Uống whey protein kéo dài có làm suy giảm chức năng thận?

Uống whey protein để tăng cơ, phục hồi thể lực hay bù đắp dinh dưỡng đã trở thành thói quen quen thuộc của nhiều người tập thể thao lẫn người cao tuổi. Đi cùng với sự phổ biến đó là nỗi lo thường trực: liệu việc nạp một lượng đạm cô đặc kéo dài từ ngày này qua tháng khác có khiến thận phải hoạt động quá sức và dần suy giảm chức năng?

Câu trả lời được khoa học kiểm chứng là: ở những người có quả thận hoàn toàn khỏe mạnh, việc sử dụng whey protein đúng liều lượng không làm suy giảm chức năng thận hay mức lọc cầu thận. Nguy cơ chỉ thực sự trở thành vấn đề đáng lo ngại ở những người đã có sẵn bệnh lý thận mạn tính hoặc suy giảm chức năng thận từ trước.

Cơ chế lọc cầu thận và thực hư lo ngại thận "quá tải" vì đạm

Để hiểu rõ mối băn khoăn này, cần nhìn vào cách thức cơ thể xử lý chất đạm. Khi cơ thể tiêu hóa protein từ thức ăn hay whey protein, các axit amin được hấp thu, còn các sản phẩm chuyển hóa chứa nitơ như urê hay creatinin sẽ được vận chuyển tới thận để lọc và bài xuất ra nước tiểu.

Khi lượng đạm nạp vào tăng lên, các mạch máu nhỏ tại cầu thận sẽ giãn ra để tăng áp lực và tốc độ lọc nhằm nhanh chóng đào thải các chất cặn bã. Hiện tượng này thường được gọi là tình trạng tăng áp lực lọc cầu thận sinh lý. Nhiều người lầm tưởng phản ứng này là dấu hiệu thận đang bị tổn thương hoặc bị ép làm việc quá tải dẫn đến kiệt quệ.

Tuy nhiên, các chuyên gia sinh lý học đã chỉ ra rằng đây là phản ứng thích nghi hoàn toàn tự nhiên của một hệ bài tiết khỏe mạnh, tương tự như việc tim đập nhanh hơn khi chúng ta chạy bộ. Bằng chứng tổng quan cho thấy các chế độ ăn giàu protein kéo dài tới 2 năm không hề gây suy giảm chức năng thận ở những người khỏe mạnh bình thường ^[1]. Ngược lại, việc hạn chế nghiêm ngặt lượng đạm trong khoảng 0,3 đến 0,8 g/kg thể trọng mỗi ngày chỉ là chỉ định y khoa đặc thù nhằm làm chậm tiến triển bệnh ở những người đã được chẩn đoán mắc bệnh thận từ trước ^[1].

Bằng chứng lâm sàng: Thận phản ứng ra sao khi dùng whey protein?

Thay vì suy đoán, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều thử nghiệm lâm sàng có đối chứng để theo dõi trực tiếp mức lọc cầu thận (eGFR) và nồng độ chất thải trong máu của người sử dụng whey protein qua nhiều tuần lễ.

Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã tiến hành theo dõi 237 người cao tuổi sống tại cộng đồng với độ tuổi trung bình 73,7 tuổi tham gia chương trình tập kháng lực 3 lần mỗi tuần trong 12 tuần ^[2]. Các đối tượng được chia ngẫu nhiên để bổ sung ngay sau buổi tập một trong ba loại đồ uống: 20 g whey protein kèm 20 g carbohydrate, 20 g đạm sữa kèm 20 g carbohydrate, hoặc 40 g carbohydrate thuần túy ^[2].

Kết quả đánh giá qua công thức Cockcroft-Gault cho thấy mức lọc cầu thận eGFR của toàn bộ nhóm tham gia không hề giảm đi mà thậm chí còn tăng trung bình 4,4 mL/phút/1,73 m2 sau can thiệp ^[2]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng việc bổ sung 20 g whey protein kết hợp rèn luyện thể lực không gây bất kỳ tác động tiêu cực nào tới mức lọc cầu thận của người cao tuổi ^[2].

