Áp lực công việc cùng nhịp sống bận rộn khiến nhiều người thường xuyên rơi vào trạng thái căng thẳng, trằn trọc và hồi hộp lo âu. Để tìm lại cảm giác thư thái, nhiều người đã tìm đến các loại trà thảo mộc, trong đó trà hoa oải hương (lavender) nổi lên như một giải pháp tự nhiên được ưa chuộng.
Nhiều bằng chứng khoa học cho thấy các hợp chất trong hoa oải hương có khả năng làm dịu hệ thần kinh, hỗ trợ giảm bớt các triệu chứng căng thẳng tinh thần nhẹ và cải thiện tâm trạng lo âu [1]. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế của việc uống trà hoa khô có những khác biệt nhất định so với việc sử dụng tinh dầu hay các viên uống chiết xuất chuẩn hóa trong y khoa [2].
Thành phần tự nhiên trong hoa oải hương tác động thế nào đến não bộ?
Hoa oải hương từ lâu đã được ghi nhận trong y học cổ truyền và được Cơ quan Quản lý Dược phẩm Châu Âu (EMA) đưa vào chuyên khảo với công dụng làm giảm các triệu chứng căng thẳng thần kinh nhẹ, kiệt sức và hỗ trợ giấc ngủ [1]. Hiệu quả thư giãn của loài hoa này đến từ cấu trúc hóa học đa dạng tích tụ bên trong từng nụ hoa khô [1].
Phân tích dược liệu cho thấy hoa oải hương chứa từ 1% đến 3% tinh dầu nguyên bản [1]. Trong lượng tinh dầu này, có tới 60% đến 65% là các hợp chất alcol monoterpene bao gồm linalool, linalyl acetate, cis-ocimen, terpinene-4-ol, limonene, cineole, camphor, lavandulyl acetate, lavandulol, alpha-terpineol, beta-caryophyllene, geraniol và alpha-pinene [1]. Bên cạnh đó, hoa còn chứa các dẫn xuất coumarin như umbelliferon, herniarin cùng các flavonoid và hàm lượng tanin lên tới 13% [1].
Các nhà khoa học cũng tìm thấy trong hoa oải hương hàng loạt acid phenolcarboxylic có hoạt tính sinh học như acid rosmarinic, ferulic, caffeic, p-coumaric, gentisic và vanillic [1]. Khi đi vào cơ thể, các hợp chất tự nhiên này mang lại khả năng chống co thắt và an thần nhẹ [1]. Một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm ghi nhận chiết xuất hoa oải hương kích thích sự gia tăng nồng độ canxi nội bào tại các nơ-ron oxytocin đơn lẻ ở vùng dưới đồi của chuột [3]. Việc kích hoạt hệ thống nơ-ron oxytocin trung tâm được xem là một cơ chế quan trọng giúp xoa dịu phản ứng căng thẳng thần kinh [3].
Trà hoa oải hương dạng uống: Nghiên cứu lâm sàng thực tế nói gì?
Mặc dù phần lớn các nghiên cứu về oải hương thường tập trung vào liệu pháp mùi hương, tác dụng của việc uống trà hoa oải hương trực tiếp cũng đã được kiểm chứng trên người [4]. Đáng chú ý nhất là một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đơn mù có nhóm chứng được thực hiện vào năm 2019 tại một trung tâm y tế ở miền nam Iran trên 60 người cao tuổi [4].
Trong nghiên cứu này, 60 tình nguyện viên được chia đều vào hai nhóm: nhóm can thiệp và nhóm đối chứng không can thiệp [4]. Nhóm can thiệp được chỉ định sử dụng trà túi lọc hoa oải hương với liều lượng 2 gram mỗi gói, dùng 2 lần mỗi ngày dưới dạng nước sắc vào buổi sáng và buổi tối, duy trì liên tục trong thời gian 2 tuần [4]. Tình trạng tâm lý của người tham gia được đánh giá qua thang đo trầm cảm Beck và thang đo lo âu Spielberger [4].
