Nhiều người có thói quen tiện tay với lấy ly nước hoa quả thơm ngon để uống thuốc, vì nghĩ rằng nước ép trái cây giàu vitamin sẽ giúp cơ thể nhanh hồi phục. Đặc biệt với thuốc kháng histamine trị viêm mũi dị ứng hay mày đay, không ít người tin rằng một ly nước ép bưởi chùm sẽ vừa giúp dịu cơn ngứa vừa bồi bổ sức đề kháng. Tuy nhiên, hành động tưởng chừng vô hại này lại có thể làm mất đi hiệu quả chữa bệnh của viên thuốc bạn vừa uống.

Câu trả lời ngắn gọn là có: nước ép bưởi chùm và một số loại nước trái cây quen thuộc thực sự làm giảm hấp thu và làm giảm tác dụng của một số thuốc kháng histamine. Thay vì làm tăng nồng độ thuốc như nhiều cảnh báo quen thuộc trước đây, loại tương tác này lại khiến lượng thuốc đi vào máu bị sụt giảm nghiêm trọng.

Nghịch lý khi thuốc dị ứng bị giảm nồng độ

Trong nhiều năm, các tài liệu y khoa thường cảnh báo nước ép bưởi chùm có thể làm tăng độc tính của nhiều loại dược phẩm [1]. Cơ chế kinh điển được biết đến là nước bưởi chùm ức chế enzyme chuyển hóa thuốc có tên cytochrome P450 3A (CYP3A4) nằm ở thành ruột [2]. Khi enzyme này bị vô hiệu hóa, thuốc không bị phân hủy bớt trước khi vào máu, khiến nồng độ thuốc tăng vọt [1].

Thế nhưng, vào năm 2002, khi các nhà khoa học thử nghiệm thuốc kháng histamine thế hệ mới fexofenadine dùng chung với nước bưởi chùm, một hiện tượng hoàn toàn trái ngược đã xảy ra [2]. Fexofenadine vốn là thuốc kháng histamine không gây buồn ngủ và hầu như không bị chuyển hóa qua gan [2]. Khi tình nguyện viên khỏe mạnh uống thuốc cùng nước ép bưởi chùm, nồng độ thuốc trong máu không hề tăng mà lại giảm bất ngờ tới 63% [2].

Hiện tượng này từng khiến giới y khoa ngạc nhiên vì nó đi ngược lại quy luật tương tác bưởi chùm quen thuộc trước đó [3]. Các phân tích sau đó đã mở ra một cơ chế tương tác hoàn toàn mới giữa thực phẩm và thuốc [3]. Thủ phạm đứng sau sự sụt giảm này không phải là enzyme chuyển hóa, mà chính là các protein chuyên chở thuốc tại niêm mạc ruột non [3].

“Cửa ngõ” OATP tại ruột và cơ chế bị chặn đứng

Để một viên thuốc uống phát huy được hiệu quả, hoạt chất của nó phải đi qua niêm mạc ruột non để vào vòng tuần hoàn chung. Quá trình này không chỉ dựa vào sự khuếch tán tự nhiên mà cần đến các "cỗ xe vận chuyển" đặc hiệu, gọi chung là các polypeptide vận chuyển anion hữu cơ (OATP) [4]. Ở người, chất vận chuyển hOATP1A2 nằm tại tế bào biểu mô ruột non đóng vai trò quan trọng trong việc đón bắt và kéo hoạt chất fexofenadine vào trong tế bào [5].

Nước ép bưởi chùm chứa các hoạt chất thực vật có khả năng ức chế mạnh mẽ hoạt động của OATP [1]. Khi OATP bị phong tỏa, cánh cửa đón thuốc vào cơ thể gần như bị khép chặt [1]. Hậu quả là phần lớn lượng thuốc kháng histamine trôi tuột qua đường tiêu hóa và bị đào thải ra ngoài theo phân thay vì được hấp thu [3].

Điều thú vị là thành phần gây ức chế OATP không phải là nhóm furanocoumarin - vốn là thủ phạm gây tương tác với men gan CYP3A4 [2]. Các bằng chứng cho thấy các hợp chất flavonoid tự nhiên, tiêu biểu là naringin có trong bưởi chùm, mới chính là hoạt chất cạnh tranh trực tiếp và làm tê liệt kênh vận chuyển OATP [2]. Thử nghiệm trên tế bào cho thấy naringin có khả năng ức chế hoàn toàn quá trình vận chuyển fexofenadine qua kênh hOATP1A2 [5].

Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về mức độ sụt giảm thuốc?

Tương tác giữa nước ép bưởi chùm và thuốc kháng histamine fexofenadine đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu lâm sàng trên người tình nguyện khỏe mạnh.

Một nghiên cứu công bố năm 2002 đã kiểm tra tác động của nước ép trên 10 người tình nguyện khỏe mạnh theo thiết kế chéo ngẫu nhiên 5 đợt [6]. Những người tham gia được uống 120 mg fexofenadine cùng với nước lọc, nước bưởi chùm nồng độ 25%, hoặc nước bưởi chùm, nước cam, nước táo nguyên chất với lượng 1,2 lít chia đều trong 3 giờ [6]. Kết quả cho thấy các loại nước ép nguyên chất đã làm giảm diện tích dưới đường cong nồng độ - thời gian (AUC) và nồng độ đỉnh trong huyết tương (Cmax) của fexofenadine xuống chỉ còn 30% đến 40% so với khi uống với nước lọc [6]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự sụt giảm này không làm thay đổi thời gian đạt nồng độ đỉnh hay thời gian bán thải của thuốc [6]. Điểm giới hạn của nghiên cứu này là sử dụng thể tích nước ép khá lớn (1,2 lít), vốn cao hơn mức tiêu thụ của một bữa ăn thông thường [6].

Để làm rõ hơn ở mức thể tích thực tế hơn, các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá mối quan hệ thể tích - hiệu ứng và nhận thấy lượng nước ép thông thường cũng có thể làm giảm một nửa lượng hấp thu trung bình của fexofenadine [3]. Một nghiên cứu khác cho thấy khi dùng 300 ml nước ép bưởi chùm đồng thời với fexofenadine, tỷ lệ diện tích dưới đường cong (AUC ratio) của thuốc giảm xuống còn 0,48 so với nhóm chứng [7].

Vào năm 2014, một nghiên cứu chéo ngẫu nhiên 3 đợt trên 18 tình nguyện viên khỏe mạnh đã so sánh tác động của 240 ml nước bưởi chùm tự nhiên và nước bưởi chùm đã loại bỏ khoảng 99% furanocoumarin cùng 90% polymethoxyflavone [2]. Cả hai loại nước ép đều dùng kèm 120 mg fexofenadine [2]. Kết quả cho thấy so với nước lọc, cả nước bưởi chùm thông thường lẫn nước bưởi chùm biến đổi đều làm giảm giá trị trung bình nhân của AUC và Cmax khoảng 25% (với p <= 0,008 và p <= 0,011), trong khi không ảnh hưởng đến thời gian bán thải cuối của thuốc (p = 0,11) [2]. Nghiên cứu này chứng minh rõ ràng furanocoumarin không phải là chất trung gian chính gây nên hiện tượng sụt giảm fexofenadine, mà các hợp chất khác như naringin mới đóng vai trò then chốt [2].

Tổng hợp các thử nghiệm lâm sàng cho thấy tỷ lệ sụt giảm AUC của fexofenadine dao động trong khoảng từ 0,37 đến 0,67, trong đó lượng nước bưởi chùm càng nhiều (lên đến 1200 ml) thì độ phơi nhiễm của thuốc trong máu càng tụt dốc trầm trọng [7].

Nước cam và nước táo: Mối nguy không chỉ riêng bưởi chùm

Một hiểu lầm rất phổ biến là chỉ có bưởi chùm mới nguy hiểm, còn nước cam hay nước táo thì hoàn toàn lành tính khi dùng chung với thuốc. Các dữ liệu khoa học đã bác bỏ quan niệm này.

Nghiên cứu lâm sàng đã chứng minh nước cam ngọt và nước táo cũng làm giảm sinh khả dụng đường uống của fexofenadine tương tự như bưởi chùm [4]. Thậm chí, việc uống cùng nước táo có thể khiến nồng độ fexofenadine trong huyết tương sụt giảm rõ rệt hơn cả nước cam ngọt hay bưởi chùm [8].

