Mỗi khi cảm thấy cồn cào, khó chịu ở bụng hay có cảm giác buồn nôn khi đi tàu xe, nhiều người Việt thường có thói quen pha ngay một cốc trà gừng tươi nóng để làm dịu dạ dày. Đây là mẹo dân gian truyền miệng quen thuộc, xuất hiện trong căn bếp của hầu hết các gia đình qua nhiều thế hệ. Nhưng liệu củ gừng cay nồng quen thuộc có thực sự mang lại tác dụng sinh học rõ rệt đối với cảm giác buồn nôn, hay đó chỉ là hiệu ứng tâm lý xoa dịu nhất thời?
Câu trả lời từ y học hiện đại là có: gừng thực sự chứa các hợp chất tự nhiên có khả năng hỗ trợ giảm buồn nôn và nôn ói. Các nghiên cứu dược lý và thử nghiệm lâm sàng đã chứng minh rằng các hoạt chất quý trong củ gừng tác động trực tiếp lên hệ tiêu hóa và hệ thần kinh, giúp cải thiện đáng kể triệu chứng khó chịu này ở nhiều nhóm đối tượng.
Hoạt chất sinh học trong gừng và cơ chế đẩy lùi cơn buồn nôn
Trong thân rễ của cây gừng có chứa nhóm hợp chất tự nhiên đóng vai trò hoạt tính sinh học chính, đặc biệt là các hợp chất thuộc nhóm gingerol và shogaol [1]. Những thành phần hóa học này có khả năng tương tác trực tiếp với các thụ thể và con đường dẫn truyền tín hiệu gây nôn trong cơ thể [1]. Một trong những cơ chế nổi bật nhất của gingerol và shogaol là đối kháng thụ thể serotonin 5-HT3 [1]. Khi các thụ thể này bị ức chế, tín hiệu truyền cảm giác buồn nôn về hệ thần kinh trung ương và đường tiêu hóa sẽ bị ngăn chặn [1].
Bên cạnh thụ thể 5-HT3, các nghiên cứu còn ghi nhận hoạt chất của gừng tương tác với thụ thể chất P và thụ thể acetylcholine [1]. Cả hai loại thụ thể này đều liên quan trực tiếp đến phản xạ nôn và các triệu chứng kích ứng đường ruột [1]. Không dừng lại ở đó, gừng còn tác động lên sự giải phóng vasopressin cũng như điều hòa tín hiệu oxy hóa khử nội bào [1]. Nhờ tác động đa đích lên nhiều thụ thể thần kinh và thể dịch, gừng tạo ra một hàng rào tự nhiên giúp giảm kích thích gây nôn từ nhiều nguyên nhân [1].
Cùng với tác động lên hệ thần kinh, gừng còn mang lại hiệu quả chống nôn mạnh mẽ thông qua cơ chế chống viêm và chống oxy hóa toàn thân [2]. Trong bối cảnh hóa trị liệu, tình trạng viêm toàn thân do thuốc gây ra thường làm trầm trọng thêm các cơn buồn nôn và nôn [2]. Các thành phần như 6-gingerol, 6-shogaol và oleoresin có khả năng dọn dẹp các gốc oxy hóa tự do (ROS), bảo vệ tế bào khỏi stress oxy hóa [2]. Hoạt động chống oxy hóa này có thể được điều hòa qua việc kích hoạt con đường Nrf2, từ đó hỗ trợ sức khỏe đường tiêu hóa và gián tiếp xoa dịu cơn nôn [2].
Tác động trực tiếp lên nhu động dạ dày và ống tiêu hóa
Hiện tượng rối loạn làm rỗng dạ dày là một yếu tố bệnh sinh quan trọng dẫn đến các bệnh lý tiêu hóa, bao gồm chứng khó tiêu chức năng và buồn nôn [2]. Khi thức ăn hoặc dịch ứ trệ quá lâu trong dạ dày, áp lực nội tạng tăng lên sẽ kích hoạt phản xạ buồn nôn ngược lên thực quản. Gừng đã được chứng minh là có khả năng cải thiện nhu động đường tiêu hóa bằng cách tăng trương lực và tăng nhu động của cơ trơn thành ruột [2].
Bằng cách thúc đẩy quá trình làm rỗng dạ dày và rút ngắn thời gian vận chuyển qua ruột, gừng giúp giải tỏa tình trạng ứ trệ thức ăn cũng như chứng khó tiêu, từ đó làm giảm cảm giác buồn nôn liên quan đến chậm làm rỗng dạ dày [2]. Về mặt sinh hóa, các chất gingerol và shogaol tác động lên các thụ thể cholinergic M3 cùng với thụ thể serotonergic 5-HT3 để kích thích sự co bóp có chu kỳ này [2]. Một thử nghiệm lâm sàng trên người khỏe mạnh cho thấy dịch chiết gừng làm tăng tốc độ rỗng dạ dày và kích thích co bóp hang vị rõ rệt so với nhóm dùng giả dược [2].