Kết quả sau 2 tuần cho thấy sự khác biệt rõ rệt giữa hai nhóm [4]. Điểm số trầm cảm trung bình ở nhóm uống trà oải hương đã giảm từ 17,80 xuống còn 16,33 [4]. Mức chênh lệch trung bình về điểm trầm cảm giữa nhóm uống trà và nhóm đối chứng đạt mức giảm 2,00 điểm [4]. Đồng thời, các chỉ số lo âu hiện thời (state anxiety) và lo âu thường nhật (trait anxiety) ở nhóm dùng trà cũng giảm lần lượt là 6,40 điểm và 4,13 điểm so với nhóm không uống [4]. Kết quả này cho thấy thói quen uống trà oải hương sắc ấm thực sự mang lại tác động tích cực trong việc ổn định tâm trạng và giảm bớt căng thẳng [4].
Phân biệt giữa trà hoa khô và viên uống chiết xuất tinh dầu
Khi tìm hiểu về tác dụng giảm lo âu của oải hương qua đường uống, người tiêu dùng rất dễ nhầm lẫn giữa trà thảo mộc tự pha và các chế phẩm viên nang chứa tinh dầu cô đặc [1], [5]. Các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn về đường uống trên thế giới chủ yếu sử dụng dạng tinh dầu chiết xuất qua chưng cất hơi nước [1], [5].
Một tổng quan hệ thống gồm 15 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đã đánh giá hiệu quả chống lo âu của oải hương [2]. Tổng quan này kết luận rằng các chế phẩm bổ sung hoa oải hương dạng uống mang lại bằng chứng tốt nhất về tiềm năng điều trị so với các phương pháp sử dụng khác [2]. Tuy nhiên, nhiều thử nghiệm trong số đó gặp hạn chế về mặt phương pháp luận, với 13 trên 15 nghiên cứu chỉ đạt điểm chất lượng từ 2 trở xuống trên thang điểm Jadad 5 điểm, đòi hỏi cần thêm các nghiên cứu độc lập để khẳng định chắc chắn [2].
Điển hình cho các nghiên cứu đường uống là việc sử dụng chế phẩm tinh dầu oải hương chuẩn hóa mang tên Silexan với liều 80 mg mỗi ngày [5]. Một thử nghiệm lâm sàng trên 221 bệnh nhân mắc chứng rối loạn lo âu cho thấy liều uống 80 mg tinh dầu oải hương mỗi ngày mang lại hiệu quả giảm lo âu vượt trội hơn giả dược [5]. Người bệnh không chỉ giảm cảm giác lo âu mà còn cải thiện tình trạng bồn chồn, rối loạn giấc ngủ và nâng cao chất lượng cuộc sống [5].
Thậm chí, một thử nghiệm kéo dài 6 tuần so sánh chế phẩm tinh dầu oải hương uống 80 mg mỗi ngày với thuốc an thần lorazepam liều 0,5 mg mỗi ngày ở người lớn bị rối loạn lo âu lan tỏa [5]. Kết quả ghi nhận tinh dầu oải hương đường uống cho hiệu quả cải thiện tương đương với lorazepam [5]. Ngoài ra, một thử nghiệm mù đôi ngẫu nhiên có đối chứng trên 539 bệnh nhân rối loạn lo âu lan tỏa dùng tinh dầu oải hương trong 10 tuần cũng ghi nhận sự sụt giảm đáng kể điểm số trên thang đo lo âu Hamilton [1]. Những kết quả này đến từ dạng tinh dầu cô đặc, có hàm lượng hoạt chất monoterpene rất cao mà một tách trà hoa khô thông thường khó có thể cung cấp tương đương [1], [6].
Liệu pháp mùi hương từ hơi trà nóng: Tác động kép đến tâm trí
Một điểm độc đáo khi thưởng thức trà hoa oải hương là người dùng được hưởng lợi cùng lúc từ việc uống các hoạt chất hòa tan và hít thở hương thơm tự nhiên bốc lên từ tách nước nóng [6]. Hệ thống khứu giác đóng vai trò trực tiếp trong việc điều hòa cảm xúc của con người [6].
Ký ức mùi hương và các phản ứng cảm xúc được xử lý tại hồi hải mã nằm trong hệ viền của não bộ [6]. Khi tiếp xúc với mùi hương dễ chịu quen thuộc của oải hương, não bộ sẽ phát đi các tín hiệu thư giãn giúp nâng cao sức khỏe tinh thần [6]. Các hợp chất monoterpene bay hơi chính là thành phần tạo nên khả năng giảm căng thẳng này [6].