Cơ chế của hiện tượng này bắt nguồn từ việc nước cam ngọt và nước táo chứa nhiều hoạt chất polyphenol và flavonoid có khả năng ức chế các thụ thể OATP tại ruột non [5]. Các chất như apigenin, kaempferol và quercetin được chứng minh là có tính chất ức chế cạnh tranh đối với chất vận chuyển OATP ở ruột [5]. Mặc dù nước cam ngọt không ức chế men CYP3A4 như bưởi chùm, nó vẫn gây tương tác lâm sàng đáng kể thông qua kênh vận chuyển OATP2B1 và OATP1A2 [8].

Thậm chí, một thể tích khoảng 250 ml nước táo đã đủ tạo ra tác động ức chế kéo dài lên OATP2B1 mà không đòi hỏi phải uống lượng lớn hay uống dồn dập [8]. Do đó, việc đổi từ nước bưởi chùm sang nước cam hay nước ép táo để uống thuốc kháng histamine vẫn tiềm ẩn nguy cơ làm thuốc mất tác dụng điều trị [4].

Phân biệt hai loại tương tác: Men gan CYP3A4 và chất vận chuyển OATP

Để không hoang mang, người bệnh cần phân biệt rõ hai loại tương tác thuốc hoàn toàn khác nhau do nước trái cây gây ra:

Tương tác chuyển hóa qua CYP3A4: Xảy ra chủ yếu với bưởi chùm và cam đắng do chứa nhiều bergamottin và 6',7'-dihydroxybergamottin [8]. Quá trình này vô hiệu hóa enzyme chuyển hóa thuốc ở ruột, làm giảm phá hủy thuốc trước khi vào máu, khiến nồng độ thuốc trong huyết tương tăng cao bất thường [1]. Điển hình là khi uống felodipine với nước cam đắng, nồng độ thuốc trong huyết tương tăng thêm tới 76% so với khi dùng với nước cam ngọt [8]. Tương tác loại này thường kéo dài vì cơ thể cần thời gian để tái tổng hợp lại lượng enzyme đã bị phá hủy [7].

Tương tác qua chất vận chuyển OATP: Diễn ra ở bưởi chùm, cam ngọt lẫn nước táo, do các thành phần flavonoid như naringin gây ra [7]. Loại tương tác này không làm tăng mà lại ngăn cản thuốc ngấm vào máu, khiến nồng độ thuốc bị tụt giảm nghiêm trọng [1]. Khác với tương tác men gan vốn làm giảm lượng protein enzyme, sinh thiết niêm mạc ruột ở người tình nguyện cho thấy việc uống nước bưởi chùm không làm thay đổi lượng protein OATP1A2 biểu hiện tại tế bào [7]. Vì vậy, sự ức chế OATP chỉ mang tính chất tức thời và cạnh tranh trực tiếp [7].

Dữ liệu nghiên cứu cho thấy sự ức chế hấp thu fexofenadine do nước bưởi chùm thường chỉ kéo dài trên 2 giờ nhưng dưới 4 giờ [3]. Khi uống 300 ml nước bưởi chùm trước khi uống fexofenadine 2 giờ, tỷ lệ AUC của thuốc hồi phục lên mức 0,62, và nếu uống cách nhau 4 giờ thì tỷ lệ này đạt tới 0,96, gần như trở về bình thường [7].

Giá trị thực tế và những giới hạn của bằng chứng hiện có

Các bằng chứng khoa học hiện nay đã xác định rất rõ cơ chế phân tử và sự suy giảm nồng độ thuốc kháng histamine trong máu khi dùng chung với nước trái cây [2]. Tuy vậy, độc giả cũng cần nhìn nhận đúng mức về giới hạn của các nghiên cứu này.

Đa số các nghiên cứu dược động học được thực hiện trên người tình nguyện khỏe mạnh với số lượng đối tượng tương đối nhỏ, chẳng hạn từ 10 đến 18 người [2], [6]. Mức độ ảnh hưởng giữa các cá nhân cũng có sự dao động khá lớn và phụ thuộc nghịch đảo vào mức độ hấp thu gốc của thuốc khi uống với nước lọc [6].

