Nhiều người cao huyết áp chỉ kiêng muối ăn mà vô tư uống nước ngọt, trà sữa mỗi ngày. Thói quen này vô tình nạp lượng lớn đường fructose vào cơ thể, tạo gánh nặng trực tiếp lên hệ tim mạch.
Bằng chứng khoa học cho thấy đồ uống có đường thúc đẩy tăng huyết áp rất mạnh mẽ, đặc biệt khi đi kèm chế độ ăn mặn [1]. Đường fructose không đơn thuần làm tăng cân mà trực tiếp kích hoạt hệ thần kinh giao cảm, làm tăng acid uric máu và ép thận giữ muối nhiều hơn [2]. Thay vì tác động đơn lẻ, đường fructose đóng vai trò chất xúc tác khiến cơ thể nhạy cảm cực độ với muối, làm huyết áp vọt lên chỉ sau thời gian ngắn [3].
Cơ chế đường fructose kích hoạt thần kinh giao cảm và tăng acid uric
Đường tinh luyện (sucrose) hoặc siro ngô giàu fructose (HFCS) trong nước ngọt khi vào cơ thể sẽ can thiệp trực tiếp vào hệ thống điều hòa mạch máu [4]. Nghiên cứu năm 2014 chỉ ra việc nạp đường sucrose kích thích hệ thần kinh giao cảm hoạt động quá mức [4]. Hệ quả là nhịp tim tăng, thận tăng tiết hormone renin, giữ natri lại trong máu và tăng sức cản mạch máu, từ đó đẩy huyết áp lên cao [4].
Bên cạnh đó, nạp nhiều đường fructose làm giảm độ nhạy insulin ở mô mỡ, dẫn đến kháng insulin và tăng insulin máu [4]. Nồng độ insulin cao tiếp tục kích thích hệ thần kinh giao cảm, và mức độ kháng insulin ở mô ngoại vi tỷ lệ thuận với độ nặng của bệnh tăng huyết áp [4]. Khoảng 25% dân số chung và tới 80% người tăng huyết áp vô căn có tình trạng kháng insulin [4]. Đáng chú ý, 50% bệnh nhân tăng huyết áp bị tăng insulin máu, so với tỷ lệ 10% ở người huyết áp bình thường [4]. Ngoài ra, đường hoặc HFCS còn làm tăng huyết áp qua việc tăng hormone leptin máu, tăng hợp chất methylglyoxal và làm giảm năng lượng tế bào ATP [4].
Một cơ chế trọng tâm khác là sự gia tăng acid uric nội bào và trong máu do tiêu thụ fructose [2]. Đường fructose khi chuyển hóa làm tăng vọt acid uric, gây ức chế chức năng nội mô mạch máu toàn thân và làm giảm nồng độ nitric oxide — chất giúp giãn mạch tự nhiên [5]. Tại thận, sự gia tăng acid uric gây bệnh lý tiểu động mạch đến, dẫn tới tăng huyết áp cầu thận [2]. Fructose lọc qua nước tiểu còn được hấp thu tại đoạn S3 của ống lượn gần, tạo ra acid uric ngay bên trong tế bào, gây stress oxy hóa và viêm cục bộ tại thận [2].
Không dừng lại ở đó, đường fructose còn mở "cổng" đón muối ồ ạt vào máu thông qua ruột và thận [6]. Tại ruột, tăng nạp fructose làm tăng số lượng chất vận chuyển GLUT5 và SGLT1, đồng thời tăng biểu hiện kênh trao đổi natri-hydro (NHE3) và chất vận chuyển anion PAT1 [1]. Tại ống lượn gần của thận, fructose kích hoạt hoạt động của kênh NHE3 và chất đồng vận chuyển natri-phosphat, làm tăng tái hấp thu muối trở lại máu [1]. Khác với đường glucose làm tăng nhẹ huyết áp thoáng qua do kích hoạt giao cảm nhưng không gây quá tải muối ở thận, đường fructose thúc đẩy giữ muối đồng thời ở cả ruột lẫn thận [6].
