Nhiều người trằn trọc ban đêm thường tìm đến tách trà hoa cúc ấm như giải pháp tự nhiên trước giờ đi ngủ. Thói quen này phổ biến từ lâu, nhưng nhiều độc giả vẫn thắc mắc liệu cúc mâm xôi có thực sự tác động đến não bộ để giúp ngủ sâu, hay chỉ là cảm giác thư giãn tâm lý.
Câu trả lời ngắn gọn là có cơ sở khoa học, nhưng mức độ hiệu quả còn phụ thuộc vào đối tượng và cách dùng. Các chiết xuất từ hoa cúc mâm xôi (Chrysanthemum morifolium) và hoạt chất flavonoid như apigenin, linarin đã được chứng minh giúp làm dịu thần kinh, kéo dài thời gian ngủ và tăng sóng não ngủ sâu trên mô hình thực nghiệm [1]. Tuy nhiên, hiệu quả đối với chứng mất ngủ mạn tính ở người trong các thử nghiệm lâm sàng vẫn còn giới hạn [2].
Gánh nặng mất ngủ và xu hướng tìm về thảo dược
Con người dành khoảng một phần ba cuộc đời để ngủ, bởi giấc ngủ điều hòa các quá trình sinh lý thiết yếu của cơ thể [1]. Thiếu ngủ không chỉ gây mệt mỏi tức thời mà còn liên quan đến bệnh tiểu đường, xơ vữa động mạch, thoái hóa thần kinh và tăng nguy cơ tử vong [1]. Về mặt tinh thần, ngủ không đủ giấc là tác nhân thúc đẩy lo âu và trầm cảm [1].
Các triệu chứng mất ngủ là phàn nàn phổ biến trong cộng đồng, với tỷ lệ ước tính dao động từ 10% đến gần 60% tùy theo cách định nghĩa và thu thập dữ liệu [3]. Các thuốc điều trị mất ngủ thông thường như thuốc chống trầm cảm tổng hợp hoặc thuốc giải lo âu có thể gây tác dụng phụ gồm đau đầu, rối loạn chức năng tình dục, co giật, lệ thuộc thuốc hoặc ý nghĩ tự sát [4]. Phần lớn bệnh nhân dùng thuốc lâu dài dễ phát triển tình trạng dung nạp thuốc, dẫn đến việc phải tăng liều thuốc ngủ [4].
Vì lo ngại tác dụng phụ khi dùng thuốc dài ngày, nhiều người chuyển sang các phương pháp y học cổ truyền và tích hợp, điển hình là dùng thảo dược [4]. Tại các nước phương Đông như Hàn Quốc và Trung Quốc, hoa cúc mâm xôi khô đã được dùng hàng trăm năm làm trà thảo mộc trị mất ngủ, đau đầu, cao huyết áp và giải nhiệt gan [3]. Thảo dược được ưa chuộng nhờ chi phí hợp lý, dễ tiếp cận và ít tác dụng phụ hơn nhóm thuốc an thần benzodiazepine [4].
Cơ chế giúp dịu thần kinh từ hoạt chất trong cúc mâm xôi
Lợi ích sức khỏe của hoa cúc mâm xôi gắn liền với hàm lượng dồi dào các hợp chất phenol, axit phenolic và đặc biệt là nhóm flavonoid [3]. Trong số đó, apigenin (cùng dạng liên kết đường là apigenin-7-O-glucoside) và linarin là những hoạt chất sinh học đóng vai trò chủ chốt tạo nên tác dụng an thần [1].
Để dễ hình dung, hệ thần kinh có một chất dẫn truyền đóng vai trò như "phanh hãm" tự nhiên giúp não bộ thư giãn, gọi là GABA (axit gamma-aminobutyric) [1]. Trên bề mặt tế bào thần kinh có các thụ thể GABAA đi kèm kênh vận chuyển ion clo (Cl-) [1]. Khi kênh này mở ra, dòng ion clo đi vào trong tế bào thần kinh, làm giảm sự hưng phấn và đưa não vào trạng thái nghỉ ngơi [1]. Chiết xuất cúc mâm xôi và hoạt chất linarin thúc đẩy quá trình mở kênh clo này, tương tự cơ chế của chất chủ vận thụ thể GABAA [3].
