Người dân tìm mua dược liệu trị đau nhức xương khớp thường nghe dặn rễ lôi công đằng phải cạo sạch lớp vỏ ngoài trước khi dùng. Nhiều người thắc mắc việc bỏ vỏ có làm mất dược tính hay chỉ là thói quen truyền miệng.

Câu trả lời ngắn gọn: rễ lôi công đằng (Tripterygium wilfordii Hook. f.) chứa nhiều hợp chất có độc tính cao, đặc biệt là nhóm alkaloid gây độc gan mạnh nhất và các hợp chất terpenoid biến đổi phức tạp ở phần vỏ rễ (cortex), trong khi dược chất dùng trong y học hiện đại chủ yếu lấy từ phần lõi gỗ (root xylem) [1][2][3]. Các chế phẩm tinh chế dùng trên lâm sàng được chiết xuất từ lõi gỗ rễ cây để giảm thiểu tác dụng phụ nghiêm trọng [1][4].

Cỗ máy chống viêm đi kèm độc tính đa cơ quan

Lôi công đằng là thảo dược lâu đời trong y học cổ truyền Trung Quốc, dùng trị viêm, đau, khối u, bệnh tự miễn, viêm khớp dạng thấp, lupus, hội chứng thận hư, bệnh Behcet và rối loạn da [1][2][5]. Chế phẩm viên nén đa glycoside từ cây này đã được đưa vào lâm sàng từ năm 1984 như chất ức chế miễn dịch không steroid [6].

Tuy nhiên, dược liệu này đi kèm tác dụng phụ độc hại nghiêm trọng, đứng đầu trong các thảo dược gây tổn thương gan [2][3]. Hoạt chất chính tạo tác dụng dược lý đồng thời là thành phần gây độc chính là triptolide (một diterpene triepoxide) và celastrol [4][6]. Trong các nhóm chất gây hại cho gan của lôi công đằng, nhóm alkaloid được xác định có độc tính cao nhất [3].

Cơ chế gây độc gan của lôi công đằng và triptolide liên quan đến hệ enzyme chuyển hóa thuốc tại gan CYP450, protein vận chuyển P-glycoprotein, căng thẳng oxy hóa (qua enzyme điều hòa Nrf2), tự thực bào quá mức ở ty thể, chết tế bào theo chương trình (apoptosis), rối loạn chuyển hóa, quá mẫn gan và hệ vi sinh đường ruột [4][3]. Ngoài ra, celastrol có khả năng làm tăng lượng triptolide tích tụ bên trong tế bào gan, thúc đẩy độc tính [6]. Tổn thương gan do chế phẩm lôi công đằng còn gắn liền với rối loạn chuyển hóa axit mật thông qua ức chế tín hiệu thụ thể FXR [7].

Nghiên cứu khoa học nói gì về thành phần và độc tính của rễ, vỏ rễ?

Một bài tổng quan công bố năm 1987 phân tích dịch chiết tinh chế từ phần lõi gỗ rễ (root xylem) lôi công đằng (gọi là multi-glycosides) dùng dạng viên nén trị viêm khớp dạng thấp và bệnh da liễu [1]. Nghiên cứu trên chuột đực và nam giới uống dịch chiết lõi gỗ này ở liều không gây độc tính rõ rệt cho thấy tác dụng ức chế sinh sản mạnh nhưng có khả năng phục hồi sau khi ngừng thuốc [1]. Dữ liệu sơ bộ chỉ ra liều gây giảm khả năng sinh sản ở nam giới chỉ bằng 1/3 liều khuyến cáo trị viêm khớp dạng thấp hoặc bệnh da [1]. Giới hạn của công trình là mới dừng ở dữ liệu tổng quan và sơ bộ, cần thêm nhiều nghiên cứu phân lập hoạt chất và đánh giá độc chất học kỹ lưỡng [1].

Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2016 phân tích so sánh 4 hợp chất terpenoid chính (triptolide, triptophenolide, demethylzeylasteral và celastrol) trong rễ và phần vỏ rễ (cortex) lôi công đằng bằng phương pháp chiết siêu âm với ethyl acetate và sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC-PDA) dưới các quy trình sấy khác nhau [2]. Kết quả đạt độ tuyến tính R2 từ 0,9998 đến 0,9999, tỷ lệ thu hồi trung bình từ 94,69% đến 100,28% và độ lệch chuẩn tương đối (RSD) từ 0,27% đến 2,42% [2]. Hàm lượng 4 chất giữa các cá thể biến thiên lớn theo nhiệt độ sấy: triptolide từ 37,94 đến 70,31 mg/g; triptophenolide từ 0 đến 1,807 mg/g; demethylzeylasteral từ 0,3513 đến 9,205 mg/g; và celastrol từ 3,202 đến 15,31 mg/g [2]. Nhiệt độ sấy thích hợp cho terpenoid ở rễ cây mọc hoang là 80 độ C, cây trồng là 60 độ C, trong khi phần vỏ rễ (cortex) là 40 độ C [2]. Nghiên cứu tập trung vào kiểm soát chất lượng hóa học và nhiệt độ sấy, không thử nghiệm trực tiếp trên bệnh nhân [2].

Một nghiên cứu năm 2019 trên tế bào gan chuột nguyên phát đánh giá tương tác giữa celastrol và triptolide thông qua mô hình ức chế hoặc tăng cường hoạt động enzyme CYP450, đo bằng phương pháp LC-MS/MS [6]. Kết quả chỉ số sinh hóa, sức sống tế bào và điện thế màng ty thể cho thấy cả hai chất đều gây độc tế bào gan [6]. Độc tính tăng lên khi kết hợp với chất ức chế enzyme 1-aminobenzotriazole và giảm đi khi kết hợp với chất cảm ứng enzyme phenobarbital; đồng thời celastrol làm thay đổi lượng triptolide trong tế bào [6]. Giới hạn là thí nghiệm mới thực hiện trên mô hình tế bào gan chuột in vitro [6].

Hai bài tổng quan công bố năm 2019 tổng hợp dữ liệu độc tính sinh sản (trong 40 năm từ 1979) và độc tính gan (trong 20 năm) của lôi công đằng [8][3]. Về sinh sản, độc tính tập trung ở glycoside, triptolide, tripchlorolide và các viên nén thương mại; gây giảm vận động tinh trùng, ít tinh trùng, teo tinh hoàn, giảm ham muốn ở nam giới, và rối loạn kinh nguyệt, giảm lượng kinh, vô kinh, vô sinh ở nữ giới do chết tế bào sinh dục và tổn thương mô đích [8]. Về gan, thí nghiệm động vật cho thấy độc tính ở trạng thái sinh lý bình thường nghiêm trọng hơn trạng thái bệnh lý; alkaloid là thành phần độc nhất, cùng với nguyên nhân hàng đầu là dùng quá liều và quá liều tích lũy [3].

Một nghiên cứu trên chuột nhắt năm 2021 khảo sát tổn thương gan do viên nén glycoside lôi công đằng (TGT) và viên nén lôi công đằng (TWT) bằng phân tích chuyển hóa (metabolomics), bệnh học, sinh hóa, QPCR và western blot [7]. Kết quả xác định tổn thương gan liên quan đến rối loạn chuyển hóa axit mật kèm ức chế tín hiệu FXR; việc dùng chất chủ vận FXR là axit obeticholic (OCA) giúp giảm tổn thương gan do TWT thông qua ức chế đường truyền JNK và kích hoạt bơm xuất muối mật BSEP cùng chất vận chuyển OSTB [7]. Giới hạn là nghiên cứu thực hiện trên mô hình chuột thực nghiệm [7].

Một tổng quan năm 2022 dẫn dữ liệu từ Trung tâm Giám sát Phản ứng có hại của thuốc Quốc gia Trung Quốc: từ năm 2004 đến tháng 9/2011 có 839 ca phản ứng có hại do chế phẩm lôi công đằng chứa triptolide, biểu hiện chính là viêm gan do thuốc và suy thận [4]. Từ ngày 1/9/2014 trở đi, có thêm 472 ca phản ứng có hại được báo cáo liên quan đến polyglycoside lôi công đằng [4].

