Trà lá ô liu và cơn sốt tìm kiếm giải pháp hạ huyết áp

Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại thảo mộc tự nhiên để bổ sung vào chế độ kiểm soát huyết áp hàng ngày. Trong số đó, trà và các chế phẩm từ lá ô liu đang nhận được sự quan tâm đặc biệt trên các diễn đàn sức khỏe.

Lá của cây ô liu (Olea europaea L.) thực tế đã được ứng dụng trong thực hành y học hơn 200 năm qua [1]. Ngay từ năm 1811 và 1828, các ghi chép tại Pháp và Tây Ban Nha đã đề cập đến việc dùng lá ô liu để hạ sốt [1]. Ngày nay, y học hiện đại chuyển hướng quan tâm sang tác động của dược liệu này đối với sức khỏe tim mạch và chuyển hóa [1].

Vậy việc sử dụng trà lá ô liu hoặc chiết xuất lá ô liu chứa hoạt chất oleuropein có thực sự giúp hạ huyết áp hay không? Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học là có tiềm năng hỗ trợ, nhưng hiệu quả phụ thuộc nhiều vào liều lượng và dạng bào chế chuẩn hóa, hoàn toàn không thể thay thế phác đồ điều trị y tế chính quy.

Oleuropein: Hoạt chất then chốt tác động lên huyết áp ra sao?

Chiết xuất lá ô liu chứa nhiều hợp chất sinh học phenolic phong phú, trong đó oleuropein là thành phần chủ lực đứng đầu danh sách [2]. Đây chính là hoạt chất mang lại vị đắng đặc trưng cho quả ô liu giai đoạn đầu sinh trưởng, sau đó giảm dần khi quả chín [2].

Về mặt sinh học, chiết xuất lá ô liu và các hợp chất thực vật chủ chốt của nó đã được ghi nhận có tác động tích cực lên huyết áp, viêm nhiễm, nhiễm trùng hô hấp và tình trạng kháng insulin [1]. Hoạt tính chống oxy hóa mạnh mẽ của oleuropein cùng chất chuyển hóa hydroxytyrosol giúp bảo vệ các mô trước tổn thương do stress oxy hóa [3]. Khi đi vào cơ thể, các hợp chất này có thể hỗ trợ điều hòa trương lực mạch máu và cải thiện các chỉ số chuyển hóa tim mạch liên quan mật thiết đến huyết áp [4].

Nghiên cứu trên động vật gặm nhấm cũng chỉ ra rằng việc bổ sung oleuropein liên quan tích cực đến việc cải thiện các tình trạng bệnh lý như tăng huyết áp, tăng huyết áp do thận, nhồi máu cơ tim và suy tim [5].

Bằng chứng lâm sàng ở người: Nghiên cứu nói gì?

Để đánh giá chính xác tác động trên người bệnh, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2021 đã kiểm tra dữ liệu lâm sàng về chiết xuất lá ô liu trên các đối tượng tiền tăng huyết áp và tăng huyết áp [4].

Nghiên cứu tổng hợp này đã thu thập dữ liệu từ 5 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với 325 người tham gia, độ tuổi từ 18 đến 80 [4]. Các tác giả đã phân tích ba so sánh liều dùng cụ thể:

Thứ nhất, đối với công thức kết hợp chứa 1.000 mg chiết xuất lá ô liu mỗi ngày so với giả dược, các nhà khoa học không tìm thấy sự thay đổi đáng kể nào về huyết áp tâm thu hoặc huyết áp tâm trương [4].

Thứ hai, khi sử dụng đơn lẻ 500 mg chiết xuất lá ô liu mỗi ngày so với giả dược hoặc không can thiệp, kết quả ghi nhận sự sụt giảm huyết áp tâm thu có ý nghĩa thống kê sau thời gian theo dõi ít nhất 8 tuần [4]. Mức giảm huyết áp tâm thu ghi nhận hiệu số trung bình là -5,78 mmHg (khoảng tin cậy 95% [-10,27 đến -1,30]), trong khi huyết áp tâm trương không có sự thay đổi rõ rệt [4].