Mối quan ngại về whey protein cũng đặc biệt phổ biến ở nhóm người mắc bệnh chuyển hóa như đái tháo đường, bởi họ có nguy cơ biến chứng thận cao hơn. Để kiểm chứng, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên ba mù xuất bản năm 2023 đã theo dõi 26 nam giới lớn tuổi mắc đái tháo đường týp 2 với độ tuổi trung bình 68,5 tuổi ^[3]. Các tình nguyện viên được tập luyện kháng lực 2 lần mỗi tuần trong 12 tuần và được chia ngẫu nhiên dùng 20 g whey protein isolate tinh khiết hoặc 20 g maltodextrin đối chứng ^[3].

Phân tích sinh hóa cuối kỳ can thiệp cho thấy chức năng thận của nhóm dùng whey protein hoàn toàn không có sự biến đổi tiêu cực nào so với nhóm chứng ^[3]. Can thiệp bằng 20 g whey protein phân lập được xác nhận là an toàn đối với chức năng thận ở người lớn tuổi mắc đái tháo đường týp 2 ^[3].

Bên cạnh đó, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên công bố năm 2021 cũng kiểm tra tác động của việc bổ sung whey protein isolate giàu leucine kết hợp rèn luyện sức mạnh ở người cao tuổi trong suốt 16 tuần ^[4]. Lượng protein được nạp vào cơ thể người tham gia vượt xa mức khuyến nghị hàng ngày (RDA) ^[4]. Dù vậy, việc nạp lượng đạm cao này không gây ra bất kỳ tác hại nào lên mức lọc cầu thận ước tính (eGFR) hay mật độ khoáng của xương ^[4].

Đáng chú ý hơn, một thử nghiệm lâm sàng mù đôi đối chứng giả dược năm 2025 đã ghi nhận tác động tích cực của peptide từ đạm whey lên sức khỏe chuyển hóa và bài tiết ^[5]. Nghiên cứu tiến hành trên nam giới trưởng thành có axit uric máu tăng nhẹ từ 6,0 đến 7,9 mg/dL, cho họ sử dụng 5,0 g đạm whey thủy phân (WPH) mỗi ngày trong 12 tuần ^[5]. Sau thời gian can thiệp, nồng độ axit uric máu ở nhóm dùng whey thủy phân giảm đáng kể so với nhóm dùng giả dược ^[5].

Đặc biệt, ở phân nhóm những người khỏe mạnh không dùng thuốc điều trị, đạm whey thủy phân còn giúp cải thiện nồng độ creatinin huyết thanh và cải thiện mức lọc cầu thận eGFR ^[5]. Thử nghiệm không ghi nhận bất kỳ tác dụng phụ nghiêm trọng nào, gợi ý tiềm năng hỗ trợ chức năng lọc ở người có rối loạn chuyển hóa nhẹ ^[5].

Lợi ích chuyển hóa đi kèm và giới hạn của các nghiên cứu

Bên cạnh việc không gây hại cho thận của người khỏe mạnh, đạm whey còn mang lại nhiều giá trị sức khỏe đã được chứng minh rõ rệt. Từ sau tuổi 30, trung bình cơ thể mất đi khoảng 5% khối lượng cơ bắp sau mỗi thập kỷ, dẫn đến nguy cơ teo cơ và suy giảm thể lực ở tuổi già ^[6]. Whey protein cung cấp lượng lớn axit amin chuỗi nhánh, đặc biệt là leucine, giúp kích thích tổng hợp protein cơ bắp hiệu quả hơn so với nhiều nguồn đạm khác ^[6]. Nhóm nghiên cứu PROT-AGE đã khuyến nghị người lớn tuổi cần nạp tối thiểu 25 đến 30 g protein mỗi bữa ăn để vượt qua tình trạng đề kháng đồng hóa của tuổi tác ^[6].

