Khi đối mặt với tình trạng tóc rụng nhiều từng búi, phản xạ đầu tiên của rất nhiều người là vội vã tìm mua các loại kẹo dẻo hoặc viên uống bổ sung biotin trên mạng. Không ít người tin rằng loại vi chất này chính là "thần dược" giúp tóc mọc dày, chắc khỏe cấp tốc. Tuy nhiên, sự thật đằng sau những lời quảng cáo hào nhoáng lại không hoàn toàn kỳ diệu như số đông vẫn lầm tưởng.
Câu trả lời ngắn gọn từ khoa học: Uống biotin chỉ thực sự đem lại hiệu quả rõ rệt nếu cơ thể bạn bị thiếu hụt vi chất này [1]. Ngược lại, nếu bạn hoàn toàn khỏe mạnh và nồng độ biotin trong máu ở mức tối ưu, việc đổ tiền vào các lọ thực phẩm chức năng chứa biotin liều cao gần như là một sự lãng phí [2], [3].
Cơn sốt viên uống tóc dày và thực tế trái ngược
Biotin, còn được gọi là vitamin B7 hoặc vitamin H, là một vitamin nhóm B tan trong nước [4]. Trong cơ thể, nó đóng vai trò là một đồng yếu tố thiết yếu cho nhiều enzym carboxylase tham gia vào quá trình chuyển hóa axit béo, axit amin và tân tạo glucose ở cấp độ tế bào [4]. Do các tế bào nang tóc có hoạt động sinh tổng hợp rất cao, tình trạng dinh dưỡng nói chung cũng như việc cung cấp protein, calo hay vi chất đều có liên quan mật thiết đến số lượng và chất lượng của mái tóc [5]. Khi cơ thể rơi vào tình trạng suy dinh dưỡng hoặc thiếu hụt dưỡng chất cụ thể, sự phát triển của tóc và sức khỏe làn da có thể bị suy giảm [5].
Chính vì cơ chế sinh học này, biotin đã được các chiến dịch tiếp thị và mạng xã hội lăng xê rầm rộ như một phương thuốc cứu cánh cho mọi vấn đề về tóc [2], [4]. Thị trường tràn ngập các sản phẩm hứa hẹn mang lại mái tóc bồng bềnh, dày mượt với mức giá từ rẻ bất ngờ cho đến đắt đỏ một cách khó hiểu [5]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu nhận định rằng sự say mê và sùng bái biotin trong xã hội hiện nay hoàn toàn không tương xứng với lượng bằng chứng lâm sàng ít ỏi hỗ trợ cho công dụng cải thiện tóc của nó [4]. Trừ khi rụng tóc bắt nguồn trực tiếp từ việc thiếu hụt dinh dưỡng cụ thể, các biện pháp bổ sung dinh dưỡng thông thường khó có thể tạo ra đột phá vượt trội [5].
Khoa học nói gì về hiệu quả thực tế của biotin?
Một tổng quan hệ thống công bố năm 2017 đã tiến hành tìm kiếm các báo cáo ca bệnh và thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên cơ sở dữ liệu PubMed để đánh giá hiệu quả của biotin đối với tóc và móng [2]. Các nhà nghiên cứu chỉ tìm thấy 18 trường hợp được báo cáo có sử dụng biotin liên quan đến thay đổi về tóc và móng [2]. Điều đáng nói là ở tất cả các trường hợp này, bệnh nhân đều có bệnh lý tiềm ẩn gây suy giảm sự phát triển của tóc hoặc móng, và tất cả đều ghi nhận cải thiện lâm sàng sau khi dùng biotin [2]. Các trường hợp hưởng lợi chủ yếu là người bị thiếu hụt biotin do mắc phải, do di truyền, hoặc mắc các bệnh lý như hội chứng móng giòn hay hội chứng tóc bất trị [2]. Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu nhấn mạnh những tình trạng bệnh lý này rất hiếm gặp và hoàn toàn thiếu bằng chứng xác đáng để khuyến nghị bổ sung biotin cho những người khỏe mạnh bình thường [2].
Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2021 đã theo dõi 156 bệnh nhân nữ phẫu thuật cắt dạ dày tạo hình ống (LSG) để điều trị béo phì trong thời gian 1 năm [6]. Kết quả ghi nhận có tới 72% bệnh nhân (112 người) bị rụng tóc sau phẫu thuật, trong đó 79% bắt đầu rụng tóc từ tháng thứ 3 đến tháng thứ 4 và kéo dài trung bình 5,5 ± 2,6 tháng, không có ai bị hói vĩnh viễn [6]. Trong nhóm này, 22 bệnh nhân vừa bị rụng tóc vừa thiếu hụt biotin được chỉ định dùng 1000 mcg biotin mỗi ngày trong 3 tháng; tuy nhiên chỉ có 5 người (23%) ghi nhận tóc giảm rụng rõ rệt [6]. Đáng chú ý, 29 bệnh nhân khác tự ý dùng biotin 1000 mcg/ngày trung bình 2,5 tháng sau khi rụng tóc dù mức biotin trong máu hoàn toàn tối ưu, và cũng chỉ có 11 người (38%) thấy tóc giảm rụng đáng kể [6]. Khi so sánh giữa nhóm thiếu hụt biotin và nhóm không thiếu hụt, hiệu quả của việc uống biotin không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (P = 0,2) [6]. Nghiên cứu này kết luận bổ sung biotin để ngăn ngừa rụng tóc mang lại hiệu quả rất thấp [6].
Đến năm 2024, một tổng quan y khoa tìm kiếm các nghiên cứu về biotin đường uống cho thấy chỉ có 3 nghiên cứu đáp ứng tiêu chí xem xét [3]. Nghiên cứu có chất lượng cao nhất với thiết kế mù đôi, đối chứng giả dược lại cho thấy không có sự khác biệt nào giữa nhóm dùng biotin và nhóm dùng giả dược đối với sự phát triển của tóc [3]. Hai nghiên cứu còn lại khảo sát trên nhóm bệnh nhân đặc thù (người dùng thuốc isotretinoin và phụ nữ sau phẫu thuật cắt dạ dày), cả hai đều tiềm ẩn nhiều sai số và không đưa ra kết quả nổi bật nào nghiêng về phía biotin [3]. Nhóm tác giả kết luận rằng có một khoảng cách rất lớn giữa nhận thức của công chúng và y văn khoa học, việc dùng biotin như một chất bổ sung cho tóc hoàn toàn không được hỗ trợ bởi các nghiên cứu chất lượng cao [3].
Khi nào biotin thực sự phát huy tác dụng?
Việc bổ sung biotin chỉ mang lại kết quả rõ ràng trong những trường hợp cơ thể thực sự bị thiếu hụt loại vitamin này [1]. Các dấu hiệu đặc trưng cảnh báo thiếu biotin bao gồm rụng tóc, phát ban trên da và móng tay giòn, dễ gãy [1]. Trong một nghiên cứu, có khoảng 38% phụ nữ bị rụng tóc được phát hiện có nồng độ biotin trong máu ở mức thấp [1].
Về mặt lâm sàng, nồng độ biotin huyết thanh dưới 200 ng/L được coi là thiếu hụt [5]. Tuy nhiên, do nồng độ biotin huyết thanh có thể dao động hàng ngày lên tới 100%, trên thực tế lâm sàng mức dưới 100 ng/L được xếp vào nhóm thiếu hụt, từ 200 đến 400 ng/L là mức dưới tối ưu, và trên 400 ng/L là mức tối ưu [5]. Tình trạng thiếu hụt biotin thường xuất hiện ở những bệnh nhân có yếu tố nguy cơ như mắc bệnh lý đường tiêu hóa, hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị như isotretinoin, thuốc kháng sinh hay thuốc chống động kinh [5].
Một báo cáo năm 1983 từng ghi nhận trường hợp 2 bệnh nhân trưởng thành phải nuôi dưỡng hoàn toàn qua đường tĩnh mạch dài ngày tại nhà và bị rụng tóc nghiêm trọng [7]. Cả hai đều đã trải qua phẫu thuật cắt ruột diện rộng, không nhận biotin qua đường miệng lẫn đường tĩnh mạch [7]. Khi được bổ sung 1 ống Berroca-C chứa 200 microgam biotin mỗi ngày, tóc của họ đã dần mọc lại khỏe mạnh và không tái phát khi duy trì dung dịch truyền có biotin [7]. Điều này cho thấy sự thiếu hụt xảy ra khi cơ thể không được nạp biotin từ bên ngoài và nguồn tổng hợp tự nhiên từ hệ vi sinh đường ruột bị suy giảm [7].