Bằng chứng từ các nghiên cứu trên người
Mối liên hệ giữa đồ uống có đường và huyết áp đã được kiểm chứng qua nhiều nghiên cứu dịch tễ và lâm sàng quy mô lớn [7]. Một nghiên cứu cắt ngang trên 4.528 người trưởng thành (trong đó 1.754 người bị tiền tăng huyết áp hoặc tăng huyết áp độ 1, độ 2) đã đánh giá lượng tiêu thụ fructose qua khảo sát chế độ ăn [7]. Mức tiêu thụ trung vị là 74 g/ngày [7]. Kết quả cho thấy ăn từ 74 g fructose/ngày trở lên làm tăng 26% nguy cơ có mức huyết áp từ 135/85 mmHg trở lên, tăng 30% nguy cơ ở mức từ 140/90 mmHg trở lên, và tăng tới 77% nguy cơ đạt mức huyết áp nguy hiểm từ 160/100 mmHg trở lên [7].
Nghiên cứu INTERMAP thực hiện trên 2.696 người trưởng thành từ 40 đến 59 tuổi tại Mỹ và Anh cũng ghi nhận rủi ro phụ thuộc vào liều lượng uống [7]. Sau khi hiệu chỉnh theo cân nặng và chiều cao, cứ uống thêm 355 ml đồ uống có đường mỗi ngày làm tăng huyết áp tâm thu thêm 1,1 mmHg và huyết áp tâm trương thêm 0,4 mmHg [7]. Những người có lượng tiêu thụ fructose cao hơn 2 độ lệch chuẩn so với mức trung bình bị tăng 2,5 mmHg huyết áp tâm thu và 1,7 mmHg huyết áp tâm trương [7]. Một khảo sát cắt ngang khác trên 1.688 trẻ em và thanh thiếu niên từ 4 đến 18 tuổi cũng chỉ ra lượng muối ăn vào có liên quan mật thiết với việc tăng uống nước ngọt có đường [8].
Để làm rõ tốc độ tác động tức thì, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, bắt chéo đã được tiến hành trên 18 thanh niên Trung Quốc khỏe mạnh thuộc cả hai giới [5]. Người tham gia uống dung dịch chứa 25% đường glucose hoặc 25% đường fructose [5]. Chỉ tại thời điểm 1 giờ và 3 giờ sau khi uống dung dịch fructose, huyết áp tâm thu đã tăng cao hơn đáng kể, đi kèm sự gia tăng nồng độ enzyme aldose reductase và acid uric máu, trong khi chất giãn mạch nitric oxide trong huyết thanh bị sụt giảm [5]. Một nghiên cứu khác trên nhóm nam giới thừa cân uống 200 g fructose mỗi ngày trong 2 tuần cũng ghi nhận huyết áp lưu động tăng lên; tuy nhiên, đà tăng huyết áp này bị chặn đứng ở những người được uống kèm thuốc hạ acid uric là allopurinol [2].
Thực nghiệm kết hợp đường và muối trên động vật
Các nghiên cứu tiền lâm sàng giải thích rõ vì sao sự kết hợp giữa đồ uống ngọt và thức ăn mặn lại tàn phá mạch máu nhanh chóng [3]. Trong các mô hình chuột sử dụng chế độ ăn chứa lượng fructose cực cao (chiếm 40% đến 60% tổng năng lượng), động vật thí nghiệm không chỉ bị tăng huyết áp mà còn bị tăng insulin máu, tăng triglyceride máu, phì đại thận, dày tiểu động mạch đến, tăng huyết áp cầu thận và co mạch [3].
