Đập dập vài nhánh sả chanh hãm lấy nước uống hàng ngày thói quen phổ biến nhiều gia đình Việt. Nhiều người tin nước sả chanh giúp thanh lọc cơ thể và hạ huyết áp tự nhiên không cần thuốc.
Câu trả lời ngắn gọn: trà sả chanh (dịch chiết nước) có hoạt tính hạ huyết áp trên cả người khỏe mạnh và người tăng huyết áp [1]. Tuy nhiên, hiệu quả phụ thuộc lớn vào liều lượng, thời gian dùng, đồng thời tiềm ẩn rủi ro làm tăng nhịp tim và giảm chức năng lọc của thận nếu dùng liều cao kéo dài [1].
Sả chanh tác động lên mạch máu và thận thế nào?
Để hiểu cách sả chanh hạ huyết áp, cần nhìn vào hai cơ chế sinh lý chính: sức cản mạch máu và khả năng đào thải nước của thận. Khi dùng các chế phẩm từ sả chanh, cơ thể ghi nhận sự sụt giảm sức cản mạch máu ngoại vi (độ co bóp của các mạch máu nhỏ) [1]. Mạch máu giãn bớt giúp máu lưu thông dễ hơn, từ đó kéo giảm huyết áp tâm trương (số dưới trong chỉ số huyết áp) [1].
Cơ chế thứ hai đến từ tác dụng lợi tiểu và thải muối [1]. Nước hãm sả chanh làm tăng lượng nước tiểu (lợi tiểu) và tăng đào thải natri qua nước tiểu (thải natri niệu) [1]. Khi bớt nước và bớt muối trong lòng mạch, thể tích máu giảm xuống, áp lực lên thành động mạch cũng giảm theo.
Tuy nhiên, cơ thể luôn có phản xạ bù trừ tự nhiên. Khi huyết áp tâm trương giảm nhanh trong khi huyết áp tâm thu (số trên) chưa kịp giảm, hiệu áp (khoảng cách giữa số trên và số dưới) sẽ rộng ra [1]. Lúc này, tim có xu hướng đập nhanh hơn để duy trì lưu lượng máu nuôi cơ thể [1].
Nghiên cứu lâm sàng nói gì về trà sả chanh?
Một bài tổng quan toàn diện công bố năm 2022 đã tập hợp các nghiên cứu lâm sàng đánh giá hoạt tính chống tăng huyết áp của trà sả chanh (chiết xuất nước) và tinh dầu sả chanh trên cả người khỏe mạnh lẫn người bệnh tăng huyết áp [1]. Trong đó, hai thử nghiệm lâm sàng cụ thể cho thấy bức tranh chi tiết về phản ứng của tim mạch và thận [1].
Thử nghiệm thứ nhất thực hiện trên nhóm người trẻ tuổi có mức độ lo âu cao [1]. Những người này uống 150 mL trà sả chanh, sau đó 30 phút thực hiện bài kiểm tra tâm lý nhận thức (Stroop Color and Word test) để gây căng thẳng [1]. Kết quả cho thấy không có sự khác biệt về nhịp mạch giữa nhóm uống trà sả chanh và nhóm đối chứng không lo âu [1].
Thử nghiệm thứ hai theo dõi dài ngày hơn trên nhóm người da đen trẻ tuổi, khỏe mạnh [1]. Người tham gia uống trà sả chanh mỗi ngày trong suốt 30 ngày với ba mức liều lượng khác nhau: 2 g, 4 g hoặc 8 g sả chanh pha trong 150 mL nước mỗi ngày [1]. Nhìn chung, nghiên cứu ghi nhận sự sụt giảm ở cả huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương và huyết áp trung bình, nhưng đi kèm với sự gia tăng nhịp tim [1].
Diễn biến theo thời gian trong thử nghiệm 30 ngày này rất đáng chú ý. Vào ngày thứ 10, huyết áp tâm trương là chỉ số thay đổi nhiều nhất khi tất cả các mức liều (2 g, 4 g và 8 g) đều làm giảm số đo này, củng cố kết quả tiền lâm sàng rằng sản phẩm từ sả chanh làm giảm sức cản mạch máu ngoại vi [1]. Ngược lại, huyết áp tâm thu hoàn toàn không đổi vào ngày thứ 10 [1]. Sự sụt giảm không đồng đều giữa hai chỉ số huyết áp làm tăng áp lực mạch (hiệu áp) vào ngày thứ 10, kéo theo tình trạng tăng nhịp tim [1].