Nghiên cứu trên 7 nam giới khỏe mạnh được xông hít tinh dầu oải hương trong 20 phút cho thấy điểm đánh giá trầm cảm trên thang đo SDS giảm đi rõ rệt [3]. Đồng thời, việc hít tinh dầu còn làm giảm cả huyết áp tâm thu lẫn huyết áp tâm trương của người tham gia [3]. Tại các bệnh viện, việc ngửi hương oải hương pha loãng 1% đã giúp cải thiện tâm trạng và giảm bớt lo âu cho 36 bệnh nhân tại phòng chăm sóc tích cực và 14 bệnh nhân đang lọc máu mạn tính [5].
Liệu pháp mùi hương từ oải hương cũng ghi nhận hiệu quả rõ rệt trên 70 bệnh nhân đang điều trị hóa chất điều trị ung thư [7]. Nghiên cứu chỉ ra rằng hít hương oải hương giúp làm giảm đáng kể mức độ lo âu thường nhật và cải thiện chất lượng giấc ngủ theo chỉ số PSQI sau quá trình hóa trị [7]. Tác động này còn được chứng minh ở phụ nữ sau sinh, nơi việc hít hương hoa giúp làm giảm tỷ lệ căng thẳng, lo âu và trầm cảm sau 2 tuần, duy trì hiệu quả kéo dài đến 1 tháng và 3 tháng sau sinh [8]. Như vậy, hành động nhấp từng ngụm trà nóng và hít hà hương hoa cũng là một hình thức trị liệu mùi hương tự nhiên [6].
Lợi ích thực tế và những giới hạn khoa học cần biết
Trà hoa oải hương là một thức uống an toàn, lành tính và dễ tiếp cận cho những ai muốn tìm kiếm sự thư thái sau một ngày làm việc mệt mỏi [1]. Việc nhâm nhi một tách trà ấm tạo ra khoảng thời gian nghỉ ngơi cần thiết, kết hợp với các hoạt chất sinh học hỗ trợ an thần tự nhiên [1], [4].
Dẫu vậy, người dùng cần nhìn nhận đúng đắn về giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay [2]. Phần lớn các nghiên cứu chứng minh tác dụng an thần, chống co thắt và chống viêm mạnh mẽ của oải hương được thực hiện trên động vật như chuột cống và chuột nhắt với liều lượng rất cao [1]. Những tác động ở liều cao trên động vật này có thể không phản ánh đầy đủ hoặc không đạt được mức độ tương tự trên cơ thể người khi dùng ở liều lượng thông thường của thực phẩm [1].
Bên cạnh đó, các thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên trà túi lọc hoa oải hương dạng uống vẫn còn khá khiêm tốn về số lượng và quy mô mẫu [4]. Nghiên cứu tại Iran trên 60 người cao tuổi dù mang lại kết quả khả quan nhưng chưa sử dụng giả dược ở nhóm đối chứng [4]. Do đó, người dùng không nên kỳ vọng trà hoa oải hương có thể tạo ra tác dụng an thần mạnh mẽ tức thì như các loại thuốc điều trị tâm thần chuyên khoa [2], [5].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà oải hương
Hiểu lầm phổ biến nhất là xem trà hoa oải hương như một phương thuốc thay thế hoàn toàn cho thuốc chống trầm cảm hoặc thuốc chống lo âu được bác sĩ kê đơn [1], [5]. Dù các nghiên cứu trên viên nang tinh dầu chuẩn hóa cho thấy tiềm năng tương đương lorazepam hay paroxetine, trà hoa khô chỉ chứa một lượng nhỏ tinh dầu (khoảng 1% đến 3%) và chỉ được EMA khuyến cáo cho các triệu chứng căng thẳng thần kinh nhẹ hoặc khó ngủ thoáng qua [1], [5].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm uống càng nhiều trà đặc thì tinh thần càng nhanh hồi phục. Trà oải hương có chứa tới 13% tanin cùng các acid hữu cơ [1]. Việc hãm trà quá đặc hoặc uống dồn dập lượng lớn có thể gây vị chát đắng khó uống, kích ứng niêm mạc dạ dày hoặc gây cảm giác buồn nôn, khó chịu đường tiêu hóa.
