Trong y học cổ truyền, đỗ trọng là vị thuốc quen thuộc thường xuất hiện trong các bài thuốc bổ can thận, mạnh gân xương và hỗ trợ điều hòa huyết áp. Tuy nhiên, một thao tác chế biến gần như bắt buộc trước khi đưa vị thuốc này vào thang sắc là tẩm nước muối rồi đem sao (sao muối). Nhiều người thường băn khoăn liệu đây chỉ là quan niệm dân gian mang tính huyền bí hay thực sự có cơ sở khoa học đằng sau.

Câu trả lời dưới góc nhìn hóa học và dược lý hiện đại rất rõ ràng: việc sao đỗ trọng với nước muối giúp phá vỡ cấu trúc cơ học dai dẳng của vỏ cây, đồng thời tăng cường đáng kể khả năng chiết xuất các hoạt chất quý hòa tan vào dung dịch mà không làm thất thoát các dưỡng chất quan trọng khác [1].

Đỗ trọng sống và rào cản tự nhiên của sợi tơ

Khi bẻ đôi miếng vỏ cây đỗ trọng khô chưa qua chế biến, người dùng sẽ thấy vô số sợi tơ màu trắng mảnh, đàn hồi như cao su kết nối chặt chẽ các mép gãy. Lớp màng sợi này chính là hợp chất gutta-percha tự nhiên tạo nên lớp khung bảo vệ cực kỳ bền bỉ cho thân cây trong tự nhiên.

Tuy nhiên, đặc tính bảo vệ dẻo dai này lại vô tình trở thành rào cản lớn khi đun sắc làm thuốc. Lớp tơ dẻo ngăn cản nước thẩm thấu sâu vào cấu trúc mô tế bào của vỏ cây, khiến các hoạt chất sinh học bên trong khó lòng hòa tan ra ngoài trong thời gian sắc thuốc thông thường.

Khi đem vỏ cây tẩm nước muối và tác động nhiệt bằng phương pháp sao (sao muối), nhiệt độ làm đứt gãy mạng lưới sợi tơ cao su, làm miếng vỏ cây trở nên giòn xốp và dễ bẻ vụn. Đồng thời, các phân tử muối ăn thâm nhập sâu vào các khe nứt tế bào, hỗ trợ dung môi thẩm thấu tốt hơn để hòa tan dược chất khi sắc [1].

Hoạt chất sinh học trong đỗ trọng đa dạng thế nào?

Để hiểu vì sao phương pháp chế biến lại quan trọng, cần nhìn vào kho tàng hoạt chất phong phú mà đỗ trọng sở hữu. Theo các nghiên cứu tổng quan công bố năm 2020, các nhà khoa học đã phân lập và xác định tới 205 hợp chất từ nhiều bộ phận khác nhau của đỗ trọng [2].

Các nhóm chất chủ yếu gồm lignan, iridoid terpenoid, phenol, flavonoid, steroid và polysaccharide [2]. Những thành phần này đem lại nhiều tác dụng dược lý đa dạng đã được ghi nhận như hạ huyết áp, hạ đường huyết, điều hòa mỡ máu, phòng ngừa loãng xương, chống viêm và bảo vệ gan [2].

Tại các nghiên cứu chuyên sâu khác về thành phần hóa học, hàng loạt hợp chất cụ thể tiếp tục được phân lập từ vỏ thân đỗ trọng. Nghiên cứu năm 2015 đã phân lập được 16 hợp chất, trong đó có beta-sitosterol, acid betulinic, pinoresinol, genipin, balanophonin, eucommiol và pinoresinol-4'-O-beta-D-glucopyranoside [3]. Đến năm 2016, nghiên cứu tiếp tục ghi nhận sự có mặt của các hợp chất lignan và phenylpropanoid như cycloolivil, 8-hydroxypinoresinol [4]. Năm 2018, các kỹ thuật phân tích hiện đại bằng sắc ký khối phổ đã giúp nhận diện tới 113 hợp chất thuộc 5 nhóm lớn trong loài dược liệu này [5].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu từ năm 2002 và 2004 cũng đã phân lập được nhiều acid phenolic và flavonoid quý từ vỏ và lá như acid chlorogenic, rutin, catechin, acid caffeic [5, 6].

