Thói quen nhâm nhi tách trà xanh hay ly cà phê sáng rất phổ biến tại Việt Nam. Nhiều người tin rằng chuyển từ cà phê đen sang trà xanh có màu nhạt sẽ giúp giữ hàm răng trắng sáng hơn.
Thực tế, trà nói chung và trà xanh nói riêng đều có khả năng làm ố men răng rất mạnh, thậm chí một số tài liệu ghi nhận trà có khả năng gây nhiễm màu cao hơn các dung dịch tạo màu khác [1]. Trong khi cà phê gây xỉn màu chủ yếu do tính axit và sắc tố sẫm màu tạo ra khi rang, trà lại tấn công màu răng thông qua hàm lượng hợp chất tannin và sự biến đổi của chất diệp lục [2] [3].
Tannin và cơ chế tạo mảng bám trên bề mặt răng
Thủ phạm chính gây ố màu răng từ lá trà là tannin, một hợp chất polyphenol có màu từ vàng đến nâu [3]. Tannin hoạt động như một tác nhân làm biến tính protein trên lớp màng sinh học bao phủ bề mặt men răng [4]. Khi lớp màng này bị biến tính và tiếp xúc với các khoáng chất như sắt trong thức ăn hoặc nước uống, màu răng sẽ chuyển biến sẫm lại rõ rệt [4].
So sánh về thành phần, trà đen chứa khoảng 11% đến 15% tannin theo trọng lượng khô do quá trình oxy hóa khi lên men [2]. Ngược lại, cà phê chỉ chứa khoảng 4% đến 5% tannin theo trọng lượng khô, chủ yếu ở dạng axit chlorogenic có khả năng gây bám màu yếu hơn tannin trong trà [2]. Tuy nhiên, cà phê vẫn làm răng ố vàng mạnh vì chứa nhiều melanoidin, một loại sắc tố tối màu hình thành trong quá trình rang có độ bám dính rất cao lên các bề mặt xốp [2]. Cà phê cũng có tính axit cao hơn hầu hết các loại trà, làm mòn nhẹ bề mặt và khiến sắc tố dễ thấm sâu hơn [2].
Riêng với trà xanh, ngoài tannin làm bề mặt răng tối màu, loại đồ uống này còn chứa chất diệp lục (chlorophyll) từ lá tươi [3]. Chất diệp lục rất dễ phân hủy, khi gặp môi trường axit sẽ xảy ra phản ứng tạo thành pheophytin [3]. Pheophytin là một chất rắn có màu nâu ô liu, khiến bề mặt vật liệu nha khoa hoặc răng ngả sang sắc hơi xanh, vàng và tối hơn [3].
Bề mặt men răng còn chịu tác động kép từ độ pH thấp của đồ uống [5]. Các thức uống có tính axit làm tăng độ nhám của bề mặt men răng, tạo điều kiện cho các chất sinh màu (chromogen) lắng đọng dễ dàng hơn [5]. Ví dụ điển hình là nước ngọt có ga chứa axit phosphoric với độ pH khoảng 2,5 làm yếu men răng, kết hợp cùng chất tạo màu caramel gây ra các vết ố nâu đậm [5] [2].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về trà, cà phê và màu răng?
Nhiều thí nghiệm đã được thực hiện nhằm đo lường chính xác cách trà, cà phê và các hợp chất liên quan làm biến đổi cấu trúc cũng như màu sắc của răng.
Một nghiên cứu sơ bộ công bố năm 1982 đã khảo sát hiện tượng nhiễm màu sắt trên lớp màng men răng sau khi tiếp xúc với axit tannic (một dạng tannin) hoặc dung dịch sát khuẩn chlorhexidine [4]. Nhóm nghiên cứu sử dụng mô hình trên người bằng cách gắn các mảnh men răng lên khí cụ nhựa đặt trong khoang miệng, sau đó cho tiếp xúc xen kẽ với các dung dịch thử nghiệm trong ống nghiệm suốt 5 ngày [4]. Kết quả cho thấy nếu chỉ tiếp xúc riêng lẻ từng chất thì không gây đổi màu, nhưng việc xử lý trước bằng axit tannic hoặc chlorhexidine rồi tiếp xúc với sắt đã tạo ra vết ố rất rõ rệt kèm hàm lượng kim loại lớn trong mảng bám [4]. Nghiên cứu cũng ghi nhận hợp chất stannous fluoride giúp giảm sự hình thành sắc tố này [4]. Giới hạn của công trình là mới dừng ở mức báo cáo sơ bộ kết hợp đeo khí cụ trong miệng và nhúng dung dịch bên ngoài [4].
