Uống viên sắt đi ngoài phân đen: Khi nào là bình thường?

Nhiều người sau vài ngày bắt đầu uống viên sắt bổ sung bỗng hốt hoảng khi thấy phân chuyển sang màu đen sẫm hoặc xanh đen. Phản ứng lo lắng đầu tiên của hầu hết người bệnh là sợ bản thân bị chảy máu dạ dày hoặc mắc bệnh lý nguy hiểm ở đường tiêu hóa.

Thực tế, hiện tượng đi ngoài phân đen khi uống viên bổ sung sắt đa phần là phản ứng đào thải sinh lý hoàn toàn lành tính. Tuy nhiên, việc hiểu rõ cơ chế và biết cách phân biệt giữa màu phân do thuốc với tình trạng xuất huyết tiêu hóa trên là vô cùng cần thiết để tránh hoang mang không đáng có hoặc bỏ sót các dấu hiệu cấp cứu y khoa.

Cơ chế khiến viên sắt làm phân đổi sang màu đen

Thiếu máu do thiếu sắt là một vấn đề sức khỏe rất phổ biến, ước tính ảnh hưởng đến khoảng 24,8% dân số toàn cầu ^[1]. Trong đó, uống viên sắt là phương pháp điều trị thông thường và phổ biến nhất để bù đắp lượng sắt thiếu hụt cho cơ thể ^[1]. Tuy nhiên, đường ruột của con người chỉ có thể hấp thu một tỷ lệ nhất định lượng sắt đưa vào qua mỗi liều uống.

Lượng sắt dư thừa không được hấp thu hết sẽ tiếp tục di chuyển xuống đại tràng. Tại đây, sắt dạng ferrous (Fe2+) sẽ tham gia vào phản ứng hóa học với khí hydrogen sulphide do các vi khuẩn hội sinh trong lòng ruột tạo ra ^[2]. Phản ứng này tạo thành hợp chất sắt sulphide (FeS), một chất có màu đen đặc trưng ^[2].

Các vi khuẩn khử sulphate, điển hình là nhóm Desulfovibrio, sử dụng các hợp chất lưu huỳnh có sẵn từ quá trình tiêu hóa thức ăn để chuyển hóa trong điều kiện kỵ khí ^[2]. Nhóm vi khuẩn này có nhu cầu tiêu thụ sắt rất cao, và số lượng vi khuẩn Desulfovibrio được ghi nhận gia tăng đáng kể trong phân sau khi người bệnh uống viên sắt ferrous sulphate ^[2]. Hợp chất sắt sulphide sinh ra bám vào khối phân, khiến phân đổi sang màu xanh đen hoặc đen thẫm khi được đào thải ra ngoài ^[2].

Mốc thời gian xuất hiện và biến mất của phân đen sinh lý

Để xác định việc đi ngoài phân đen có phải do viên sắt hay không, mốc thời gian xuất hiện triệu chứng đóng vai trò rất quan trọng. Phân đen do thuốc không xảy ra ngay tức khắc ở liều đầu tiên mà cần thời gian để sắt di chuyển và tương tác với hệ vi sinh đường ruột.

Một nghiên cứu can thiệp công bố năm 2014 đánh giá các triệu chứng tiêu hóa sau khi uống bổ sung ferrous sulphate đã chỉ ra rằng, số lần đi ngoài phân đen tăng lên rõ rệt từ ngày thứ 3 (sau khoảng 72 giờ) tính từ khi bắt đầu dùng thuốc ^[2]. Đáng chú ý, các triệu chứng khó chịu khác như buồn nôn và đau bụng có thể được ghi nhận ngay từ ngày đầu tiên, trước khi hiện tượng phân đen xuất hiện ^[2]. Ngược lại, nhóm người tham gia dùng giả dược hoàn toàn không ghi nhận tình trạng đi ngoài phân đen ^[2].

Nghiên cứu này cũng ghi nhận rằng hiện tượng phân đen không kéo dài vĩnh viễn. Khi ngừng uống viên sắt, màu sắc phân sẽ trở lại trạng thái bình thường sau 3 ngày (tương ứng ngày thứ 10 của thử nghiệm) ^[2]. Như vậy, nếu phân đen xuất hiện sau khoảng 2-3 ngày dùng thuốc và biến mất sau khi dừng uống vài ngày mà không kèm theo các dấu hiệu suy kiệt, đây là phản ứng đào thải tự nhiên của cơ thể đối với lượng sắt chưa được hấp thu.