Đến ngày thứ 30, bức tranh đảo chiều. Chỉ còn duy nhất chỉ số huyết áp tâm thu giữ được mức thấp hơn so với ban đầu, và hiệu quả này chỉ xuất hiện ở nhóm dùng liều cao nhất (8 g/ngày) [1]. Tất cả các thông số huyết áp và nhịp tim khác ở các liều đều quay trở về mức nền ban đầu như trước khi uống [1].
Tác động hai mặt lên thận và độ pH máu
Cũng trong nghiên cứu uống trà sả chanh 30 ngày nêu trên, các tác giả đã đo lường kỹ chức năng thận và độ pH huyết tương [1]. Vào ngày thứ 10, tác dụng lợi tiểu tăng lên ở tất cả các mức liều (2 g, 4 g, 8 g), nhưng tác dụng tăng thải muối natri qua nước tiểu chỉ xuất hiện ở liều cao nhất (8 g) [1]. Đến ngày thứ 30, chỉ có liều 8 g duy trì được lượng nước tiểu cao hơn mức ban đầu, trong khi khả năng thải natri niệu duy trì cao hơn mức nền ở hai nhóm dùng liều 2 g và 8 g [1].
Điểm đáng cảnh báo nhất nằm ở các chỉ số xét nghiệm thận và máu. Những nhóm uống liều 4 g hoặc 8 g chiết xuất sả chanh mỗi ngày xuất hiện sự gia tăng đáng kể nồng độ creatinine trong cả huyết tương và nước tiểu, đi kèm tăng nồng độ urê huyết tương và giảm mức lọc cầu thận ước tính (eGFR - chỉ số đánh giá khả năng lọc máu của thận) [1]. Cuối cùng, ở nhóm dùng liều cao nhất 8 g, độ pH huyết tương bị sụt giảm đáng kể (máu có xu hướng bị axit hóa nhẹ) [1].
Lợi ích thực sự và giới hạn của bằng chứng
Từ dữ liệu lâm sàng năm 2022, có thể thấy trà sả chanh thực sự có tác động sinh học lên hệ tim mạch và bài tiết [1]. Lợi ích rõ nhất là khả năng làm giảm huyết áp tâm trương ngắn hạn (quanh mốc 10 ngày) ngay cả ở liều thấp 2 g/150 mL nhờ giãn mạch ngoại vi và lợi tiểu [1]. Nếu dùng tới 30 ngày, chỉ liều cao 8 g/150 mL mới giữ được huyết áp tâm thu thấp hơn ban đầu [1].
Tuy nhiên, giới hạn của bằng chứng là rất lớn. Thử nghiệm liều lượng 30 ngày chỉ thực hiện trên người trẻ khỏe mạnh, không phải bệnh nhân tăng huyết áp mạn tính lâu năm hay người cao tuổi [1]. Hiệu quả hạ áp ở liều thấp và trung bình (2 g và 4 g) không duy trì được đến ngày 30 [1]. Đáng ngại hơn, cái giá phải trả cho việc duy trì hạ huyết áp tâm thu ở liều 8 g là sự suy giảm mức lọc cầu thận ước tính, tăng creatinine, tăng urê máu và giảm pH máu [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi uống nước sả chanh
Hiểu lầm phổ biến nhất là "thảo dược tự nhiên uống càng đặc, càng nhiều càng tốt". Dữ liệu thực tế chứng minh điều ngược lại: uống sả chanh ở mức 4 g đến 8 g mỗi ngày trong 30 ngày đã bắt đầu gây gánh nặng cho thận, làm giảm mức lọc cầu thận ước tính và tăng các chất thải chuyển hóa (urê, creatinine) trong máu [1].