Đến năm 1994, một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm (in vitro) đã đánh giá sự đổi màu men răng trên các răng đã nhổ được xử lý bằng 5 phương pháp cố định nẹp nha khoa khác nhau [6]. Các mẫu răng được ngâm 7 ngày trong 4 môi trường gồm rượu vang đỏ, trà, cà phê và chlorhexidine, sau đó đo màu bằng máy chuyên dụng Minolta Chroma Meter [6]. Kết quả cho thấy tất cả các răng, bao gồm cả nhóm đối chứng không xử lý nẹp, đều bị đổi màu sau 7 ngày [6]. Trong đó, rượu vang đỏ làm thay đổi chỉ số độ sáng (L*) nhiều hơn cả trà và cà phê [6]. Điểm hạn chế của nghiên cứu là thực hiện hoàn toàn trên răng đã nhổ trong môi trường phòng thí nghiệm và tập trung vào bối cảnh răng gắn nẹp cố định [6].
Năm 2020, các nhà khoa học tiến hành kiểm tra ảnh hưởng của trà xanh ở các nhiệt độ khác nhau lên men răng [7]. Thiết kế nghiên cứu kết hợp cả hai mô hình: ngâm mẫu răng trong trà xanh nóng và lạnh tại phòng thí nghiệm, đồng thời cho chuột uống trà xanh trong suốt 1 tuần (in vivo) [7]. Bằng kỹ thuật quang phổ và kính hiển vi lực nguyên tử, nhóm nghiên cứu phát hiện việc tiếp xúc với trà xanh giúp làm tăng đáng kể các nguyên tố khoáng có lợi cho việc bảo tồn men răng ở cả hai mô hình [7]. Tuy nhiên, ở nhóm chuột uống trà trực tiếp, bề mặt răng có độ nhám trung bình cao hơn so với nhóm chuột uống nước lọc [7]. Đặc biệt, nhiệt độ nóng gây ra tác động ăn mòn tinh vi lên cấu trúc hydroxyapatite của men răng và làm suy giảm các nguyên tố khoáng, trong khi trà xanh ở nhiệt độ lạnh hoặc nhiệt độ phòng lại tương tác tốt giúp bảo vệ răng chống lại sự ăn mòn nhờ hợp chất catechin [7]. Giới hạn của nghiên cứu này là phần thử nghiệm trên cơ thể sống mới thực hiện trên mô hình chuột trong thời gian ngắn 1 tuần [7].
Một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm năm 2023 đã đánh giá tác động của các loại nước súc miệng lên độ cứng và độ bền màu của vật liệu trám răng composite nhựa nanohybrid [3]. Các mẫu vật liệu được ngâm trong nước súc miệng chiết xuất trà xanh, nước súc miệng chlorhexidine và nước bọt nhân tạo [3]. Kết quả chỉ ra rằng ngâm trong nước súc miệng trà xanh gây ra sự thay đổi màu sắc lớn nhất với chỉ số DeltaE00 đạt 3,2, cao hơn cả mức thay đổi màu của dung dịch chlorhexidine là 2,6 [3]. Dù vậy, độ pH có tính axit của hai loại dung dịch này không làm suy giảm đáng kể độ cứng bề mặt của vật liệu composite so với nước bọt nhân tạo [3]. Giới hạn của thí nghiệm là chỉ đánh giá trên bề mặt vật liệu trám nhân tạo chứ không phải men răng tự nhiên trong khoang miệng [3].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Tổng hợp các tài liệu cho thấy bằng chứng về việc trà và cà phê làm xỉn màu răng đã rất rõ ràng về mặt cơ chế hóa học. Trà xanh tuy mang lại lợi ích bổ sung khoáng chất và chứa catechin hỗ trợ bảo vệ men răng khỏi ăn mòn khi uống mát, nhưng vẫn chứa tannin và chất diệp lục dễ tạo mảng bám màu vàng nâu hoặc nâu ô liu [7] [3].
Tuy nhiên, phần lớn các dữ liệu đo lường màu sắc hiện có đều đến từ các thí nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) ngâm răng đã nhổ, vật liệu sứ hoặc nhựa composite liên tục trong dung dịch nhiều giờ đến nhiều ngày [6] [1] [2] [3]. Trong đời sống thực, thời gian răng tiếp xúc với trà ở mỗi ngụm uống ngắn hơn rất nhiều so với việc ngâm mẫu liên tục 10 phút hay 7 ngày trong phòng thí nghiệm [6] [1]. Ngoài ra, khoang miệng người thật luôn có dòng chảy của nước bọt và hoạt động chải răng hàng ngày giúp rửa trôi một phần sắc tố.
Những hiểu lầm thường gặp về vết ố răng do uống trà
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng trà xanh nước trong nên không làm đen răng như trà đen hay cà phê. Thực tế, dung dịch chiết xuất từ trà xanh vẫn tạo ra mức độ biến đổi màu sắc rất cao do sự kết hợp giữa tannin và quá trình phân hủy chất diệp lục trong môi trường axit [3].
Hiểu lầm thứ hai là thói quen uống trà thật nóng để tốt cho sức khỏe răng miệng. Nghiên cứu năm 2020 đã chứng minh nhiệt độ cao của đồ uống gây hiệu ứng ăn mòn tinh vi lên tinh thể hydroxyapatite của men răng và làm hao hụt khoáng chất bề mặt, từ đó khiến răng dễ tổn thương hơn [7].