Bằng chứng khoa học: Sao muối giúp giải phóng hoạt chất vượt trội

Tác động cơ học và hóa học của việc sao đỗ trọng với nước muối đã được chứng minh cụ thể trong nghiên cứu công bố năm 2012 [1]. Các nhà nghiên cứu đã sử dụng phương pháp sắc ký lỏng siêu hiệu năng kết hợp đầu dò khối phổ (UPLC-ESI-MS) để đánh giá chất lượng và định lượng đồng thời 10 hợp chất chỉ dấu thuộc các nhóm iridoid, phenylpropanoid và flavonoid trong vòng 16 phút [1].

Nghiên cứu tiến hành so sánh đối đầu giữa các mẫu vỏ cây đỗ trọng qua các cách xử lý khác nhau: để sống tự nhiên, sao cháy (thán sao) và sao với nước muối [1]. Kết quả cho thấy phương pháp sao cháy dẫn tới việc mất mát nghiêm trọng hầu hết các thành phần hoạt chất chính [1].

Ngược lại hoàn toàn với sao cháy, phương pháp sao với nước muối lại làm tăng cường rõ rệt khả năng chiết xuất của acid chlorogenic, trong khi sự hao hụt của các hoạt chất quan trọng khác ở mức không đáng kể [1]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra cành non của cây đỗ trọng không thích hợp dùng làm thuốc do hàm lượng chất không đạt yêu cầu, và hàm lượng các chất trong vỏ đỗ trọng có sự biến động rất lớn tùy thuộc vào vùng địa lý thu hái [1].

Động học hấp thu và tác dụng chống viêm của các hoạt chất sau giải phóng

Việc giải phóng tối ưu các hoạt chất như acid chlorogenic, genipin hay pinoresinol glucopyranoside khi sắc thuốc có ý nghĩa quyết định đối với hiệu quả điều trị trong cơ thể. Một nghiên cứu chuyên sâu công bố năm 2023 đã làm sáng tỏ dược động học và cơ chế chống viêm khớp dạng thấp của các hoạt chất này [6].

Nghiên cứu tiến hành định lượng 8 hoạt chất chính trong vỏ đỗ trọng gồm pinoresinol glucopyranoside, aucubin, acid geniposidic, geniposide, genipin, acid chlorogenic, quercetin và acid betulinic [6]. Trong số 53 thành phần được nhận diện từ vỏ cây và mẫu huyết tương, các nhà khoa học xác nhận có 20 hợp chất là chất chuyển hóa nguyên bản [6].

Đáng chú ý, 6 trong số các hợp chất chỉ dấu này cho thấy khả năng hấp thu nhanh vào máu, đạt mức phơi nhiễm huyết tương cao và có tốc độ đào thải nhanh sau khi dùng [6]. Trong thử nghiệm tế bào in vitro, các hợp chất aucubin, pinoresinol glucopyranoside, genipin và dạng phối hợp của chúng đã ức chế hiệu quả sự tăng sinh của tế bào viêm bao hoạt dịch MH7A, giảm phóng thích oxit nitric (NO) và làm giảm nồng độ các yếu tố gây viêm [6]. Điều này minh chứng rằng khi quá trình sao chế muối giải phóng tốt các chất vào nước sắc, cơ thể có thể hấp thu nhanh chóng để phát huy tác dụng sinh học [1, 4].

Hiểu lầm thường gặp về việc sao muối đỗ trọng

Nhiều người lầm tưởng rằng sao đỗ trọng với muối càng mặn càng tốt để "dẫn thuốc vào kinh thận" theo lý thuyết cổ. Thực tế, nghiên cứu năm 2012 cho thấy mục tiêu cốt lõi của sao chế là dùng nhiệt độ và nồng độ muối vừa phải để làm đứt gãy sợi tơ cao su và tăng giải phóng hoạt chất [1]. Dùng lượng muối quá nhiều chỉ làm tăng gánh nặng natri lên cơ thể mà không mang lại thêm lợi ích chiết xuất.

