu trong khảo sát này [7].

Về mối liên quan với axit uric, một nghiên cứu năm 2012 theo dõi 15.745 bệnh nhân trong dự án Atherosclerosis Risk in Communities Study qua 3 và 9 năm [5]. Tại thời điểm ban đầu, những người uống hơn 1 lon soda có đường mỗi ngày có tỷ lệ hiện mắc tăng axit uric máu và bệnh thận mạn tính (độ lọc cầu thận ước tính eGFR dưới 60 ml/phút/1,73 m2) cao hơn [5]. Đặc biệt, ở nhóm uống hơn 1 lon soda mỗi ngày kèm mức axit uric máu trên 9,0 mg/dl, nguy cơ hiện mắc bệnh thận mạn tính tăng gấp 2,59 lần [5]. Tuy nhiên, khi phân tích dọc theo thời gian 3 và 9 năm, việc uống hơn 1 lon soda mỗi ngày lại không liên quan đến việc phát sinh ca bệnh mới [5].

Hiểu lầm thường gặp về soda ăn kiêng và nước chua

Nhiều người cho rằng chuyển sang uống soda ăn kiêng (diet soda - dùng đường nhân tạo) sẽ hoàn toàn vô hại cho thận. Tuy nhiên, một nghiên cứu công bố năm 2011 theo dõi 3.318 phụ nữ trong dự án Nurses' Health Study từ năm 1989 đến năm 2000 (trong đó 3.256 người có dữ liệu về độ lọc cầu thận eGFR) đã chỉ ra góc khuất khác [8].

Phụ nữ uống từ 2 khẩu phần soda ăn kiêng trở lên mỗi ngày có nguy cơ suy giảm chức năng thận (giảm từ 30% eGFR trở lên sau 11 năm) cao gấp 2,02 lần, và nguy cơ suy giảm chức năng thận nhanh (mất từ 3 ml/phút/1,73 m2 mỗi năm trở lên) cao gấp 2,20 lần so với người uống dưới 1 lần/tháng [8]. Ở mức uống dưới 2 khẩu phần soda ăn kiêng mỗi ngày, nguy cơ này không tăng [8].

Một lầm tưởng khác là cứ uống nước có vị chua (giàu axit) thì sẽ tăng citrat trong nước tiểu để chống sỏi. Thực tế, một số thử nghiệm cho thấy nước chanh giúp giảm tái phát sỏi ở trẻ bị sỏi thận do thiếu citrat niệu, nhưng một số thử nghiệm khác lại không thấy hiệu quả [1]. Lý do là khi thực phẩm hoặc đồ uống gần như hoàn toàn có tính axit mà thiếu đi các ion dương (cation) đi kèm, citrat sẽ bị trung hòa và không làm tăng được lượng citrat trong nước tiểu [1]. Citrat niệu chỉ tăng lên khi dùng các đồ uống giàu kali citrat như nước cam hoặc một số loại bột pha nước chanh nhất định, tuy nhiên người dùng vẫn phải tính đến lượng calo nạp vào từ các loại nước này [1].

Cũng cần lưu ý rằng các bằng chứng dịch tễ học hiện tại vẫn có những giới hạn nhất định. Một tổng quan năm 2013 cho biết trong 5 nghiên cứu dịch tễ đánh giá trực tiếp việc tiêu thụ đồ uống có đường và bệnh thận mạn, chỉ có 2 nghiên cứu đạt ý nghĩa thống kê; và trong 3 nghiên cứu về soda ăn kiêng, có 2 nghiên cứu cho kết quả tăng nguy cơ có ý nghĩa [6]. Các yếu tố lối sống chưa được đo lường hoặc sai số khi người tham gia tự kê khai lượng đồ uống có thể làm lệch kết quả [6]. Chẳng hạn, phụ nữ thường có xu hướng khai báo lượng calo nạp vào thấp hơn thực tế trong khi nam giới dễ khai báo cao hơn [7].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Nhóm đầu tiên cần hạn chế tối đa soda là trẻ em và thanh thiếu niên. Dữ liệu từ Khảo sát NHANES chỉ ra rằng chỉ có 15-25% trẻ em đạt được mục tiêu lượng nước uống tổng thể hằng ngày [1]. Đáng lo ngại hơn, nước lọc chỉ chiếm một phần nhỏ, trong khi sữa, nước ép trái cây, đồ uống thể thao và soda lại được trẻ tiêu thụ với số lượng lớn hơn nhiều [1]. Đối với trẻ em bị sỏi thận, việc điều chỉnh chế độ ăn đúng cách còn giúp tránh tình trạng mất khoáng xương hoặc chậm tăng trưởng [3].