Để mô phỏng sát hơn chế độ ăn thực tế của nhóm người tiêu thụ nhiều đường bổ sung nhất tại Mỹ (chiếm 20% đến 25% tổng calo), một nghiên cứu năm 2017 đã cho chuột uống nước chứa 20% fructose hoặc 20% glucose kết hợp chế độ ăn nhiều muối (4% NaCl) trong 2 tuần [3]. Kết quả là nhóm chuột dùng 20% fructose kèm ăn mặn bị tăng vọt huyết áp khoảng 15 mmHg chỉ trong vòng 2 tuần [3]. Ngược lại, huyết áp không hề thay đổi ở các nhóm chuột chỉ dùng 20% fructose với mức muối bình thường, nhóm chỉ ăn mặn đơn thuần, hoặc nhóm dùng 20% glucose kèm ăn mặn [3].
Các thử nghiệm về gen trên chuột khẳng định vai trò quyết định của kênh vận chuyển đường fructose GLUT5 [1]. Những con chuột bình thường (Glut5+/+) ăn chế độ giàu fructose trong 14 tuần bị tăng hấp thu muối và tiến triển thành tăng huyết áp nặng [8]. Ngược lại, những con chuột đã bị loại bỏ gen GLUT5 (Glut5-/-) không xảy ra hiện tượng tăng hấp thu muối do fructose và hoàn toàn ngăn chặn được tình trạng tăng huyết áp tâm thu dù ăn chế độ nhiều đường fructose kết hợp nhiều muối [1].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng khoa học
Các dữ liệu hiện tại mang lại giá trị thực tiễn lớn khi bóc tách được nguồn gốc đường gây hại [1]. Một phân tích gộp từ nhiều nghiên cứu đoàn hệ chỉ ra rằng đường fructose nạp từ đồ uống có đường làm tăng huyết áp, nhưng đường fructose tự nhiên từ trái cây tươi hoặc các sản phẩm từ sữa thì không gây ra mối liên hệ này [1]. Điều này giúp người dân không đánh đồng việc kiêng nước ngọt với việc kiêng ăn trái cây.
Tuy nhiên, bằng chứng khoa học vẫn tồn tại những giới hạn và kết quả chưa đồng nhất [7]. Một nghiên cứu trên 267 người trưởng thành uống sữa có pha đường fructose, glucose, sucrose hoặc HFCS trong 10 tuần không tìm thấy sự thay đổi đáng kể nào về huyết áp hay nồng độ acid uric giữa các nhóm [7]. Giới hạn của nghiên cứu này là chỉ dùng liều fructose ở mức trung bình của dân số (khoảng 49 ± 1,0 g/ngày) mà không khảo sát ở mức tiêu thụ cao [7]. Ngoài ra, các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn đánh giá tác động kết hợp giữa đường fructose và muối ăn lên huyết áp riêng biệt trên quần thể người châu Á hiện vẫn còn thiếu hụt [5]. Ở động vật, mức tăng huyết áp do fructose quan sát rõ qua phương pháp đo vòng bít đuôi hơn là đo từ xa trong động mạch chủ, dù phương pháp đo từ xa vẫn ghi nhận huyết áp tăng ngay trong những giờ đầu tiên sau ăn [2].
Hiểu lầm thường gặp về đường và muối
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng chỉ cần giảm muối là đủ để bảo vệ huyết áp. Thực tế, muối và đường fructose có tác động cộng hưởng: muối đóng vai trò "cho phép" để fructose gây tăng huyết áp, và ăn nhiều đường fructose lại khiến cơ thể giữ muối mạnh hơn [8]. Giảm lượng muối ăn vào cũng giúp hạn chế nhu cầu tiêu thụ nước ngọt có đường, từ đó giảm đồng thời nguy cơ béo phì và tăng huyết áp [8].
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng mọi loại đường đơn đều tác động lên thận giống nhau. Khi uống đường glucose, cơ thể tiết insulin để giữ đường huyết ổn định, nên lượng glucose lọc qua cầu thận không tăng và không gây quá tải muối ở ống thận [6]. Trong khi đó, đường fructose không kích thích tiết insulin ngay khi hấp thu từ ruột và có chỉ số đường huyết thấp, làm nhiều người lầm tưởng là an toàn, nhưng chính nó lại âm thầm làm tăng acid uric và kích thích thận tái hấp thu natri [6].