Không chỉ có cơ bắp, đạm whey còn cho thấy tác động thuận lợi lên gan và quá trình chống oxy hóa. Bổ sung 20 g whey protein isolate mỗi ngày trong 12 tuần ở bệnh nhân viêm gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa (NASH) đã giúp giảm đáng kể tình trạng thoái hóa mỡ gan dạng bóng lớn và hạ thấp men gan ALT cùng AST ^[7]. Tương tự, ở nam giới khỏe mạnh tập kháng lực dùng 60 g whey protein mỗi ngày trong 4 tuần, men gan ALT đã giảm 41,0% và AST giảm 23,2% ^[7].

Dù các kết quả đều rất khả quan, chúng ta cũng cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của các bằng chứng y khoa hiện có. Các thử nghiệm lâm sàng can thiệp trực tiếp với whey protein thường kéo dài trong phạm vi từ 12 tuần đến 16 tuần ^{[3] [2] [4]}. Một số nghiên cứu chuyên sâu có quy mô mẫu khá nhỏ, chẳng hạn thử nghiệm trên người đái tháo đường týp 2 chỉ gồm 26 người ^[3].

Các tổng quan y khoa cũng chỉ ra rằng phần lớn các thử nghiệm lâm sàng đều loại trừ người có bệnh mạn tính nặng hoặc suy thận giai đoạn tiến triển ngay từ đầu ^[8]. Do đó, dữ liệu hiện tại khẳng định độ an toàn của whey protein trên người khỏe mạnh hoặc có rối loạn chuyển hóa nhẹ, nhưng không thể ngoại suy rằng những người suy thận nặng có thể tự ý sử dụng loại đạm này.

Những hiểu lầm thường gặp về whey protein và thận

Nhiều người đi xét nghiệm máu thấy chỉ số creatinin tăng nhẹ sau một thời gian tập gym và uống whey liền hoang mang nghĩ rằng thận mình đang hỏng. Trên thực tế, creatinin là sản phẩm thoái hóa tự nhiên từ phosphocreatine trong các tế bào cơ. Khi một người tập luyện chăm chỉ, tăng khối lượng cơ bắp và nạp thêm đạm, nồng độ creatinin máu có thể nhích nhẹ mà không đồng nghĩa với việc các tiểu cầu thận bị tổn thương cấu trúc.

Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng người cao tuổi hoặc người mắc bệnh chuyển hóa tuyệt đối không nên dùng whey protein vì thận người già vốn đã yếu sinh lý theo tuổi tác. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học khẳng định tuổi cao đơn thuần không phải là lý do để kiêng khem protein khi cơ thể có nhu cầu dinh dưỡng hoặc tập luyện ^[1]. Thậm chí ở người lớn tuổi có nguy cơ suy dinh dưỡng và mất cơ, việc bổ sung đạm đúng cách còn giúp giảm nguy cơ suy nhược và cải thiện chất lượng sống ^[6].

Bên cạnh đó, một số người lầm tưởng các phản ứng khó chịu ở đường tiêu hóa là dấu hiệu cơ thể bị "ngộ độc thận" do nạp đạm cô đặc. Đánh giá hệ thống năm 2025 cho thấy các tác dụng không mong muốn thường gặp nhất khi dùng các sản phẩm từ đạm whey chỉ là đầy hơi, chướng bụng, buồn nôn hoặc tiêu chảy nhẹ ^[8]. Các triệu chứng này thường xuất phát từ chứng bất dung nạp đường lactose hoặc sự nhạy cảm của đường ruột chứ không liên quan đến chức năng bài tiết của thận ^[8].

Ai cần đặc biệt thận trọng khi dùng whey protein?