Ngoài ra, ức chế thụ thể dopamine (DA) tại vùng kích hoạt thụ thể hóa học (CTZ) ở hành não cũng là cơ chế cốt lõi để kiểm soát nôn mửa, đặc biệt trong trường hợp nôn do hóa trị, sau phẫu thuật hoặc say tàu xe [2]. Những phát hiện này cho thấy gừng không chỉ đóng vai trò xoa dịu cảm giác đơn thuần, mà thực sự can thiệp vào các mắt xích cơ học và dẫn truyền thần kinh của bộ máy tiêu hóa [2].
Nghiên cứu lâm sàng: Hiệu quả ở trẻ em viêm dạ dày ruột cấp
Để xác định hiệu quả thực tế của gừng, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên nhiều đối tượng bệnh nhân khác nhau. Một nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên có đối chứng bằng giả dược công bố năm 2021 đã đánh giá hiệu quả chống nôn của gừng ở trẻ em từ 1 đến 10 tuổi bị nôn do viêm dạ dày ruột cấp tính [3]. Viêm dạ dày ruột cấp là bệnh lý thường gặp ở trẻ nhỏ, trong đó nôn ói xuất hiện ở khoảng 75% các trường hợp và là triệu chứng khởi phát gây mất nước nghiêm trọng [3].
Trong thử nghiệm này, có 75 trẻ được phân vào nhóm dùng gừng và 75 trẻ thuộc nhóm dùng giả dược [3]. Sau khi phân nhóm ngẫu nhiên, có 5 trẻ ở nhóm gừng và 4 trẻ ở nhóm giả dược từ chối tham gia, còn lại 70 trẻ ở nhóm gừng và 71 trẻ ở nhóm giả dược hoàn thành theo dõi [3]. Kết quả phân tích theo ý định điều trị (ITT) trên toàn bộ 150 bệnh nhân ban đầu ghi nhận tỷ lệ trẻ xuất hiện ít nhất một đợt nôn sau liều đầu tiên ở nhóm dùng gừng là 67% (khoảng tin cậy 95%: 56 đến 77), thấp hơn đáng kể so với mức 87% (khoảng tin cậy 95%: 79 đến 94) ở nhóm giả dược [3].
Mức giảm nguy cơ tuyệt đối giữa hai nhóm đạt -20% (khoảng tin cậy 95%: -33% đến -7%, với giá trị P = 0,003) [3]. Chỉ số số lượng bệnh nhân cần điều trị để ngừa một biến cố (NNT) được tính toán là 5 (khoảng tin cậy 95%: 3 đến 15) [3]. Điều này đồng nghĩa với việc cứ điều trị cho 5 trẻ bằng gừng thì sẽ ngăn ngừa được một trẻ tiếp tục bị nôn ói [3]. Thử nghiệm đi đến kết luận rằng sử dụng gừng qua đường uống là một giải pháp vừa hiệu quả vừa an toàn trong việc cải thiện triệu chứng nôn ở trẻ bị viêm dạ dày ruột cấp [3].
Ứng dụng hỗ trợ giảm nôn ở bệnh nhân ung thư hóa trị
Bên cạnh các rối loạn tiêu hóa thông thường, cảm giác buồn nôn và nôn do hóa trị liệu (CINV) là nỗi ám ảnh lớn đối với các bệnh nhân ung thư [1]. Mặc dù y học đã có nhiều tiến bộ trong các phác đồ chống nôn, tình trạng buồn nôn vẫn rất phổ biến ở nhóm người bệnh này [1]. Gừng từ lâu đã được xem là bài thuốc dân gian hỗ trợ tiêu hóa và hiện nay được đề xuất như một liệu pháp bổ trợ tiềm năng trong điều trị ung thư [1].
Một thử nghiệm lâm sàng của Bischoff-Kont và các cộng sự cho thấy việc sử dụng dịch chiết gừng dự phòng giúp làm giảm đáng kể nồng độ các cytokine gây viêm trong huyết thanh của bệnh nhân hóa trị, bao gồm TNF-alpha và IL-6 [2]. Sự suy giảm các chất chỉ điểm viêm toàn thân này tương quan thuận với việc giảm cả tần suất lẫn mức độ nghiêm trọng của nôn và buồn nôn do hóa trị [2]. Điều này khẳng định hoạt tính kháng viêm của gừng đóng góp một phần quan trọng vào hiệu quả chống nôn ở người bệnh ung thư [2].
