Chấn thương gân gót chân (gân Achilles) từ lâu đã trở thành nỗi ám ảnh đối với các vận động viên điền kinh, cầu thủ bóng đá cũng như những người yêu thích chạy bộ phong trào. Cảm giác đau nhói, căng cứng sau gót chân không chỉ làm gián đoạn việc tập luyện mà còn kéo dài dai dẳng, rất khó hồi phục hoàn toàn. Nhiều người đã tìm đến các sản phẩm bổ sung collagen với hy vọng kích thích gân mau lành và nhanh chóng trở lại đường đua.
Liệu việc uống collagen có thực sự giúp sửa chữa các vi tổn thương ở gân gót chân như lời đồn? Câu trả lời từ các bằng chứng y khoa hiện tại là có triển vọng, nhưng collagen không phải "thuốc tiên" hoạt động độc lập mà chỉ phát huy tác dụng rõ rệt khi kết hợp đúng cách với các bài tập phục hồi chức năng và một số dưỡng chất hỗ trợ.
Vi tổn thương gân gót chân: Quá trình thoái hóa diễn ra thế nào?
Gân Achilles là dải mô liên kết sợi dày nhất và khỏe nhất trong cơ thể người, có nhiệm vụ nối các cơ bắp chân với xương gót. Thành phần cấu trúc chính tạo nên độ bền kéo của gân chính là các sợi collagen loại I. Khi vận động viên chạy nhảy với cường độ cao và lặp đi lặp lại, gân phải chịu áp lực cơ học khổng lồ, dẫn tới sự tích tụ của các vi tổn thương cấu trúc [1].
Nghiên cứu thực nghiệm trên mô hình động vật chạy máy cho thấy, vận động không trực tiếp kéo giãn làm đứt cơ học các phân tử collagen một cách đơn thuần [1]. Thay vào đó, sau khi chạy, các phân tử collagen bị biến tính thông qua quá trình phân giải protein (proteolysis) trong quá trình tái cấu trúc sinh lý của gân [1]. Hoạt động chạy bộ kích hoạt các biểu hiện gen gây viêm tại gân Achilles, và việc chạy kéo dài liên tục gây thoái hóa collagen tăng cao kéo dài, dẫn đến sự tích lũy collagen bị biến tính và hình thành bệnh lý gân [1].
Khi quá trình phân giải và thoái hóa collagen diễn ra nhanh hơn tốc độ tổng hợp mới, cấu trúc sợi gân sẽ mất đi sự sắp xếp song song vốn có, trở nên dày lên bất thường, xơ hóa và giảm khả năng chịu lực.
Bằng chứng lâm sàng: Collagen peptide và bài tập vận động
Việc điều trị bệnh lý gân Achilles mạn tính gặp nhiều thách thức vì tỷ lệ bệnh nhân không đáp ứng với các phương pháp thông thường khá cao [2]. Một nghiên cứu theo dõi 5 năm cho thấy sau các bài tập co cơ lệch tâm (eccentric exercises), chỉ có khoảng 40% bệnh nhân hoàn toàn hết đau và 48% phải tiếp nhận thêm một hoặc nhiều phương pháp điều trị thay thế khác [2]. Do đó, các nhà khoa học đã nghiên cứu bổ sung hoạt chất dinh dưỡng để tăng cường hiệu quả.
Nghiên cứu can thiệp thử nghiệm năm 2019 đã theo dõi 20 bệnh nhân bị viêm điểm giữa gân Achilles mạn tính trong vòng 6 tháng kết hợp chương trình tập mạnh cơ bắp chân 2 lần mỗi ngày [2]. Bệnh nhân được chia thành hai nhóm bắt chéo: nhóm AB uống collagen peptide đặc hiệu trong 3 tháng đầu rồi chuyển sang giả dược trong 3 tháng sau, còn nhóm BA dùng giả dược trước rồi mới dùng collagen [2]. Thang điểm đánh giá chức năng VISA-A (Victorian Institute of Sports Assessment-Achilles) được đo lường tại thời điểm ban đầu, 3 tháng và 6 tháng [2].