Bên cạnh đó, hoạt chất apigenin có khả năng vượt qua hàng rào máu não — lớp màng bảo vệ ngăn cách máu và dịch não tủy [2]. Khi vào não, apigenin gắn kết ở mức độ vừa phải với vị trí thụ thể GABA benzodiazepine, tạo ra đặc tính an thần và làm dịu tế bào thần kinh tương tự các liệu pháp hỗ trợ giấc ngủ [2].
Ngoài tác động trực tiếp lên kênh ngủ, apigenin còn điều hòa tâm trạng thông qua việc tăng nồng độ các chất dẫn truyền thần kinh như norepinephrine (NE), serotonin (5-HT) và dopamine (DA), đồng thời ức chế enzyme MAOB và giảm viêm thần kinh [5]. Sự thiếu hụt norepinephrine vốn liên quan mật thiết đến các vấn đề về giấc ngủ, trí nhớ và trầm cảm [2].
Nghiên cứu khoa học nói gì về chiết xuất cúc mâm xôi và apigenin?
Tác động của cúc mâm xôi lên giấc ngủ đã được kiểm chứng qua nhiều công trình thực nghiệm cụ thể từ cấp độ tế bào đến động vật.
Một nghiên cứu công bố năm 2011 đã khảo sát tác dụng của chiết xuất cồn từ hoa cúc mâm xôi trên mô hình chuột nhắt được gây ngủ bằng pentobarbital [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất này kéo dài thời gian ngủ và tăng tỷ lệ ngủ ngay cả khi dùng kèm pentobarbital ở liều dưới ngưỡng gây ngủ [3]. Khi phân tích tế bào hạt tiểu não nuôi cấy và vùng hồi hải mã trong não chuột, nhóm nghiên cứu ghi nhận chiết xuất làm tăng dòng ion clo đi vào tế bào và tăng biểu hiện enzyme GAD (enzyme tổng hợp GABA), nhưng không làm thay đổi các tiểu đơn vị alpha1, beta2 và gamma2 của thụ thể GABAA như thuốc pentobarbital [3]. Giới hạn của nghiên cứu là mới thực hiện trên chuột và tế bào nuôi cấy, cần thêm dữ liệu độc lập trên người [3].
Tiếp nối hướng đi này, một nghiên cứu năm 2023 đã đánh giá sâu hơn chiết xuất hoa cúc mâm xôi và hoạt chất linarin trên cả chuột nhắt, chuột cống và dòng tế bào người SH-SY5Y [1]. Các nhà khoa học sử dụng nghiệm pháp ngủ pentobarbital trên chuột nhắt kết hợp đo điện não đồ (EEG) và điện cơ (EMG) trên chuột cống [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất cúc mâm xôi và linarin kéo dài thời gian ngủ theo liều lượng [1]. Đáng chú ý, phân tích điện não đồ chứng minh chiết xuất này cải thiện rõ rệt chất lượng giấc ngủ thông qua việc tăng sóng delta (sóng tần số thấp đặc trưng cho giấc ngủ sâu) so với nhóm đối chứng [1]. Trên tế bào người SH-SY5Y, linarin làm tăng hấp thu ion clo, và tác dụng này bị chặn lại khi dùng chất đối kháng bicuculline [1]. Khảo sát mô não vùng hồi hải mã, vỏ não trước trán và vùng dưới đồi của động vật gặm nhấm cũng xác nhận sự điều hòa biểu hiện enzyme GAD65/67 cùng các tiểu đơn vị alpha1, beta2 của thụ thể GABAA [1]. Dù vậy, nghiên cứu vẫn giới hạn ở mô hình động vật và tế bào [1].
Về hoạt chất apigenin và naringenin phân lập trực tiếp từ hoa cúc mâm xôi, một nghiên cứu năm 2023 đã thử nghiệm trên mô hình chuột bị gây hành vi trầm cảm bằng cách tiêm corticosterone liều 20 mg/kg [5]. Sau 3 tuần điều trị bằng apigenin và naringenin, những con chuột này cải thiện rõ rệt hành vi (tăng sở thích uống nước đường, giảm thời gian bất động) [5]. Phân tích sinh hóa vùng hồi hải mã cho thấy nồng độ serotonin (5-HT), dopamine (DA), norepinephrine (NE) tăng lên, đồng thời tăng biểu hiện protein CREB và yếu tố dinh dưỡng thần kinh có nguồn gốc từ não (BDNF) [5]. Trên mô hình tế bào PC12 (với nồng độ corticosterone 500 micromol) và tế bào vi giao N9 gây viêm bằng LPS (liều 1 microgam/ml), apigenin giúp giảm tỷ lệ chết tế bào thần kinh và chuyển dạng tế bào vi giao từ trạng thái gây viêm M1 sang trạng thái kháng viêm M2 [5].