Thứ ba, ở mức liều 1.000 mg chiết xuất lá ô liu mỗi ngày so với giả dược, huyết áp tâm thu giảm 11,5 mmHg ở nhóm can thiệp và giảm 13,7 mmHg ở nhóm giả dược (hiệu số trung bình 2,2 mmHg, 95% CI [-0,43 đến 4,83]); huyết áp tâm trương giảm 4,8 mmHg ở nhóm chiết xuất và giảm 6,4 mmHg ở nhóm giả dược (hiệu số trung bình 1,60 mmHg, 95% CI [-0,13 đến 3,33]) [4]. Mức chênh lệch giữa hai nhóm ở thử nghiệm này không đạt ý nghĩa thống kê vượt trội so với giả dược [4].

Bên cạnh huyết áp toàn thân, nghiên cứu thực nghiệm năm 2016 trên 14 con thỏ New Zealand (chia 2 nhóm) được cho dùng chiết xuất lá ô liu tương đương 20 mg/kg oleuropein mỗi ngày trong 15 ngày cho thấy áp lực nội nhãn trong quá trình gây mê giảm đáng kể (đạt 24,1 ± 8 mmHg ở nhóm dùng chiết xuất so với 33,8 ± 4 mmHg ở nhóm đối chứng ở phút thứ 25) [2].

Lợi ích chuyển hóa đi kèm và giới hạn của bằng chứng

Tăng huyết áp thường đi liền với các rối loạn chuyển hóa mỡ máu và đường huyết. Nhiều nghiên cứu cho thấy chiết xuất lá ô liu mang lại lợi ích đa chiều đối với các chỉ số này.

Một tổng quan năm 2022 khẳng định oleuropein có mối liên hệ tích cực theo liều lượng phản ứng với sức khỏe tim mạch ở động vật [5]. Thử nghiệm trên động vật mắc đái tháo đường ghi nhận oleuropein ở liều 3 mg/kg và 5 mg/kg giúp giảm đáng kể đường huyết ở tuần thứ tư [3]. Đồng thời, các enzym chống oxy hóa tại gan bị suy giảm như superoxide dismutase và catalase cũng được hồi phục khi dùng oleuropein [3].

Thử nghiệm trên chuột cho thấy chiết xuất lá ô liu ở các liều 100, 250 và 500 mg/kg thể trọng trong 14 ngày làm giảm glucose huyết thanh, cholesterol toàn phần, urê, axit uric, triglyceride và creatinin, đồng thời tăng insulin huyết thanh ở chuột đái tháo đường [6].

Dù có nhiều triển vọng, giới hạn hiện nay là số lượng thử nghiệm lâm sàng trên người vẫn còn ít (phân tích gộp năm 2021 chỉ có 5 thử nghiệm với 325 bệnh nhân) [4]. Các dữ liệu bảo vệ tim mạch mạnh mẽ chủ yếu vẫn nằm ở các mô hình động vật gặm nhấm [5]. Do đó, chưa đủ cơ sở để nâng chiết xuất này thành tiêu chuẩn điều trị thay thế thuốc hạ áp.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng trà lá ô liu tự hái

Một sai lầm rất phổ biến là người dân tự thu hái lá ô liu tươi đem phơi khô hãm trà và kỳ vọng đạt kết quả như trong các nghiên cứu lâm sàng.

Thực tế kiểm nghiệm năm 2020 trên 10 sản phẩm chiết xuất lá ô liu tại thị trường Úc bằng phương pháp HPLC cho thấy hàm lượng các hoạt chất như oleuropein, hydroxytyrosol, oleacein, oleocanthal, axit maslinic và axit oleanolic có sự dao động rất lớn [1]. Các sản phẩm sản xuất từ lá tươi có xu hướng chứa nhiều oleuropein và ít hydroxytyrosol hơn so với lá khô [1]. Đáng chú ý, các sản phẩm chuyên dụng cho điều chế y tế thường chứa ít oleuropein hơn các sản phẩm bán tự do, nhưng lại chứa nhiều hydroxytyrosol hơn [1].