Một tổng quan hệ thống công bố năm 2019 tập trung vào các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên bệnh nhân ung thư vú bị nôn do hóa trị [4]. Sau khi sàng lọc từ 42 công trình nghiên cứu, nhóm tác giả đã chọn ra 9 thử nghiệm lâm sàng xuất bản trong giai đoạn 2012 - 2017 [4]. Trong số đó, có 2 nghiên cứu đánh giá tần suất buồn nôn, 5 nghiên cứu đo lường tần suất nôn, 7 nghiên cứu ghi nhận mức độ nghiêm trọng của buồn nôn, 3 nghiên cứu khảo sát mức độ nghiêm trọng của nôn và 1 nghiên cứu đánh giá sự cải thiện lượng thức ăn nạp vào [4]. Kết quả phân tích cho thấy gừng có thể giúp giảm cảm giác buồn nôn trong giai đoạn cấp tính của đợt hóa trị ở bệnh nhân ung thư vú [4].
Bức tranh còn nhiều tranh cãi và những kết quả trái ngược
Mặc dù có nhiều nghiên cứu đầy hứa hẹn, bức tranh bằng chứng khoa học về gừng không hoàn toàn đồng nhất. Đối với tình trạng buồn nôn và nôn sau phẫu thuật (PONV), một phân tích gộp công bố năm 2004 trên 6 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên với tổng cộng 538 bệnh nhân lại đưa ra kết luận thận trọng [5]. Kết quả cho thấy nguy cơ tương đối gộp của việc bị PONV sau khi dùng gừng dự phòng là 0,84 (khoảng tin cậy 95%: 0,69 đến 1,03) [5].
Chỉ số số bệnh nhân cần điều trị (NNT) trong phân tích gộp này lên tới 11 người (khoảng tin cậy 95%: 6 đến 250) để giúp cho một bệnh nhân không bị nôn sau mổ, và kết quả đối với nhu cầu dùng thuốc chống nôn cấp cứu cũng tương tự [5]. Do đó, nhóm nghiên cứu năm 2004 đã kết luận gừng chưa phải là một chất chống nôn có ý nghĩa lâm sàng rõ rệt trong bối cảnh hậu phẫu [5]. Tuy nhiên, đến năm 2014, một bài tổng quan khác lại đánh giá rằng gừng vẫn thể hiện tác dụng đầy triển vọng trong việc ngăn ngừa buồn nôn và nôn sau phẫu thuật, ít nhất là dưới vai trò liệu pháp bổ trợ phối hợp cùng các thuốc tiêu chuẩn [6].
Các bằng chứng về hiệu quả của gừng trong việc ngăn ngừa và điều trị nôn do hóa trị cũng còn hạn chế và ghi nhận nhiều kết quả mâu thuẫn giữa các thử nghiệm [6]. Tương tự, một tổng quan năm 2015 đã khảo sát 9 nghiên cứu và 7 bài đánh giá tổng quan về gừng trong các tình huống như ốm nghén, sau mổ, hóa trị và dùng thuốc điều trị kháng virus [7]. Mặc dù toàn bộ các nghiên cứu đều ghi nhận gừng làm giảm đáng kể buồn nôn và nôn, nhưng ý nghĩa lâm sàng thực tế của một số thử nghiệm vẫn chưa thực sự chắc chắn [7]. Do đó, giới chuyên môn nhận định gừng là một liệu pháp triển vọng nhưng vẫn cần thêm các thử nghiệm lâm sàng chất lượng cao trước khi đưa ra khuyến cáo chính thức [7].
Giới hạn của các nghiên cứu khoa học hiện nay
Để hiểu đúng về giá trị của gừng, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ những hạn chế phương pháp luận trong các tài liệu khoa học hiện có. Điểm yếu phổ biến nhất trong các y văn là sự thiếu vắng các chế phẩm chiết xuất được tiêu chuẩn hóa đồng đều [7]. Gừng tươi hay bột gừng tự nhiên chứa hàm lượng hoạt chất biến thiên rất lớn tùy thuộc vào giống cây, thổ nhưỡng, độ già của củ và quy trình thu hoạch.
Hạn chế tiếp theo được bài báo năm 2015 chỉ ra là nhiều thử nghiệm lâm sàng trước đây chưa kiểm soát tốt quy trình làm mù hoặc phương pháp đối chứng, đồng thời cỡ mẫu nghiên cứu còn tương đối nhỏ [7]. Một phác đồ nghiên cứu công bố năm 2014 cũng nhấn mạnh rằng các thử nghiệm cũ thường thiếu sự đồng nhất về thang đo đánh giá, không kiểm soát được tâm lý buồn nôn do lo âu đón trước và sử dụng chế độ liều lượng chưa tối ưu [8].