Một tổng quan năm 2022 cũng tổng hợp các số liệu cụ thể về liều lượng apigenin trên mô hình sinh vật sống (in vivo) [2]. Cụ thể, liều apigenin hàng ngày từ 20 đến 40 mg/kg thể trọng cho thấy tác dụng chống trầm cảm khi kết hợp với 20 mg/kg thuốc chống trầm cảm [2]. Liều 12,5 đến 25 mg/kg dùng trong 7 ngày giúp tăng nồng độ norepinephrine và ức chế enzyme MAOB [2]. Ở mức liều 50 mg/kg mỗi ngày trong 7 ngày, apigenin làm giảm các triệu chứng trầm cảm ở chuột cống nhờ cơ chế kháng viêm, đồng thời giảm căng thẳng mạn tính và tăng thời lượng ngủ [2].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Tổng hợp các dữ liệu trên cho thấy cúc mâm xôi mang lại lợi ích kép: vừa hỗ trợ đi vào giấc ngủ sâu thông qua kênh ion clo và hệ GABA, vừa bảo vệ tế bào thần kinh, chống oxy hóa, kháng viêm và giảm căng thẳng [1]. Các hợp chất như apigenin-7-O-glucoside trong trà cúc còn có đặc tính chống co thắt và hỗ trợ chức năng gan, thị lực [6].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại. Phần lớn kết quả ấn tượng về kéo dài thời gian ngủ và tăng sóng não delta của cúc mâm xôi đều đến từ nghiên cứu trong ống nghiệm và trên động vật gặm nhấm [1].
Báo cáo năm 2022 chỉ rõ rằng dù apigenin giúp giảm căng thẳng và tăng thời lượng ngủ trên động vật, hoạt chất này lại không mang lại hiệu quả giảm triệu chứng đáng kể đối với chứng mất ngủ mạn tính, chất lượng giấc ngủ và thời gian đi vào giấc ngủ trong các thử nghiệm lâm sàng trên người [2]. Bên cạnh đó, hàm lượng apigenin-7-O-glucoside tự nhiên trong thực vật vốn ở mức thấp, quy trình chiết xuất tinh khiết có chi phí rất đắt đỏ (khoảng 498 USD cho mỗi 10 mg tinh chất dùng trong nghiên cứu) [6]. Do đó, lượng hoạt chất thu được từ một tách trà pha thông thường sẽ thấp hơn nhiều so với liều chiết xuất đậm đặc dùng trong phòng thí nghiệm.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà hoa cúc
Hiểu lầm phổ biến nhất là coi trà hoa cúc như thuốc đặc trị có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị mất ngủ. Thực tế, trà cúc chỉ đóng vai trò thức uống hỗ trợ thư giãn nhẹ nhàng, không thể giải quyết tận gốc chứng mất ngủ mạn tính trên lâm sàng [2].
Hiểu lầm thứ hai là chọn mua hoa cúc có màu sắc quá tươi sáng, bắt mắt và để được lâu mà không tìm hiểu quy trình chế biến. Nhiều cơ sở sản xuất sử dụng phương pháp xông lưu huỳnh (diêm sinh) để bảo quản hoa cúc mâm xôi khô [7]. Một nghiên cứu năm 2014 chỉ ra rằng việc xông lưu huỳnh làm suy giảm đáng kể hàm lượng 6 loại flavonoid quý trong hoa cúc mâm xôi [7]. Cụ thể, hàm lượng apigenin bị giảm khoảng 26,0%, luteolin giảm 33,3%, diosmetin giảm 36,9%, isoquercitrin giảm 22,0%, cynaroside giảm 6,2% và hyperoside giảm 3,5% [7]. Ngược lại, hai axit hữu cơ là axit chlorogenic và axit isochlorogenic A lại tăng lần lượt khoảng 16,8% và 7,6% [7]. Uống trà từ hoa cúc xông lưu huỳnh không những mất đi hơn một phần tư lượng apigenin an thần mà còn tiềm ẩn nguy cơ độc tính cho cơ thể [7].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt cảnh giác là người có bệnh lý về thận hoặc chức năng thận suy giảm, nhất là khi dùng phải nguồn dược liệu không rõ nguồn gốc. Nghiên cứu độc tính năm 2014 chứng minh hoa cúc mâm xôi xông lưu huỳnh ở liều cao gây thoái hóa nước ở tế bào biểu mô ống thận và phù nề mô kẽ, dẫn đến độc tính trên thận [7].