Kết quả cho thấy sau 3 tháng đầu, điểm VISA-A ở nhóm AB dùng collagen tăng đáng kể với mức tăng 12,6 điểm, trong khi nhóm BA dùng giả dược chỉ tăng khiêm tốn 5,3 điểm [2]. Khi đổi chéo can thiệp ở giai đoạn sau, nhóm BA bắt đầu uống collagen đã tăng vọt thêm 17,7 điểm, so với mức tăng 5,9 điểm của nhóm AB khi chuyển về dùng giả dược [2]. Nghiên cứu này kết luận rằng việc bổ sung collagen peptide đặc hiệu bằng đường uống có thể đẩy nhanh các lợi ích lâm sàng của chương trình tập tăng cường sức mạnh cơ bắp chân và hỗ trợ bệnh nhân sớm trở lại với hoạt động chạy bộ [2].
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên 3 nhóm công bố năm 2016 trên 59 bệnh nhân viêm gân Achilles cũng đánh giá tác dụng hỗ trợ của chế phẩm chứa collagen [3]. Các bệnh nhân được phân vào ba nhóm: nhóm 1 chỉ tập luyện lệch tâm, nhóm 2 tập luyện lệch tâm kết hợp dùng thực phẩm bổ sung chứa mucopolysaccharide, collagen type I và vitamin C, nhóm 3 tập kéo giãn thụ động kết hợp chế phẩm bổ sung này [3]. Sau 6 và 12 tuần theo dõi bằng bảng câu hỏi VISA-A, thang đo đau VAS và siêu âm gân, cả ba nhóm đều ghi nhận cải thiện đáng kể [3]. Đáng chú ý, ở những bệnh nhân viêm gân giai đoạn phản ứng sớm, mức độ giảm đau khi nghỉ ngơi ở nhóm có dùng thực phẩm bổ sung chứa collagen cao hơn rõ rệt so với nhóm chỉ tập luyện lệch tâm đơn thuần [3].
Hiệu quả khi kết hợp collagen với vitamin C và dưỡng chất khác
Các nghiên cứu sinh học chứng minh rằng quá trình tổng hợp collagen trong cơ thể không thể diễn ra độc lập nếu thiếu các đồng yếu tố vi lượng, đặc biệt là vitamin C [4]. Tình trạng thiếu hụt vitamin C sẽ dẫn đến giảm tổng hợp procollagen và làm giảm quá trình hydroxyl hóa các gốc proline và lysine [4]. Các thử nghiệm thực nghiệm trên chuột lang cho thấy khi thiếu vitamin C, quá trình tổng hợp collagen trong sụn khớp giảm tới 50% so với nhóm đối chứng, đồng thời quá trình tổng hợp proteoglycan cũng sụt giảm song song [4]. Do đó, sau khi gân bị chấn thương, lượng vitamin C cần thiết cho việc chữa lành có thể cao hơn mức bình thường của cơ thể [4].
Một đánh giá tổng quan năm 2022 ghi nhận rằng việc dùng thực phẩm bổ sung giàu gelatin kết hợp 48,5 mg vitamin C đã làm tăng nồng độ các axit amin cấu thành collagen trong máu [4]. Chỉ 1 giờ sau khi tiêu thụ chất bổ sung này đã đủ để làm tăng hàm lượng collagen và cải thiện các đặc tính cơ học của dây chằng trong khi tập luyện [4].
Khi nghiên cứu chế phẩm kết hợp chứa 435 mg mucopolysaccharide, 75 mg collagen type I và 60 mg vitamin C trên người bệnh, các chuyên gia ghi nhận tỷ lệ giảm đau lên đến 69% ở bệnh nhân viêm gân Achilles, 83% ở bệnh nhân viêm lồi cầu ngoài xương cánh tay (tennis elbow) và 75% ở viêm gân trên gai [4]. Sự giảm đau này đi kèm với những cải thiện rõ rệt về cấu trúc gân, bao gồm giảm độ dày bất thường của gân bị tổn thương trên chẩn đoán hình ảnh [4].
Nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên năm 2021 so sánh trực tiếp hiệu quả giữa thuốc giảm đau chống viêm không steroid (diclofenac natri) và hỗn hợp hoạt chất dinh dưỡng gồm collagen peptide type 1, chondroitin sulphate trọng lượng phân tử thấp, natri hyaluronate và vitamin C trên 40 bệnh nhân viêm gân Achilles trong 12 tuần [5]. Kết quả chỉ ra cả hai phương pháp đều giảm đau và giảm độ dày gân gót chân trên siêu âm, nhưng nhóm dùng hỗn hợp dinh dưỡng chứa collagen đạt hiệu quả giảm đau vượt trội hơn có ý nghĩa thống kê ở tuần thứ 12 so với dùng diclofenac [5]. Tỷ lệ phần trăm giảm độ dày trước - sau của gân trên siêu âm ở nhóm dùng dưỡng chất cũng cao hơn [5].
Ngoài ra, một số nghiên cứu khác về tình trạng stress oxy hóa trong tổn thương gân cho thấy các chất chống oxy hóa phối hợp với collagen đem lại tác động tích cực [6]. Ở bệnh nhân viêm điểm bám gân gót tiếp nhận liệu pháp sóng xung kích ngoài cơ thể (ESWT), nhóm được bổ sung thêm chế phẩm chứa collagen, arginine, methylsulfonylmethane, vitamin C và bromelain hàng ngày đã đạt điểm số chức năng cổ chân - bàn chân sau tốt hơn và mức độ đau thấp hơn so với nhóm chỉ dùng giả dược và sóng xung kích [6].
Thời gian chuyển hóa mô gân và những hiểu lầm thường gặp
Nhiều vận động viên thường mắc sai lầm khi nghĩ rằng collagen có thể hoạt động như một loại thuốc giảm đau tức thì hoặc giúp hồi phục chấn thương chỉ sau vài ngày sử dụng. Thực tế, gân là mô có mạch máu nuôi dưỡng rất nghèo nàn, dẫn đến tốc độ chuyển hóa tự nhiên diễn ra cực kỳ chậm chạp.
Trong các nghiên cứu về phục hồi gân, quá trình tái tạo collagen và tái cấu trúc mô gân đòi hỏi một khoảng thời gian đáng kể [7]. Các chuyên gia lưu ý rằng quá trình chu chuyển và tái tạo mô collagen cần thời gian, và việc đánh giá hiệu quả phục hồi gân chính xác không nên thực hiện sớm hơn 4 tháng kể từ khi bắt đầu can thiệp [7]. Các biện pháp can thiệp nhằm thúc đẩy tổng hợp collagen mới không mang lại sự cải thiện triệu chứng cấp tốc mà khởi động tiến trình sửa chữa tự nhiên trong các mô bị tổn thương, giúp người bệnh giảm đau và cải thiện khả năng vận động một cách từ từ [7].
Một hiểu lầm phổ biến khác là chỉ cần uống collagen dạng bột hoặc viên nang mà không cần vận động thì gân vẫn tự lành. Dữ liệu từ các nghiên cứu cho thấy các sợi collagen mới chỉ có thể định hướng thẳng hàng, tăng độ bền kéo và chịu lực tốt khi có kích thích cơ học từ các bài tập chịu tải phù hợp như tập co cơ lệch tâm hay kéo giãn [1, 3, 4]. Việc uống collagen mà nằm bất động hoàn toàn không mang lại sự sắp xếp cấu trúc bền vững cho mô gân.
Hơn nữa, một số người tin rằng mọi loại collagen trên thị trường đều đem lại tác dụng như nhau đối với gân gót chân. Trên thực tế, các thử nghiệm lâm sàng đạt kết quả tích cực đều sử dụng loại collagen peptide đặc hiệu hoặc collagen loại I thủy phân có kích thước phân tử nhỏ, thường được phối hợp đồng thời với vitamin C và mucopolysaccharide [1, 3, 4, 6].
Ai cần thận trọng trước khi bổ sung?
Mặc dù các thử nghiệm can thiệp bằng collagen peptide và dưỡng chất phối hợp không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng nào [2], việc bổ sung không nên thực hiện tùy tiện cho tất cả mọi người.