Hiểu lầm thứ hai là "uống trà sả chanh giúp tim đập chậm lại, êm dịu hơn ngay lập tức". Thực tế, uống 150 mL trà sả chanh trước tình huống gây căng thẳng không làm thay đổi nhịp mạch so với nhóm chứng [1]. Thậm chí, uống hàng ngày trong 10 ngày đầu còn làm tăng nhịp tim do phản xạ bù trừ với sự sụt giảm huyết áp tâm trương [1].
Hiểu lầm thứ ba là "uống đều đặn quanh năm huyết áp sẽ luôn ổn định". Nghiên cứu cho thấy cơ thể có hiện tượng quen dần hoặc điều chỉnh lại: đa số các chỉ số huyết áp giảm được ở ngày thứ 10 đều quay về mức ban đầu vào ngày thứ 30 (trừ huyết áp tâm thu ở liều 8 g) [1].
Ai nên thận trọng khi dùng trà sả chanh?
Người có bệnh lý thận mạn tính, suy giảm chức năng thận hoặc có chỉ số lọc cầu thận (eGFR) thấp cần đặc biệt thận trọng. Việc dùng sả chanh liều 4-8 g/ngày có thể làm tăng creatinine, tăng urê và giảm mức lọc cầu thận ước tính [1].
Người có rối loạn nhịp tim nhanh, hay hồi hộp đánh trống ngực cũng cần lưu ý vì trà sả chanh có thể làm tăng nhịp tim và tăng hiệu áp trong khoảng 10 ngày đầu sử dụng [1]. Những người có nguy cơ rối loạn thăng bằng kiềm - toan trong máu không nên dùng liều cao (8 g/ngày) do nguy cơ làm giảm pH huyết tương [1].
Bệnh nhân đang dùng thuốc điều trị tăng huyết áp, đặc biệt là nhóm thuốc lợi tiểu hoặc thuốc giãn mạch, cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi uống trà sả chanh thường xuyên. Tác dụng lợi tiểu, thải muối và giảm sức cản ngoại vi của sả chanh có thể cộng hưởng với thuốc tây, gây tụt huyết áp quá mức hoặc làm rối loạn điện giải, ảnh hưởng xấu đến thận [1].
Cách áp dụng thực tế an toàn trong đời sống
Nếu bạn là người khỏe mạnh muốn thưởng thức hương vị trà sả chanh, chỉ nên dùng ở mức độ giải khát vừa phải, tương đương liều thấp khoảng 2 g sả chanh hãm trong 150 mL nước ấm [1]. Mức liều 2 g này đủ mang lại tác dụng lợi tiểu nhẹ và hỗ trợ giảm huyết áp tâm trương ngắn hạn mà không nằm trong nhóm gây tăng creatinine hay giảm lọc cầu thận như liều 4 g và 8 g [1].
Không nên uống liên tục ngày này qua ngày khác suốt cả tháng trời. Dữ liệu cho thấy dùng đến ngày 30 ở liều thấp không còn giữ được hiệu quả hạ áp như ngày thứ 10 [1]. Bạn có thể uống vài ngày hoặc khoảng 1 tuần rồi nghỉ ngơi, luân phiên với nước lọc thông thường.
Khi chế biến, chỉ cần rửa sạch nhánh sả, đập dập nhẹ và hãm với nước nóng, không nên đun cô đặc số lượng lớn củ sả để uống thay nước lọc cả ngày. Kết hợp lối sống lành mạnh như ăn giảm mặn, tập thể dục đều đặn và ngủ đủ giấc vẫn là nền tảng an toàn nhất cho huyết áp.
Trà sả chanh có hoạt tính hạ huyết áp và lợi tiểu đã được ghi nhận qua nghiên cứu lâm sàng, nhưng không phải "thần dược" vô hại [1]. Dùng liều thấp ngắn ngày có thể hỗ trợ giãn mạch nhẹ, trong khi lạm dụng liều cao (4-8 g/ngày) kéo dài dễ gây tăng nhịp tim và làm suy giảm chức năng lọc của thận [1]. Người có bệnh tăng huyết áp hoặc bệnh thận nên tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị và tuyệt đối không tự ý bỏ thuốc tây để chuyển sang uống nước sả chanh.