Phân biệt phân do thuốc sắt và xuất huyết tiêu hóa trên

Mặc dù phân đen là tác dụng phụ thường gặp và vô hại, đây cũng là triệu chứng kinh điển của xuất huyết đường tiêu hóa trên (chảy máu từ thực quản, dạ dày hoặc tá tràng). Khi máu chảy trong đường tiêu hóa trên, huyết sắc tố hemoglobin bị dịch vị dạ dày và vi khuẩn phân hủy tạo thành chất hematin có màu đen.

Để phân biệt hai tình trạng này, người bệnh cần chú ý kỹ tính chất của phân và các biểu hiện đi kèm:

Thứ nhất là về tính chất phân. Phân đen do uống sắt thường vẫn giữ khuôn mềm bình thường hoặc hơi táo bón, màu đen sẫm hoặc xanh đen, không có mùi bất thường quá mức. Ngược lại, phân do xuất huyết tiêu hóa thường có dạng sệt như bã cà phê hoặc hắc ín, dính dính như nhựa đường và mang mùi tanh nồng rất đặc trưng do máu bị phân hủy.

Thứ hai là các dấu hiệu toàn thân. Đi ngoài phân đen sinh lý do sắt không làm ảnh hưởng đến huyết áp, nhịp tim hay thể trạng chung. Trái lại, nếu xuất huyết tiêu hóa, người bệnh thường đi kèm các triệu chứng thiếu máu cấp hoặc mất máu rỉ rả kéo dài như hoa mắt, chóng mặt khi đứng dậy, da xanh xao rõ rệt, vã mồ hôi, mệt lả hoặc đau cồn cào dữ dội vùng thượng vị.

Những tổn thương dạ dày hiếm gặp do chính viên sắt gây ra

Đa số trường hợp bổ sung sắt qua đường uống chỉ gặp các tác dụng phụ nhẹ như có vị kim loại trong miệng, buồn nôn, đầy hơi, tiêu chảy hoặc táo bón ^[1]. Tuy nhiên, các bằng chứng y khoa cho thấy trong một số trường hợp hiếm gặp, bản thân viên sắt đường uống có thể trực tiếp làm tổn thương niêm mạc đường tiêu hóa ^[3], ^[1].

Tình trạng này được gọi là "viêm dạ dày do viên sắt" (iron pill gastritis), xảy ra khi viên thuốc sắt tiếp xúc kéo dài và gây tổn thương ăn mòn tại chỗ đối với lớp niêm mạc do phản ứng oxy hóa ^[3], ^[1]. Một báo cáo lâm sàng năm 2020 đã ghi nhận trường hợp bệnh nhân nam 71 tuổi bị thiếu máu thiếu sắt nặng khi đang điều trị bằng viên sắt đường uống ^[3]. Nội soi dạ dày phát hiện niêm mạc vùng đáy vị bị phù đỏ, trợt loét sâu và sinh thiết cho thấy có lắng đọng mảnh vụn viên sắt ^[3]. Sau khi ngừng uống và chuyển sang truyền sắt tĩnh mạch, tổn thương niêm mạc dạ dày của bệnh nhân đã hồi phục hoàn toàn ^[3].

Một trường hợp khác được báo cáo năm 2017 ở người phụ nữ 46 tuổi có tiền sử dùng viên sắt, nhập viện vì đau mơ hồ vùng thượng vị, đi ngoài phân đen ngắt quãng và thiếu máu dai dẳng với nồng độ hemoglobin chỉ đạt 7,1 g/dL kèm xét nghiệm tìm máu ẩn trong phân dương tính ^[4]. Kết quả nội soi phát hiện nhiều vết trợt và ổ loét hang vị dạ dày không chảy máu với hình ảnh sinh thiết lắng đọng sắt quá mức ^[4]. Thậm chí, một báo cáo năm 2022 cho thấy viêm dạ dày do viên sắt có thể khởi phát nhanh chóng ngay cả ở người 43 tuổi không nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori, và chỉ thuyên giảm sau khi ngừng thuốc ^[5].