Bên cạnh đó, dù nồng độ thuốc trong máu giảm từ 25% đến hơn 60% có thể làm suy giảm hiệu lực dược lực học của thuốc kháng histamine, nhưng mức độ ảnh hưởng thực tế trên triệu chứng lâm sàng ở từng bệnh nhân dị ứng cụ thể vẫn chưa được thiết lập một cách hoàn toàn rõ ràng [4]. Ngoài ra, ngoài fexofenadine và một vài thuốc tim mạch như celiprolol hay atenolol, số lượng thuốc có tương tác thực sự nghiêm trọng qua cơ chế ức chế OATP trên lâm sàng vẫn còn giới hạn và cần thêm nhiều nghiên cứu theo dõi [4], [8].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Dù tương tác ức chế hấp thu không gây ngộ độc cấp tính như tương tác làm tăng nồng độ thuốc, hiện tượng này vẫn mang lại rủi ro sức khỏe đáng kể cho một số đối tượng:

Người mắc bệnh dị ứng mãn tính hoặc đợt cấp: Những người đang bùng phát mày đay cấp tính, viêm mũi dị ứng nặng hoặc dị ứng thời tiết nếu uống fexofenadine cùng nước bưởi chùm, nước cam hay nước táo có thể không cắt được cơn ngứa và nghẹt mũi do nồng độ thuốc không đạt ngưỡng điều trị [4], [6].

Người đang điều trị phối hợp nhiều bệnh lý: Nước bưởi chùm và nước cam còn làm giảm hấp thu nhiều loại thuốc quan trọng khác cùng đi qua kênh OATP [3]. Điển hình là các thuốc điều trị tăng huyết áp và tim mạch như celiprolol, atenolol, acebutolol, talinolol, thuốc kháng sinh ciprofloxacin, hay thuốc hormon tuyến giáp L-thyroxine [3]. Nước bưởi chùm cũng được báo cáo làm giảm độ phơi nhiễm của thuốc điều trị tăng huyết áp aliskiren hay thuốc ung thư etoposide [7]. Người bệnh tim mạch hoặc huyết áp nếu đồng thời uống các thuốc này với nước ép trái cây có thể đối mặt với nguy cơ bệnh không được kiểm soát ổn định [3].

Hướng dẫn sử dụng thuốc an toàn và đúng cách

Hiểu rõ bản chất ngắn hạn của tương tác ức chế kênh OATP giúp chúng ta hoàn toàn có thể phòng tránh được hiện tượng thuốc bị giảm tác dụng [3]. Người bệnh có thể áp dụng các nguyên tắc đơn giản sau trong sinh hoạt hàng ngày:

Lựa chọn nước uống thuốc tốt nhất: Nước lọc đun sôi để nguội luôn là tiêu chuẩn vàng an toàn nhất để uống mọi loại thuốc viên. Tuyệt đối không dùng nước bưởi chùm, nước cam, nước quýt hay nước ép táo để chiêu thuốc [6].

Khoảng cách thời gian an toàn: Do sự ức chế chất vận chuyển OATP của nước trái cây chỉ diễn ra tạm thời và hết hẳn sau khoảng 4 giờ, bạn không nhất thiết phải kiêng hoàn toàn các loại trái cây bổ dưỡng này [3], [7]. Hãy đảm bảo uống thuốc cách thời điểm uống nước ép bưởi chùm, nước cam hoặc nước táo tối thiểu 4 giờ đồng hồ [7]. Khoảng đệm thời gian này sẽ giúp niêm mạc ruột hoàn toàn thông thoáng để hấp thu trọn vẹn liều thuốc [7].

Kiểm tra liều lượng và thói quen ăn uống: Một ly nước ép thông thường khoảng 240 ml đến 300 ml đã đủ làm giảm đáng kể khả năng hấp thu của thuốc [2], [7]. Nếu có thói quen ăn bưởi nguyên múi hoặc uống sinh tố trái cây họ cam quýt mỗi sáng, hãy cân nhắc dời lịch uống thuốc kháng histamine sang buổi trưa hoặc tối, hoặc tham khảo ý kiến của bác sĩ hay dược sĩ để sắp xếp phác đồ dùng thuốc hợp lý.

Nước ép bưởi chùm, nước cam hay nước táo đều là những thức uống giàu dinh dưỡng, nhưng chúng hoàn toàn không phải là dung môi thích hợp để uống thuốc. Việc nắm vững quy tắc uống thuốc bằng nước lọc và giãn cách thời gian sử dụng nước trái cây ít nhất 4 giờ sẽ giúp bạn vừa duy trì tối đa hiệu quả điều trị của thuốc kháng histamine, vừa an tâm tận hưởng các lợi ích dinh dưỡng từ hoa quả tươi.