Người đang sử dụng thuốc an thần, thuốc ngủ hoặc thuốc điều trị trầm cảm cũng cần thận trọng. Các thử nghiệm cho thấy chiết xuất hoa cúc mâm xôi làm tăng mạnh tác dụng gây ngủ của thuốc pentobarbital, còn apigenin tương tác hiệp đồng với thuốc chống trầm cảm và gắn vào vị trí thụ thể benzodiazepine [3]. Việc tự ý uống nhiều trà cúc đặc cùng lúc với thuốc tây có thể làm tăng tác dụng ức chế thần kinh trung ương quá mức.
Những người có bệnh nền mạn tính, phụ nữ mang thai, đang cho con bú hoặc người đang điều trị bằng thuốc kê đơn nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng trà thảo dược thường xuyên.
Cách áp dụng thực tế để tận dụng tối đa hoạt chất
Để tách trà hoa cúc phát huy tốt vai trò hỗ trợ thư giãn, khâu chọn nguyên liệu là quan trọng nhất. Người dùng nên chọn hoa cúc mâm xôi khô tự nhiên (như giống cúc 'Huangju' hoặc cúc mâm xôi truyền thống), tránh xa các loại hoa xông lưu huỳnh có mùi hắc chua để bảo toàn 26% lượng apigenin và bảo vệ thận [7].
Về cách pha chế, dữ liệu chiết xuất năm 2018 trên giống cúc mâm xôi 'Huangju' cho thấy ở tỷ lệ nguyên liệu/nước là 1:20, thời gian ngâm chiết 35 phút và nhiệt độ 50 độ C (kết hợp sóng siêu âm 350 W trong phòng thí nghiệm), hàm lượng apigenin-7-O-glucoside thu được đạt tới 16,04 mg/g [6]. Trong điều kiện gia đình, bạn có thể áp dụng tỷ lệ khoảng 1 phần hoa khô với 20 phần nước ấm (ví dụ 5 g hoa với 100 ml nước), hãm trong bình giữ nhiệt khoảng 30 đến 35 phút để hoạt chất tiết ra tối ưu [6].
Chất lượng nước pha trà cũng ảnh hưởng đến dưỡng chất. Nghiên cứu năm 2018 và 2019 cho thấy hợp chất apigenin-7-O-glucoside bị thủy phân một phần trong môi trường axit (tùy thuộc độ pH và nhiệt độ), dù quá trình thủy phân này làm tăng hoạt tính chống oxy hóa [6]. Trong khi đó, môi trường kiềm yếu không làm ảnh hưởng đáng kể đến apigenin-7-O-glucoside nhưng lại phá hủy cấu trúc của axit chlorogenic (3-CQA) thành axit caffeic và axit quinic [8]. Vì vậy, pha trà bằng nước lọc trung tính thông thường là cách cân bằng nhất để giữ nguyên vẹn cả nhóm flavonoid lẫn axit hữu cơ trong hoa cúc.
Người dùng nên uống một tách trà ấm vừa phải trước giờ đi ngủ khoảng 45 đến 60 phút, kết hợp không gian phòng ngủ yên tĩnh và ăn uống cân bằng, uống đủ nước trong ngày để tạo nhịp sinh học ổn định.
Trà hoa cúc mâm xôi là thức uống thảo mộc lành tính, chứa apigenin và linarin giúp làm dịu thần kinh và hỗ trợ giấc ngủ sâu theo các cơ chế sinh học đã được làm sáng tỏ [1]. Tuy không phải là thuốc chữa khỏi bệnh mất ngủ mạn tính, một tách trà cúc sạch không xông lưu huỳnh mỗi tối vẫn là liệu pháp tự nhiên đáng giá để giảm căng thẳng [2]. Nếu tình trạng mất ngủ kéo dài gây suy nhược, người bệnh cần đến gặp bác sĩ chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị bài bản.