Nhóm người có tiền sử dị ứng với nguồn gốc chiết xuất collagen (như da cá biển, thịt bò, sụn gà hoặc da heo) cần kiểm tra kỹ thành phần trên bao bì sản phẩm để tránh nguy cơ sốc phản vệ hoặc mẩn ngứa. Những người đang mắc các bệnh lý mạn tính về thận, suy giảm chức năng gan cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi nạp thêm lượng protein và các chuỗi peptide kéo dài mỗi ngày.
Ngoài ra, những vận động viên đang phải sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh lý nhiễm trùng, chẳng hạn như nhóm kháng sinh fluoroquinolone (như levofloxacin - một nhóm thuốc có thể gây thoái hóa collagen và tăng nguy cơ viêm đứt gân gót) [8], cần có phác đồ can thiệp và theo dõi chuyên biệt từ bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp thay vì tự ý điều trị tại nhà bằng thực phẩm chức năng đơn thuần. Phụ nữ có thai hoặc đang cho con bú cũng cần có sự tư vấn y khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm bổ sung phục hồi gân nào.
Hướng dẫn áp dụng thực tế: Liều dùng, thời điểm và chế độ tập luyện
Để tối ưu hóa việc sửa chữa các vi tổn thương ở gân gót chân, người tập luyện thể thao nên tham khảo quy trình đã được thử nghiệm qua các bằng chứng khoa học:
Về liều lượng và hoạt chất phối hợp, các nghiên cứu đã sử dụng các công thức kết hợp collagen peptide loại I cùng với vitamin C (khoảng 48,5 mg đến 60 mg) và mucopolysaccharide để kích hoạt hiệu quả các enzyme xúc tác quá trình hydroxyl hóa axit amin [1, 4, 6]. Việc phối hợp này giúp cung cấp đầy đủ các khối vật liệu xây dựng cho mô gân [5].
Về thời điểm bổ sung, bằng chứng cho thấy mức nồng độ axit amin thành phần của collagen trong máu đạt đỉnh và thúc đẩy tổng hợp collagen sau khi uống khoảng 1 giờ [4]. Do đó, thời điểm lý tưởng nhất để uống collagen giàu vitamin C là trước khi bắt đầu bài tập vật lý trị liệu, bài tập bắp chân hoặc bài tập kéo giãn gân khoảng 45 đến 60 phút [4].
Về chế độ tập luyện đi kèm, vận động viên không nên dừng hoàn toàn vận động trừ khi có chỉ định của bác sĩ trong giai đoạn viêm cấp quá đau. Thay vào đó, cần thực hiện đều đặn các bài tập nâng gót, tăng cường sức mạnh cơ bắp chân hoặc bài tập co cơ lệch tâm 2 lần mỗi ngày [2]. Lực kéo căng cơ học từ bài tập sẽ đóng vai trò như một tín hiệu sinh học, hướng dẫn các chuỗi collagen mới tổng hợp sắp xếp theo trục chịu lực của gân Achilles [3, 4].
Thời gian duy trì bổ sung cần kéo dài tối thiểu từ 3 đến 6 tháng liên tục để các tế bào gân kịp thời hoàn tất chu kỳ tái cấu trúc và sửa chữa tổn thương [3, 5].
Lời kết
Bổ sung collagen peptide đường uống là một chiến lược dinh dưỡng có cơ sở khoa học, giúp hỗ trợ sửa chữa các vi tổn thương và giảm đau ở người bị viêm gân gót chân [1, 3, 6]. Tuy nhiên, collagen không thể thay thế cho việc chẩn đoán y khoa chính xác, chế độ nghỉ ngơi hợp lý và các bài tập phục hồi chức năng chuyên biệt. Để gân Achilles hồi phục bền vững và tránh nguy cơ tái phát, vận động viên cần kết hợp hài hòa giữa dinh dưỡng đúng thời điểm, bài tập cơ học thích hợp và sự kiên nhẫn trong suốt tiến trình chữa lành tự nhiên của cơ thể.