Lợi ích điều trị và giới hạn rất hẹp của bằng chứng

Bằng chứng khoa học ghi nhận hoạt chất trong lôi công đằng có tiềm năng lớn về chống viêm, ức chế miễn dịch, chống khối u và bảo vệ thần kinh [4][5]. Các chế phẩm tinh chế từ phần lõi gỗ rễ hoặc tổng glycoside đã được chuẩn hóa dạng viên nén để điều trị bệnh tự miễn và thấp khớp tại Trung Quốc [1][4][6].

Tuy nhiên, cửa sổ điều trị của dược liệu này rất hẹp — khoảng cách giữa liều có tác dụng và liều gây độc cực kỳ ngắn [4]. Độc tính đa cơ quan, đặc biệt là độc tính gan và suy thận, có sự khác biệt lớn giữa từng cá nhân, cản trở việc ứng dụng rộng rãi trên lâm sàng [4][5].

Những hiểu lầm nguy hiểm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng thảo dược tự nhiên luôn lành tính, người khỏe mạnh có thể uống để "phòng bệnh" hoặc "bổ xương khớp". Thực tế trên động vật thí nghiệm, độc tính gây hại gan của lôi công đằng ở trạng thái sinh lý bình thường còn nặng nề hơn so với khi cơ thể đang ở trạng thái bệnh lý [3].

Hiểu lầm thứ hai là giữ lại vỏ rễ khi sắc nấu để "tận dụng hết chất" hoặc tự ý tăng liều cho nhanh khỏi. Phần dược liệu chuẩn dùng trong y học là rễ đã xử lý lấy lõi gỗ (root xylem), trong khi các thành phần alkaloid cực độc và nồng độ terpenoid biến động mạnh theo nhiệt độ chế biến sẽ gây ngộ độc cấp hoặc tích lũy nếu dùng thô cả vỏ [1][2][3]. Quá liều và quá liều tích lũy chính là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến tổn thương gan [3].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Nam giới và phụ nữ trong độ tuổi sinh sản hoặc đang mong có con tuyệt đối thận trọng vì thuốc gây tổn thương trực tiếp tinh hoàn, buồng trứng, làm giảm tinh trùng, gây vô kinh và vô sinh dù ở liều thấp bằng 1/3 liều trị viêm khớp [1][8].

Người có bệnh nền về gan, mật, thận hoặc đang dùng các thuốc chuyển hóa qua hệ enzyme gan CYP450 không tự ý sử dụng do nguy cơ tương tác làm tăng nồng độ triptolide nội bào, dẫn đến viêm gan do thuốc và suy thận [4][6][7].

Nguyên tắc áp dụng thực tế và an toàn

Trong thực hành dược học, lôi công đằng không phải thảo dược để người dân tự đào rễ, tự cạo vỏ hay tự sấy khô tại nhà vì hàm lượng độc chất như triptolide (37,94–70,31 mg/g) và celastrol (3,202–15,31 mg/g) thay đổi rất lớn tùy thuộc vào nguồn cây trồng hay mọc hoang và nhiệt độ sấy (40 độ C cho vỏ rễ, 60–80 độ C cho rễ) [2]. Việc chỉ lấy phần lõi gỗ rễ (root xylem) để chiết xuất tinh chế thành viên nén chuẩn hóa là quy trình công nghiệp bắt buộc nhằm kiểm soát chất lượng [1][2][4].

Để giảm độc tính trên gan và hệ sinh sản, y văn chỉ ra các biện pháp chuyên môn gồm: kiểm soát chặt chẽ liều lượng và thời gian dùng thuốc, phối ngũ thuốc hợp lý (drug compatibility), thay đổi dạng bào chế hoặc liệu pháp thay thế hormone khi cần [8][3]. Người bệnh xương khớp, tự miễn chỉ dùng chế phẩm lôi công đằng khi có chỉ định, đơn kê và theo dõi chức năng gan, thận định kỳ từ bác sĩ chuyên khoa.

Lôi công đằng mang lại hiệu quả kháng viêm, ức chế miễn dịch rõ rệt nhưng đi kèm rủi ro độc gan, suy thận và suy giảm sinh sản hàng đầu trong nhóm thảo dược [4][8][3]. Tách bỏ vỏ rễ, chỉ dùng lõi gỗ tinh chế và tuân thủ tuyệt đối liều lượng y khoa là ranh giới quyết định giữa thuốc trị bệnh và độc chất [1][3]. Người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham vấn bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm nào chứa dược liệu này.