Một hiểu lầm khác liên quan đến các vết đen quanh miếng trám răng cũ. Một nghiên cứu phòng thí nghiệm năm 1990 trên các răng sâu được trám bằng vật liệu amalgam cho thấy, nếu miếng trám bị rò rỉ, phần ngà răng bị khử khoáng còn sót lại bên dưới sẽ hấp thụ sắc tố từ trà và đổi màu [8]. Vết ố do trà này dễ khiến người bệnh hoặc nha sĩ nhầm tưởng là răng bị sâu tái phát dưới miếng trám [8].
Ai nên thận trọng khi uống trà và cà phê?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt lưu ý là những người vừa thực hiện tẩy trắng răng. Nghiên cứu năm 2016 cho thấy việc để răng tiếp xúc trực tiếp với dung dịch trà ngay sau khi tẩy trắng bằng hoạt chất carbamide peroxide 10% sẽ làm màu men răng nhanh chóng sẫm tối trở lại [1]. Sau khi tẩy trắng, bề mặt men răng có các lỗ xốp nhỏ, cần được bôi fluoride để giảm ê buốt hoặc dùng nanohydroxyapatite giúp lấp đầy các lỗ xốp này, từ đó ngăn chặn sự hấp thụ vết ố từ trà [1].
Người đang có miếng trám răng bằng nhựa composite, phục hình răng sứ hoặc đang gắn nẹp cố định răng cũng cần hạn chế ngậm lâu các thức uống đậm màu [6] [2] [3]. Các sắc tố melanoidin trong cà phê, tannin trong trà hay màu caramel trong nước ngọt rất dễ bám vào bề mặt vật liệu sứ và nhựa, làm mất thẩm mỹ vùng răng phục hình [2] [3].
Những người đang phải sử dụng nước súc miệng chứa chlorhexidine theo chỉ định nha khoa hoặc đang uống bổ sung sắt cần tránh uống trà đặc cùng lúc [4]. Sự kết hợp giữa tannin trong trà, hoạt chất chlorhexidine và ion sắt sẽ thúc đẩy phản ứng biến tính protein, tạo ra các mảng bám màu đen nâu rất đậm trên răng [4]. Nếu có bệnh lý răng miệng nền hoặc đang dùng thuốc điều trị, người đọc nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc nha sĩ để có chế độ sinh hoạt phù hợp.
Cách áp dụng thực tế để hạn chế xỉn màu răng
Để vừa thưởng thức được trà xanh, trà đen hay cà phê mà vẫn giữ được men răng sáng khỏe, người dùng có thể điều chỉnh cách pha chế và nhiệt độ uống. Hãy ưu tiên uống trà xanh ở nhiệt độ phòng hoặc uống mát thay vì uống quá nóng nhằm tận dụng khả năng bảo vệ men răng của catechin và tránh làm tổn hại lớp hydroxyapatite [7].
Đối với người thích uống trà đen, việc pha thêm một chút sữa tươi là mẹo rất hiệu quả đã được khoa học chứng minh [5]. Nghiên cứu năm 2022 ghi nhận thành phần protein casein trong sữa giúp ngăn chặn đáng kể khả năng gây ố răng của trà [5]. Lớp màng màu hình thành từ trà pha sữa kém bền vững hơn so với trà nguyên chất, nhờ đó dễ dàng bị làm sạch khi chúng ta chải răng hàng ngày [5].
Về vệ sinh răng miệng, các nhà nghiên cứu khuyến cáo cần duy trì thói quen làm sạch răng đúng cách sau khi uống các loại đồ uống có tính axit hoặc chứa chất tạo màu [7]. Người hay uống trà, cà phê có thể chọn kem đánh răng chứa stannous fluoride hoặc nanohydroxyapatite, vì các hợp chất này được ghi nhận có khả năng giảm sự hình thành sắc tố bám màu và hỗ trợ tái khoáng hóa, bít các lỗ xốp siêu nhỏ trên men răng [4] [1]. Ngoài ra, việc uống xen kẽ nước lọc và hạn chế dùng kèm nước ngọt có ga chứa axit phosphoric cũng giúp bảo vệ bề mặt men răng khỏi bị bào mòn và nhiễm màu [5] [2].
Trà xanh và cà phê đều chứa những hợp chất tự nhiên có khả năng làm xỉn màu răng theo những cơ chế khác nhau, từ mảng bám tannin cho đến sắc tố melanoidin [2] [3]. Bạn không cần phải từ bỏ hoàn toàn các thức uống yêu thích này, mà chỉ cần tránh uống quá nóng, biết cách kết hợp thực phẩm và giữ vệ sinh răng miệng đều đặn sau khi thưởng thức [5] [7]. Khi nhận thấy răng đổi màu bất thường quanh các vết trám hoặc muốn can thiệp làm trắng, hãy đến gặp nha sĩ để được kiểm tra và tư vấn giải pháp an toàn [8] [1].