Hiểu lầm thứ hai là sao đỗ trọng cho tới khi chuyển sang màu đen sém để đạt hiệu quả cao. Thực nghiệm khoa học đã chứng minh việc sao đỗ trọng thành than (carbonizing) làm suy giảm nghiêm trọng hàm lượng của các hoạt chất chủ chốt [1]. Việc sao quá lửa sẽ vô tình phá hủy các hợp chất có hoạt tính quý giá như lignan và phenylpropanoid [1].

Ngoài ra, một số người cho rằng có thể dùng cành non hay lá cây thay thế cho vỏ thân vì cùng là một cây. Tuy nhiên, các phân tích định lượng đã khẳng định cành non của cây đỗ trọng không đủ tiêu chuẩn để làm dược liệu [1], và tác dụng dược lý từ các bộ phận khác nhau của cây có sự khác biệt nhất định [2].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù đỗ trọng là dược liệu có nhiều tiềm năng về điều hòa huyết áp, lipid máu và chống loãng xương [2], việc sử dụng vẫn cần có sự kiểm soát từ thầy thuốc y học cổ truyền hoặc bác sĩ chuyên khoa:

  • Người bị tăng huyết áp nặng hoặc đang điều trị bằng thuốc hạ áp: Đỗ trọng có hoạt tính hạ huyết áp đã được ghi nhận trong nghiên cứu [2]. Việc tự ý kết hợp với thuốc tân dược có thể làm tụt huyết áp quá mức nếu không có sự theo dõi chỉ số thường xuyên.
  • Người bệnh suy thận mạn tính hoặc tim mạch cần ăn kiêng muối: Quá trình sao muối dù nhằm mục đích kỹ thuật chiết xuất nhưng vẫn lưu lại một lượng natri nhất định trên dược liệu [1]. Nhóm người bệnh này cần thông báo cho bác sĩ để điều chỉnh cách bào chế phù hợp, tránh nạp thêm muối không kiểm soát.
  • Phụ nữ có thai hoặc đang cho con bú: Dược liệu chứa nhiều hợp chất sinh học tác động lên chuyển hóa tế bào [2, 4], không nên tự ý dùng dạng cô đặc liều cao khi chưa có chỉ định y khoa.

Gợi ý chế biến và sử dụng thực tế

Để khai thác tối đa dược tính của đỗ trọng mà vẫn đảm bảo an toàn, người dùng cần tuân thủ đúng nguyên tắc bào chế:

  • Quy trình sao muối đúng kỹ thuật: Vỏ đỗ trọng khô thái miếng được làm ẩm đều bằng nước muối pha loãng (thường dùng tỷ lệ muối ăn vừa phải hòa tan trong nước ấm). Để dược liệu ủ một thời gian ngắn cho nước muối ngấm đều vào thớ vỏ, sau đó cho lên chảo gang sao đều tay với lửa nhỏ vừa phải. Sao đến khi mặt ngoài hơi ngả màu vàng đứt sợi tơ cao su, bẻ thấy giòn xốp là đạt chuẩn; tuyệt đối tránh sao cháy đen [1].
  • Cách sắc và phối hợp: Đỗ trọng sau khi sao muối có thể bẻ vụn dễ dàng, giúp rút ngắn thời gian chiết xuất và giải phóng tối đa acid chlorogenic [1]. Thường dùng phối hợp trong các thang thuốc sắc theo đơn của thầy thuốc Đông y, uống sau bữa ăn.
  • Lựa chọn nguồn gốc: Do hàm lượng hoạt chất của vỏ đỗ trọng có sự chênh lệch rất lớn giữa các vùng sinh thái và nguồn gốc thu hái [1], người dùng nên mua dược liệu từ các bệnh viện y học cổ truyền, cơ sở phân phối dược liệu có giấy phép kiểm nghiệm và nguồn gốc xuất xứ rõ ràng.

Tóm lại, thao tác sao muối đỗ trọng trong y học cổ truyền hoàn toàn tương thích với các cơ chế chiết tách hóa học hiện đại: vừa phá vỡ lớp tơ bảo vệ, vừa tối ưu hóa khả năng giải phóng hoạt chất sinh học vào nước thuốc mà hạn chế tối đa hao hụt dưỡng chất [1]. Người dùng nên tuân thủ kỹ thuật sao vừa độ, không lạm dụng muối mặn và luôn tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng đỗ trọng trị bệnh.