Nhóm thứ hai là những người có sẵn yếu tố nguy cơ bệnh thận, người bị tăng axit uric máu (đặc biệt khi mức axit uric trên 9,0 mg/dl), béo phì hoặc đái tháo đường [5]. Việc tiêu thụ đường có vai trò thúc đẩy các yếu tố nguy cơ gây bệnh thận như tăng axit uric máu, tiểu đường và béo phì [6].

Phụ nữ cũng là nhóm cần lưu ý. Dữ liệu nghiên cứu cho thấy phụ nữ có mối liên hệ nhạy cảm hơn với tình trạng tiểu ra albumin khi uống soda có đường, cũng như nguy cơ giảm độ lọc cầu thận khi uống từ 2 lon soda ăn kiêng trở lên mỗi ngày [8]. Những người có bệnh nền về thận hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để có chế độ dinh dưỡng cá nhân hóa phù hợp [3].

Cách uống nước bảo vệ thận trong đời sống

Để phòng ngừa sỏi thận thông qua chế độ ăn uống, việc duy trì đủ lượng nước tiểu mỗi ngày là nguyên tắc cốt lõi [1]. Người trưởng thành được khuyến cáo uống đủ nước để tạo ra 2,5 lít nước tiểu mỗi ngày, trong khi trẻ em cần uống đủ để đạt lượng nước tiểu 35 mL cho mỗi kg cân nặng mỗi ngày [1]. Tại trường học, trẻ em cần được tạo điều kiện mang theo bình nước cá nhân và được phép đi vệ sinh thường xuyên hơn [1].

Về lựa chọn đồ uống, hãy ưu tiên nước lọc thay vì các loại nước ngọt có ga chứa đường fructose hay si-rô ngô [1]. Người trưởng thành có thể sử dụng vừa phải trà, cà phê hoặc nước cam tự nhiên vì các thức uống này có liên quan đến việc giảm nguy cơ tạo sỏi [4]. Khi dùng nước cam hoặc nước chanh để bổ sung citrat, cần kiểm soát tổng lượng calo nạp vào cơ thể [1].

Song song với việc cắt giảm soda, cần kiểm soát chặt lượng muối trong khẩu phần ăn để vừa giảm đào thải canxi qua nước tiểu, vừa tránh kích thích cơn khát dẫn đến tìm uống nước ngọt [1]. Lượng natri tiêu thụ nên giới hạn ở mức không quá 2,4 g mỗi ngày đối với người lớn và thanh thiếu niên, và từ 2-3 mEq/kg/ngày đối với trẻ nhỏ [1].

Tóm lại, việc giải khát thường xuyên bằng soda có đường làm gia tăng rõ rệt nguy cơ kết tinh sỏi thận cũng như suy giảm chức năng thận lâu dài [4]. Thay thế nước ngọt có ga bằng nước lọc, duy trì lượng nước tiểu đạt chuẩn và ăn nhạt hơn là những bước đơn giản, thiết thực nhất để bảo vệ đôi thận khỏe mạnh [1]. Nếu bạn đã có tiền sử sỏi thận hoặc bệnh lý nền, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ để được tư vấn chế độ sinh hoạt phù hợp.