Nhiều người cũng tin rằng hương thơm hoa oải hương có thể giải quyết triệt để mọi nỗi sợ hãi tâm lý. Trên thực tế, một nghiên cứu tại phòng khám nha khoa cho thấy mùi hương oải hương chỉ giúp làm dịu bớt cảm giác căng thẳng tức thời của người bệnh lúc ngồi chờ, nhưng hoàn toàn không làm mất đi nỗi sợ hãi cố hữu trong suy nghĩ của họ đối với các lần khám răng trong tương lai [5]. Trà thảo mộc chỉ đóng vai trò hỗ trợ điều hòa sinh lý cơ thể chứ không thể thay thế cho các biện pháp trị liệu tâm lý chuyên sâu [5].
Những ai nên thận trọng khi sử dụng?
Mặc dù hoa oải hương là thảo dược tự nhiên lành tính, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý trước khi bổ sung loại trà này vào thực đơn hàng ngày [1].
Người đang điều trị các bệnh lý rối loạn tâm thần bằng thuốc theo toa (như thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm, thuốc giải lo âu) cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi uống trà thường xuyên [1], [5]. Các hợp chất trong oải hương có đặc tính làm dịu thần kinh trung ương, có thể gây tương tác hoặc làm tăng tác dụng an thần của thuốc điều trị [1], [5].
Những người có tiền sử huyết áp thấp cũng nên thận trọng [3]. Nghiên cứu lâm sàng đã chỉ ra rằng các hoạt chất trong oải hương có khả năng làm giảm cả chỉ số huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương [3]. Việc uống trà quá đậm hoặc dùng nhiều lần trong ngày có thể khiến người huyết áp thấp cảm thấy chóng mặt hoặc mệt mỏi [3].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cần cẩn trọng và chỉ nên sử dụng khi có sự tư vấn của chuyên gia y tế do dữ liệu an toàn lâu dài trên các nhóm đối tượng này còn hạn chế [1]. Ngoài ra, những người có cơ địa nhạy cảm, dễ dị ứng với các loại thảo mộc hoặc phấn hoa cần thử một lượng nhỏ trước để tránh phản ứng kích ứng [1].
Hướng dẫn pha và thưởng thức trà oải hương đúng cách
Để tận dụng tối đa các hoạt chất quý trong hoa oải hương mà vẫn giữ được hương vị thanh tao, bạn có thể áp dụng cách pha chế chuẩn theo gợi ý từ các nghiên cứu khoa học [4].
Liều lượng thích hợp cho mỗi lần dùng là khoảng 2 gram hoa oải hương khô (tương đương 1 túi lọc hoặc khoảng 1 thìa cà phê nụ hoa khô) [4]. Đặt hoa vào ấm hoặc cốc, rót khoảng 150 đến 200 ml nước sôi và đậy kín nắp lại. Việc đậy nắp là bước vô cùng quan trọng nhằm hạn chế sự bay hơi của các hợp chất monoterpene quý giá như linalool và linalyl acetate có trong tinh dầu [1]. Hãm trà trong khoảng 5 đến 10 phút để các acid phenolcarboxylic và tinh dầu chiết xuất tối ưu vào nước [1].
Thời điểm lý tưởng nhất để thưởng thức là vào buổi sáng sau bữa ăn để bắt đầu ngày mới với tâm trạng thư thái, hoặc uống vào buổi tối trước khi đi ngủ khoảng 30 đến 60 phút để hỗ trợ làm dịu thần kinh, đưa cơ thể vào giấc ngủ êm ái hơn [1], [4]. Khi uống, bạn hãy cầm tách trà nóng trên tay, từ từ hít sâu hơi ấm tỏa ra để kết hợp liệu pháp mùi hương cho tâm trí trước khi nhấp từng ngụm nhỏ [3], [6]. Nếu chưa quen với vị thảo mộc hơi the cay đặc trưng, bạn hoàn toàn có thể kết hợp oải hương cùng một chút mật ong hoặc pha chung với hoa cúc để tăng thêm hương vị.
Trà hoa oải hương là một liệu pháp hỗ trợ tự nhiên tuyệt vời giúp xoa dịu những căng thẳng thần kinh nhẹ và mang lại phút giây an yên cho cuộc sống bộn bề [1], [4]. Tuy nhiên, loại trà này chỉ phát huy hiệu quả tốt nhất khi được xem như một thói quen chăm sóc sức khỏe bổ trợ, kết hợp cùng lối sống lành mạnh, chế độ nghỉ ngơi hợp lý chứ không thể thay thế cho các phác đồ y khoa chính thống khi có rối loạn tâm lý nghiêm trọng [1], [2].