Các trường hợp này cho thấy nếu người bệnh dùng viên sắt mà xuất hiện cơn đau bụng dữ dội, đi ngoài phân đen liên tục kèm theo tình trạng mệt mỏi tăng dần, đó có thể là dấu hiệu xuất huyết tiêu hóa do chính biến chứng trợt loét dạ dày của thuốc gây ra ^[3], ^[4].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng khi bổ sung sắt

Không phải ai cũng dung nạp tốt viên sắt đường uống, và một số người có nguy cơ cao gặp tác dụng phụ nặng nề hơn:

• Người có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng hoặc bệnh lý tiêu hóa: Viên sắt có thể gây kích ứng niêm mạc tại chỗ, làm trầm trọng thêm các tổn thương viêm loét sẵn có ^[1], ^[5]. Nhóm người này cần được theo dõi sát sao trong những tuần đầu dùng thuốc ^[5].
• Người mắc bệnh viêm ruột (IBD): Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2025 trên mô hình viêm đại tràng cho thấy cả việc thiếu hụt sắt lẫn việc bổ sung sắt bằng đường ăn uống đều làm gia tăng mức độ viêm nhiễm và xuất hiện dấu hiệu chảy máu đường tiêu hóa sớm hơn so với chế độ ăn đủ sắt tiêu chuẩn ^[6]. Việc thao túng lượng sắt ăn vào cũng gây rối loạn sâu sắc hệ vi sinh vật đại tràng, làm dấy lên nghi vấn về sự cân bằng giữa lợi ích và rủi ro của việc uống sắt ở bệnh nhân viêm ruột ^[6].
• Người cao tuổi hoặc người có nhiều bệnh nền: Bệnh nhân lớn tuổi thường dễ bị tổn thương niêm mạc dạ dày và có nguy cơ cao phát triển biến chứng viêm loét do viên sắt ^[5].
• Người bị xuất huyết tiêu hóa gần đây: Trong một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên 97 bệnh nhân bị xuất huyết tiêu hóa trên không do vỡ giãn tĩnh mạch kèm thiếu máu, cả phác đồ truyền tĩnh mạch 1000 mg sắt một lần hay uống sắt 200 mg mỗi ngày trong 3 tháng đều giúp tăng nồng độ hemoglobin hiệu quả hơn hẳn so với giả dược từ tuần thứ 4 trở đi ^[7]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng ghi nhận phương pháp truyền tĩnh mạch giúp phục hồi lượng sắt dự trữ trong cơ thể hiệu quả hơn đường uống ^[7].

Hướng dẫn sử dụng viên sắt an toàn và nhận biết dấu hiệu nguy hiểm

Để hạn chế tối đa các phản ứng phụ khó chịu trên đường tiêu hóa và giúp việc theo dõi phân được chuẩn xác, người dùng nên lưu ý các nguyên tắc sử dụng cơ bản:

Nên uống viên sắt theo đúng liều lượng được bác sĩ chỉ định. Tránh tự ý tăng liều vì lượng sắt dư thừa không hấp thu được sẽ chỉ làm gia tăng phản ứng tạo sắt sulphide gây phân đen sẫm và kích thích niêm mạc ruột ^[2]. Uống viên sắt với nhiều nước lọc, tuyệt đối không nằm ngay sau khi uống để tránh viên thuốc mắc nghẹn ở thực quản gây loét cục bộ.

Người bệnh cũng cần phân biệt với một số thực phẩm hoặc thuốc khác có thể làm phân đổi màu sẫm như uống thuốc chứa bismuth, ăn tiết canh, dâu tằm hoặc bổ sung than hoạt. Khi đang uống sắt, việc thấy phân có màu đen sẫm là hoàn toàn bình thường nếu khuôn phân bình thường và thể trạng ổn định ^[2].

Tuy nhiên, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám nếu xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm sau:

• Phân đen sệt như hắc ín, bóng nhẫy, dính dính và có mùi tanh hôi nồng nặc.
• Đi ngoài phân đen kèm theo chóng mặt, choáng váng, tim đập nhanh, thở dốc hoặc ngất xỉu.
• Đau quặn bụng dữ dội hoặc nôn ra chất có màu nâu đen giống bã cà phê.
• Tình trạng phân đen vẫn tiếp tục kéo dài nhiều ngày sau khi đã ngừng uống viên sắt ^[2].

Đi ngoài phân đen khi uống viên sắt đa phần chỉ là hiện tượng đào thải lượng sắt dư thừa qua phản ứng với hệ vi sinh đường ruột ^[2]. Dẫu vậy, mỗi người không nên chủ quan; hãy lắng nghe cơ thể, phân biệt rõ các dấu hiệu toàn thân đi kèm và luôn tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ để đảm bảo quá trình bổ sung dưỡng chất diễn ra an toàn, hiệu quả.