Mặc dù đạm whey an toàn với đại đa số người khỏe mạnh, một số nhóm đối tượng bắt buộc phải thận trọng và kiểm soát chặt chẽ lượng nạp vào hàng ngày:

• Người đã mắc bệnh thận mạn tính hoặc có tiền sử suy thận: Tác động bất lợi của chế độ ăn nhiều đạm biểu hiện rất rõ ở những người đã có sẵn tổn thương chức năng lọc của cầu thận ^[1]. Khi thận đã suy yếu, việc nạp đạm liều cao từ 1,2 g/kg/ngày trở lên có thể làm tăng áp lực lọc cục bộ và đẩy nhanh tốc độ tiến triển của bệnh ^[1].
• Người mắc đồng thời nhiều yếu tố nguy cơ tim mạch - chuyển hóa: Những người cao tuổi mắc bệnh đái tháo đường, tăng huyết áp hoặc béo phì lâu năm có nguy cơ cao bị suy giảm chức năng thận tiềm ẩn ^[1]. Nhóm này cần được bác sĩ đánh giá chức năng lọc trước khi tăng cường bổ sung đạm liều cao ^[1].
• Người có cơ địa dị ứng sữa hoặc bất dung nạp lactose nặng: Những người dị ứng với đạm sữa bò cần tuyệt đối tránh whey protein, trong khi người nhạy cảm với lactose nên thận trọng để tránh các rối loạn tiêu hóa như chướng bụng hay tiêu chảy kéo dài ^[8].

Cách dùng whey protein an toàn và tối ưu trong đời sống

Để whey protein phát huy trọn vẹn giá trị dinh dưỡng mà không tạo gánh nặng chuyển hóa không cần thiết, người dùng nên áp dụng một số nguyên tắc khoa học sau:

• Xác định liều lượng phù hợp: Người trưởng thành khỏe mạnh tập thể thao thường chỉ cần 1 muỗng whey tiêu chuẩn (tương đương 20 đến 30 g protein) cho mỗi lần dùng ^{[2] [6]}. Người lớn tuổi muốn kích thích tổng hợp cơ bắp có thể cần từ 25 đến 35 g protein cho mỗi khẩu phần để vượt qua ngưỡng đề kháng đồng hóa ^[6]. Không nên lạm dụng uống dồn 3 đến 4 muỗng cùng lúc vì cơ thể không thể hấp thu hết lượng axit amin dư thừa trong một thời điểm.
• Thời điểm sử dụng linh hoạt: Thời điểm thuận tiện nhất là trong vòng 1 đến 2 giờ sau buổi tập kháng lực để hỗ trợ phục hồi và phát triển sợi cơ ^[2]. Nếu dùng với mục đích bổ sung dinh dưỡng hàng ngày, có thể uống xen kẽ giữa các bữa ăn chính hoặc dùng kèm bữa sáng ít đạm.
• Uống đủ nước mỗi ngày: Thận cần nước làm dung môi để hòa tan và bài xuất các chất cặn bã chuyển hóa từ nitơ. Khi nạp thêm protein vào chế độ ăn, hãy duy trì thói quen uống đều đặn từ 2 đến 2,5 lít nước mỗi ngày để hỗ trợ tối đa cho quá trình bài tiết tự nhiên của cơ thể.
• Đa dạng hóa nguồn thực phẩm: Whey protein bản chất chỉ là thực phẩm bổ sung, không thể thay thế hoàn toàn các bữa ăn tự nhiên. Cần kết hợp hài hòa với nguồn đạm từ thịt nạc, cá, trứng, đậu đỗ cùng lượng chất xơ dồi dào từ rau xanh để nuôi dưỡng hệ vi sinh đường ruột khỏe mạnh.

Uống whey protein kéo dài không phải là "thủ phạm" gây suy giảm chức năng thận ở những người có quả thận khỏe mạnh bình thường ^[1]. Chìa khóa để bảo vệ sức khỏe luôn nằm ở sự điều độ, dùng đúng liều lượng khuyến nghị và chủ động lắng nghe cơ thể. Nếu bạn có bệnh nền mạn tính hoặc nghi ngờ về sức khỏe bài tiết của mình, hãy thực hiện xét nghiệm máu định kỳ và tham vấn bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu bất kỳ chế độ bổ sung dinh dưỡng chuyên sâu nào.