Nhiều người lớn tuổi làm công việc nặng nhọc như bốc vác, thợ xây, làm vườn đối mặt với bệnh tăng huyết áp và được bác sĩ chỉ định chế độ ăn DASH. Mối bận tâm lớn nhất của nhóm này là liệu việc cắt giảm muối, hạn chế thịt đỏ có làm suy giảm thể lực và hao hụt cơ bắp hay không. Hiện tại chưa có thử nghiệm lâm sàng riêng biệt trên nhóm lao động chân tay cao tuổi; các dữ liệu hiện có chủ yếu thực hiện trên người lớn tuổi nói chung sống tại cộng đồng hoặc người có bệnh nền chuyển hóa.
Các nghiên cứu quan sát cho thấy chế độ ăn DASH không làm tăng nguy cơ teo cơ (sarcopenia), thậm chí còn liên quan đến việc giảm nguy cơ mất cơ ở quy mô quần thể rộng lớn. Tuy nhiên, người làm việc thể lực nặng cần điều chỉnh về tổng mức năng lượng và đa dạng hóa nguồn đạm để không rơi vào tình trạng thiếu hụt thể lực.
Chế độ ăn DASH tác động thế nào đến khối cơ và sức mạnh thể lực?
Chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) tập trung vào rau củ quả, ngũ cốc nguyên hạt, các loại hạt và sản phẩm từ sữa ít béo. Tại Hoa Kỳ, phân tích từ dữ liệu khảo sát dinh dưỡng NHANES trên 6.709 và 7.161 người trưởng thành cho thấy mức độ tuân thủ DASH cao hơn giúp giảm 14% tỷ lệ mắc teo cơ trên mỗi độ lệch chuẩn tăng thêm [1].
Mặc dù vậy, tác động của DASH trên các chỉ số vận động chuyên biệt lại có sự khác biệt giữa các quần thể nghiên cứu. Một nghiên cứu cắt ngang năm 2020 trên 300 người cao tuổi từ 55 tuổi trở lên tại Iran ghi nhận việc tuân thủ thực đơn DASH không có mối liên quan độc lập nào tới nguy cơ teo cơ theo tiêu chuẩn EWGSOP2 (OR = 1,04; KTC 95%: 0,39–2,75) [2]. Kết quả phân tích phân tầng theo giới tính ở nam giới (OR = 2,29) và nữ giới (OR = 0,75) cũng không tìm thấy ý nghĩa thống kê [2].
Tương tự, nghiên cứu theo dõi tiến cứu 3 năm tại Nhật Bản trên 666 người từ 60 tuổi trở lên chỉ ra rằng DASH không liên quan đáng kể đến chỉ số khối cơ, lực nắm tay hay tốc độ đi bộ của người tham gia [3]. Nghiên cứu này ghi nhận chế độ ăn theo tháp dinh dưỡng truyền thống của Nhật Bản mới có liên quan tích cực đến chỉ số khối cơ ở nam giới lớn tuổi [3].
Nguy cơ teo cơ và béo phì thiểu cơ: Nghiên cứu nói gì?
Teo cơ là hội chứng lão khoa đặc trưng bởi sự suy giảm dần khối lượng và sức mạnh cơ bắp, dẫn tới nguy cơ suy giảm chức năng thể chất và té ngã [2]. Bên cạnh đó, béo phì thiểu cơ—tình trạng đồng thời suy giảm cơ xương và tích lũy mô mỡ—cũng là một rủi ro lớn khi cơ thể lão hóa [4].
Nghiên cứu trên 301 phụ nữ thừa cân và béo phì chỉ ra rằng nhóm tuân thủ cao chế độ ăn DASH giảm tới 80% nguy cơ béo phì thiểu cơ sau khi đã hiệu chỉnh tuổi, hoạt động thể lực và tổng năng lượng tiêu thụ (OR = 0,20; KTC 95%: 0,05–0,77) [4]. Lợi ích này đến từ khả năng hạn chế tích lũy mỡ thừa nhưng vẫn bảo tồn được lượng cơ xương [4].
Mặt khác, tình trạng viêm mạn tính mức độ thấp đóng vai trò thúc đẩy thoái hóa cơ [5]. Nghiên cứu trên 110 người từ 65 đến 85 tuổi cho thấy chế độ ăn có xu hướng gây viêm (chỉ số DII cao) liên quan nghịch với lực nắm tay (beta = -0,157) và khối lượng cơ chi (beta = -0,176) [5]. Dữ liệu NHANES cũng xác nhận việc gia tăng chỉ số viêm trong bữa ăn làm tăng 44% tỷ lệ mắc teo cơ [1]. Chế độ ăn giàu thực vật và chất chống oxy hóa tự nhiên như DASH có khả năng góp phần hạ thấp chỉ số viêm này [6], [1].
Vai trò của vi chất và đa dạng nguồn đạm đối với người cao tuổi
Nghiên cứu chỉ ra rằng việc bổ sung đạm đơn lẻ có thể không đem lại hiệu quả trọn vẹn nếu thiếu các vi chất đi kèm [1]. Theo dữ liệu NHANES, lượng tiêu thụ từ thực phẩm của các vi chất như vitamin A, B2, B9, C, canxi, phốt pho, magiê, đồng và kali đều có mối liên quan nghịch với nguy cơ teo cơ [1]. Chế độ ăn DASH vốn rất dồi dào kali, magiê và canxi, từ đó hỗ trợ gián tiếp cho cấu trúc xương và cơ [1].