Chính vì vậy, một nghiên cứu lâm sàng quy chuẩn đã thiết kế phác đồ sử dụng dịch chiết gừng chuẩn hóa với liều lượng 1,2 gam mỗi ngày chia làm 4 viên (mỗi viên 300 mg dùng cách nhau khoảng 4 giờ) uống trong 5 ngày trong 3 chu kỳ hóa trị đầu tiên nhằm giải quyết các sai số dược động học [8]. Sự khác biệt lớn giữa một viên nang chứa dịch chiết chuẩn hóa dùng trong phòng thí nghiệm và một lát gừng tươi ngâm trong nước sôi tại nhà là điều độc giả cần lưu ý.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng gừng giảm buồn nôn
Hiểu lầm phổ biến nhất là xem gừng như một "thần dược" có thể thay thế hoàn toàn các loại thuốc chống nôn chuyên khoa do bác sĩ chỉ định. Gừng được khoa học công nhận chủ yếu ở vai trò điều trị bổ trợ hoặc hỗ trợ giảm nhẹ các triệu chứng nhẹ đến trung bình [1], [6]. Trong các tình trạng nghiêm trọng như nôn ói dữ dội sau phẫu thuật hay hóa trị nặng, người bệnh tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc điều trị chuẩn để chỉ uống trà gừng.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm gừng là thảo dược tự nhiên nên càng dùng nhiều, càng uống đậm đặc thì càng nhanh khỏi buồn nôn. Việc nạp một lượng quá lớn gừng đặc có thể gây kích ứng niêm mạc miệng, nóng rát dạ dày và trào ngược thực quản, khiến cảm giác buồn nôn trở nên trầm trọng hơn. Ngoài ra, việc dùng gừng liên tục mà không tìm hiểu nguyên nhân gốc rễ của cơn nôn ói có thể làm che lấp các dấu hiệu cấp cứu tiêu hóa nguy hiểm.
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng mọi dạng chế biến từ gừng đều có tác dụng như nhau. Kẹo gừng chứa nhiều đường tinh luyện hoặc nước ngọt có hương vị gừng nhân tạo hầu như không chứa đủ hàm lượng gingerol có hoạt tính [1]. Lượng đường quá cao trong các loại thực phẩm này thậm chí còn có thể làm chậm quá trình tiêu hóa, tăng tiết axit và gây đầy trướng bụng thêm.
Ai nên thận trọng và cách sử dụng gừng tươi an toàn
Dù gừng là thảo mộc tự nhiên lành tính, không phải ai cũng có thể tùy tiện sử dụng với liều lượng cao. Những người mắc bệnh lý viêm loét dạ dày tá tràng nặng, người đang bị xuất huyết tiêu hóa tiến triển cần thận trọng vì tính cay nồng của gừng có thể gây kích ứng niêm mạc. Phụ nữ mang thai trong giai đoạn ốm nghén, người có bệnh lý nền về tim mạch, huyết áp hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính nên tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng các chế phẩm từ gừng bổ sung đều đặn [7].
Để sử dụng trà gừng tươi giảm buồn nôn trong đời sống hàng ngày một cách khoa học, bạn nên dùng 3 đến 5 lát gừng tươi đã rửa sạch, thái mỏng (tương đương khoảng 1 đến 2 gam gừng tươi). Đem hãm các lát gừng trong khoảng 150 - 200 ml nước sôi trong 10 đến 15 phút để các hoạt chất gingerol hòa tan tốt vào nước. Bạn nên uống từng ngụm nhỏ khi nước còn ấm, tránh uống dồn dập một lượng lớn cùng lúc.
Thời điểm thích hợp nhất để uống là sau bữa ăn nhẹ khoảng 20 - 30 phút nếu bạn bị khó tiêu, trướng bụng gây nôn, hoặc uống trước khi lên xe khoảng 30 phút nếu muốn phòng ngừa say tàu xe. Bạn có thể cho thêm một thìa nhỏ mật ong hoặc một lát chanh mỏng để làm dịu vị cay và tạo cảm giác dễ chịu cho cổ họng. Tuy nhiên, nếu triệu chứng buồn nôn kéo dài trên 24 giờ, kèm theo sốt cao, đau bụng dữ dội hoặc dấu hiệu mất nước, bạn cần đến cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời thay vì tiếp tục tự điều trị tại nhà.
Uống trà gừng tươi là một biện pháp hỗ trợ tự nhiên có cơ sở sinh học rõ ràng, giúp cải thiện cảm giác buồn nôn thông qua cơ chế kích thích tiêu hóa và đối kháng thụ thể thần kinh. Tuy nhiên, giải pháp dân gian này chỉ phát huy tối đa lợi ích khi được áp dụng đúng liều lượng, đúng thời điểm và xem như một biện pháp hỗ trợ nhẹ nhàng. Khi có bất kỳ biểu hiện bệnh lý bất thường hay dùng chung với các thuốc điều trị đặc hiệu, việc lắng nghe tư vấn từ bác sĩ luôn là ưu tiên hàng đầu để bảo vệ sức khỏe.