Trà hãm thủ công tại nhà khó kiểm soát được nồng độ hoạt chất, chưa kể hàm lượng oleuropein hấp thu vào máu phụ thuộc lớn vào cơ địa. Một nghiên cứu năm 2014 trên phụ nữ tiền mãn kinh (n = 8) và sau mãn kinh (n = 8) dùng 250 mg chiết xuất giàu oleuropein (40%) cho thấy nồng độ các chất chuyển hóa trong huyết tương (hydroxytyrosol glucuronide, oleuropein aglycon glucuronide) và mức giảm chất oxy hóa MDA (giảm 32%) ở phụ nữ sau mãn kinh cao hơn hẳn so với phụ nữ trẻ [7].

Ai nên thận trọng trước khi sử dụng?

Chiết xuất tự nhiên không đồng nghĩa với việc hoàn toàn vô hại ở mọi liều lượng.

Thử nghiệm an toàn năm 2020 trên 30 con lợn (12 tuần tuổi) dùng bột lá ô liu khô chứa 2,2% oleuropein với liều 50 và 100 g/kg thức ăn (tương đương 1.100 và 2.200 mg oleuropein/kg thức ăn) trong 8 tuần cho thấy lợn giảm lượng ăn, giảm tăng trọng cơ thể, suy giảm hiệu quả chuyển đổi thức ăn và có xu hướng giảm hồng cầu, huyết sắc tố và hematocrit, khiến hội đồng chuyên môn chưa thể xác định được ngưỡng liều an toàn ở vật nuôi [8].

Ở người, những đối tượng sau cần đặc biệt cẩn trọng:

  • Người đang dùng thuốc điều trị hạ huyết áp hoặc thuốc hạ đường huyết: Chiết xuất lá ô liu có thể làm tăng tác dụng hạ áp và hạ đường máu, dẫn tới nguy cơ tụt huyết áp quá mức [2, 7].
  • Người có tiền sử thiếu máu hoặc bệnh lý huyết học: Do dữ liệu ghi nhận xu hướng giảm nhẹ chỉ số hồng cầu ở liều cao trên động vật [8].
  • Phụ nữ có thai, người có bệnh nền mạn tính: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào.

Gợi ý áp dụng chiết xuất lá ô liu đúng cách

Nếu muốn đưa lá ô liu vào chế độ chăm sóc sức khỏe, người dùng nên lưu ý:

  • Liều lượng tham khảo: Dữ liệu phân tích gộp trên người cho thấy mức can thiệp ghi nhận hiệu quả hạ huyết áp tâm thu rõ nét là khoảng 500 mg chiết xuất lá ô liu mỗi ngày, duy trì liên tục trong tối thiểu 8 tuần [4].
  • Lựa chọn chế phẩm: Nên ưu tiên các sản phẩm dạng viên nang hoặc dịch chiết đã chuẩn hóa hàm lượng hoạt chất oleuropein rõ ràng từ các nhà sản xuất uy tín, thay vì tự thu hái lá trôi nổi [1, 7].
  • Thời điểm dùng: Có thể sử dụng trong hoặc ngay sau bữa ăn để hạn chế nguy cơ kích ứng tiêu hóa nhẹ do vị đắng tự nhiên của các polyphenol.
  • Phối hợp lối sống: Thảo dược chỉ đóng vai trò hỗ trợ. Yếu tố nền tảng vẫn là chế độ ăn giảm muối, hạn chế bia rượu, tăng cường vận động thể lực và kiểm soát căng thẳng.

Lời khuyên cho người theo dõi huyết áp

Chiết xuất lá ô liu chứa oleuropein là một hoạt chất tự nhiên giàu tiềm năng, có bằng chứng hỗ trợ làm giảm huyết áp tâm thu ở liều 500 mg/ngày trong ít nhất 8 tuần [4]. Tuy nhiên, các chế phẩm từ lá ô liu không thể chữa khỏi dứt điểm bệnh cao huyết áp. Người bệnh tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc kê đơn hoặc thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ bằng trà thảo mộc.