Bên cạnh vi chất, nguồn đạm cũng là yếu tố then chốt. Nghiên cứu Mr. OS và Ms. OS tại Hồng Kông trên 3.146 người từ 65 tuổi trở lên ghi nhận lượng đạm thực vật có liên quan thuận rõ rệt với việc bảo tồn nhận thức thông qua trung gian là lực nắm tay và hiệu suất thể chất [6]. Chế độ DASH trong nghiên cứu này cũng liên quan đến kết quả nhận thức tốt hơn ở nhóm người có tình trạng teo cơ (beta = 0,14) [6].
Tại Trung Quốc, nghiên cứu trên 6.624 người cao tuổi (tuổi trung bình 83,4) nhấn mạnh sự đa dạng thực phẩm là chìa khóa: nhóm ăn đa dạng các nguồn đạm động vật (OR = 0,62) và đạm thực vật (OR = 0,64) đều giảm đáng kể nguy cơ teo cơ [7]. Điều này cho thấy người cao tuổi không nên kiêng khem hoàn toàn thịt động vật khi theo đuổi thực đơn DASH [7]. Tại Hàn Quốc, khảo sát trên 3.373 người từ 65 tuổi trở lên cũng cảnh báo chất lượng dinh dưỡng tổng thể kém làm tăng gần 1,8 lần nguy cơ teo cơ ở nhóm từ 75 tuổi trở lên [8].
Những hiểu lầm thường gặp khi áp dụng DASH ở người lao động
- Hiểu lầm 1: Ăn DASH là phải cắt bỏ thịt, chỉ ăn rau củ. Sự thật là DASH khuyến khích nguồn đạm nạc như cá, thịt gia cầm, sữa ít béo và các loại đậu chứ không loại trừ đạm động vật [1], [4]. Nghiên cứu cho thấy cả đạm động vật và đạm thực vật đều đóng vai trò phòng ngừa teo cơ [7].
- Hiểu lầm 2: DASH gây suy yếu thể lực ở người lớn tuổi. Dữ liệu nghiên cứu quy mô lớn cho thấy DASH liên quan đến việc giảm nguy cơ teo cơ hoặc duy trì trạng thái ổn định, không ghi nhận tác động tiêu cực nào tới khối cơ hay sức mạnh nắm tay [2], [1], [3].
- Hiểu lầm 3: Càng cắt giảm muối càng nhiều thì càng khỏe. Người lao động chân tay đổ mồ hôi nhiều khi làm việc nặng. Việc giảm natri cần cân nhắc theo cường độ vận động và chỉ dẫn chuyên môn để tránh mất cân bằng điện giải.
Điều chưa biết từ các bằng chứng khoa học hiện nay
Các trích đoạn nghiên cứu hiện hành chưa trả lời được các vấn đề sau:
- Mức calo và lượng đạm tối ưu của thực đơn DASH dành riêng cho người cao tuổi còn phải lao động nặng nhọc ngoài trời hoặc khuân vác là bao nhiêu.
- Mức độ bài tiết muối qua mồ hôi ở nhóm thợ lớn tuổi khi ăn DASH hạn chế natri có gây ảnh hưởng đến hiệu suất làm việc tức thì hay không.
- Nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên dài hạn so sánh trực tiếp DASH với các chế độ ăn khác trên đối tượng lao động thể lực cao tuổi hiện chưa có dữ liệu.
Ai nên thận trọng khi thực hiện chế độ ăn DASH?
- Người có dấu hiệu suy mòn hoặc sụt cân không chủ đích: Không nên áp dụng việc cắt giảm khẩu phần đột ngột nếu chưa bù đắp đủ mức calo cần thiết.
- Người cao tuổi từ 75 tuổi trở lên: Nhóm tuổi này có tỷ lệ teo cơ cao và nguy cơ dinh dưỡng kém tăng vọt (OR = 1,807) [8], cần ưu tiên chống suy dinh dưỡng trước khi siết chặt chế độ ăn.
- Người có bệnh lý thận mạn tính: Chế độ ăn DASH giàu kali, phốt pho và magiê từ thực vật [1], có thể không phù hợp nếu chức năng lọc của thận đã suy giảm. Cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị.
Cách điều chỉnh thực tế cho người lớn tuổi làm việc nặng
- Không để thiếu hụt tổng năng lượng: Người lao động chân tay tiêu hao năng lượng nhiều hơn người tĩnh tại. Cần ăn đủ các nhóm tinh bột nguyên cám, yến mạch hoặc gạo lứt để duy trì sức bền.
- Đa dạng hóa nguồn đạm: Kết hợp cả đạm động vật (thịt nạc, trứng, cá, sữa) và đạm thực vật (đậu hũ, đỗ, các loại hạt) theo khuyến nghị từ các nghiên cứu về đa dạng bữa ăn [7].
- Bổ sung đủ vi chất qua thực phẩm: Tăng cường rau lá xanh và trái cây tươi để cung cấp các vitamin nhóm B, vitamin C, magiê và canxi tự nhiên nhằm hỗ trợ sức khỏe cơ xương [1].
- Tham vấn nhân viên y tế: Trao đổi với bác sĩ về cường độ công việc thực tế hàng ngày để điều chỉnh mức độ giảm muối và khẩu phần năng lượng cho phù hợp.
Người lao động chân tay lớn tuổi hoàn toàn có thể áp dụng chế độ ăn DASH để bảo vệ hệ tim mạch và hỗ trợ phòng ngừa teo cơ. Điểm cốt lõi là duy trì mức năng lượng đủ đáp ứng công việc, đa dạng hóa nguồn đạm và luôn trao đổi cùng bác sĩ điều trị để có lộ trình ăn uống cân bằng, an toàn.