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng viên uống biotin
Hiểu lầm lớn nhất của đa số người tiêu dùng là tin rằng "càng uống nhiều vitamin thì tóc càng mọc nhanh". Thực tế, nếu cơ thể không thiếu hụt vi chất, không có bằng chứng nào chứng minh việc nạp thêm chất dinh dưỡng vào một chế độ ăn vốn đã đầy đủ sẽ kích thích tóc mọc thêm [5]. Hiện nay vẫn chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên nào chứng minh việc bổ sung biotin giúp ngăn ngừa hay điều trị rụng tóc ở những người khỏe mạnh không bị thiếu hụt vi chất [1], [4].
Bên cạnh biotin, một số dưỡng chất khác cũng thường bị ngộ nhận. Ví dụ, folate đóng vai trò thiết yếu cho quá trình phân chia tế bào, sửa chữa DNA và methyl hóa, trong khi vitamin B12 (cobalamin) cần thiết để kích hoạt folate cũng như phục vụ quá trình tổng hợp năng lượng tế bào [1]. Do ảnh hưởng lên axit nucleic, cả folate và B12 đều được cho là có liên quan đến sự tăng sinh của nang tóc [1]. Dù vậy, một đánh giá bệnh chứng về nghiên cứu dinh dưỡng trên bệnh nhân rụng tóc từng mảng ghi nhận không có sự thay đổi nào về chỉ số vitamin B12 giữa người mắc bệnh và người không mắc bệnh [1]. Điều này cho thấy việc tự ý mua các phức hợp vitamin bổ sung khi chưa tìm rõ nguyên nhân rụng tóc thường không đem lại tác dụng như mong đợi.
Nhóm đối tượng nên thận trọng
Những người khỏe mạnh, ăn uống đầy đủ nhưng bị rụng tóc do căng thẳng, thay đổi nội tiết tố hoặc di truyền không nên tự ý tìm đến các viên uống biotin liều cao. Do thiếu bằng chứng lâm sàng, biotin không được khuyến nghị một cách thường quy để cải thiện số lượng hay chất lượng tóc [4].
Bệnh nhân rụng tóc cần đặc biệt lưu ý nếu bản thân đang mắc các bệnh lý nền về đường tiêu hóa, vừa trải qua các phẫu thuật lớn như cắt dạ dày, hoặc đang dùng các thuốc chuyển hóa kéo dài như isotretinoin, kháng sinh, thuốc chống động kinh [6], [5]. Ở những đối tượng này, việc rụng tóc có thể liên quan đến các vấn đề kém hấp thu hoặc tương tác thuốc, nhưng việc tự bổ sung biotin liều cao cũng cho thấy hiệu quả thấp trên thực tế [6]. Luôn luôn cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa da liễu hoặc dinh dưỡng trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào.
Lời khuyên áp dụng thực tế cho người bị rụng tóc
Trước khi quyết định chi tiền mua thực phẩm chức năng, bạn nên đến cơ sở y tế để thăm khám, xét nghiệm máu nhằm xác định chính xác nguyên nhân rụng tóc thay vì tự suy đoán.
Nếu bác sĩ chẩn đoán bạn thực sự bị thiếu hụt biotin hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao, việc bổ sung theo chỉ định bằng đường uống hoặc đường tĩnh mạch với liều lượng phù hợp (chẳng hạn liều điều trị từ 200 mcg đến 1000 mcg tùy thể trạng và chỉ định y khoa) sẽ đem lại sự phục hồi tích cực [6], [7]. Ngoài ra, đối với người khỏe mạnh bình thường, cách tốt nhất để nuôi dưỡng nang tóc là duy trì một chế độ ăn uống cân bằng, đa dạng dưỡng chất, cung cấp đủ calo và protein tự nhiên hàng ngày để đảm bảo các mô có hoạt động sinh học cao như nang tóc luôn được nuôi dưỡng tối ưu [5].
Mái tóc rụng nhiều luôn là nỗi lo lắng của bất kỳ ai, nhưng việc tìm kiếm các giải pháp "thần tốc" từ mạng xã hội thường mang lại sự thất vọng hơn là kết quả thực tế. Hãy nhìn nhận biotin như một vi chất dinh dưỡng cần được can thiệp đúng lúc, đúng người thay vì coi đó là viên thuốc mọc tóc vạn năng. Khi xuất hiện dấu hiệu rụng tóc bất thường kéo dài, việc thăm khám y khoa bài bản chính là con đường an toàn, tiết kiệm và hiệu quả nhất cho bạn.