Ai nên thận trọng khi dùng đồ uống có đường?
Nhóm cần đặc biệt cảnh giác là người đã có bệnh thận mạn tính hoặc suy giảm chức năng thận. Chế độ ăn nhiều đường fructose có liên quan đến việc tăng 9% nguy cơ mắc bệnh tim mạch và tăng 40% nguy cơ tiểu đạm albumin (albuminuria) — một chỉ dấu sớm của tổn thương thận [1]. Trên mô hình động vật bị suy giảm chức năng thận, việc nạp fructose làm tăng tốc độ tiến triển bệnh thận, khiến tình trạng tiểu đạm, xơ cứng cầu thận và xơ hóa ống kẽ thận trở nên tồi tệ hơn [2]. Hơn nữa, fructose còn làm giảm hấp thu canxi và làm sụt giảm nồng độ vitamin D (cả dạng 25-OH Vitamin D và 1,25-dihydroxy Vitamin D) trong mô hình bệnh thận này [2].
Người có yếu tố di truyền nhạy cảm với muối, người béo phì, người cao tuổi và người thường xuyên căng thẳng (stress) cũng cần hạn chế tối đa nước ngọt [8]. Yếu tố di truyền đóng vai trò quan trọng trong độ nhạy cảm muối, ảnh hưởng tới 74% người da đen và 50% người Trung Quốc [8]. Những người có tăng acid uric máu, bệnh gút, tiểu đường hoặc kháng insulin nếu uống thêm nước ngọt sẽ làm vòng xoắn bệnh lý tăng huyết áp diễn tiến nặng hơn [4]. Người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ để điều chỉnh chế độ dinh dưỡng phù hợp, tuyệt đối không tự ý thay đổi phác đồ.
Cách áp dụng thực tế để bảo vệ huyết áp
Để kiểm soát huyết áp hiệu quả, việc cắt giảm đồ uống có đường cần thực hiện song song với giảm muối ăn [8]. Một lon nước ngọt khoảng 355 ml mỗi ngày đã đủ làm nhích các chỉ số huyết áp tâm thu và tâm trương lên cao [7]. Do đó, bước đầu tiên là thay thế nước ngọt đóng chai, nước tăng lực, trà sữa pha siro bằng nước lọc.
Về lựa chọn thực phẩm, hoàn toàn có thể ăn trái cây tươi nguyên múi và dùng sữa không đường [1]. Đường fructose nằm trong cấu trúc tự nhiên của trái cây và sữa không gây tăng huyết áp như dạng đường lỏng pha chế trong công nghiệp [1]. Khi mua thực phẩm đóng gói, hãy đọc kỹ nhãn thành phần để tránh các sản phẩm chứa siro ngô giàu fructose (HFCS) hoặc lượng đường sucrose cao [4].
Trong chế biến bữa ăn hằng ngày, cần giảm nêm nếm muối và các gia vị mặn vì chế độ ăn ít muối đã được chứng minh giúp làm giảm mức độ tăng huyết áp do đường fructose gây ra [6]. Đối với trẻ em và thanh thiếu niên, việc tập thói quen ăn nhạt ngay từ nhỏ sẽ giúp các em giảm cảm giác thèm uống nước ngọt, bảo vệ hệ tim mạch và thận từ sớm [8].
Kiểm soát huyết áp không chỉ dừng lại ở việc bớt hạt muối trong mâm cơm mà còn phải loại bỏ lượng đường lỏng ẩn giấu trong các loại thức uống giải khát. Đường fructose vừa kích hoạt hệ thần kinh giao cảm, tăng acid uric máu, vừa bắt tay với muối ăn làm tăng giữ nước và natri tại thận [2]. Duy trì lối sống uống nước lọc, ăn trái cây tự nhiên và giảm mặn là giải pháp căn cơ để giữ mạch máu khỏe mạnh lâu dài.
