Cần tây từ lâu đã trở thành thức uống quen thuộc của nhiều người nhờ hàm lượng dinh dưỡng cao và cảm giác thanh lọc cơ thể. Tuy nhiên, không ít người sau một thời gian duy trì thói quen ép nước cần tây tươi uống mỗi ngày bỗng nhận thấy làn da trở nên nhạy cảm bất thường, nhanh chóng bị ửng đỏ, sạm màu hoặc bỏng rát khi tiếp xúc với ánh nắng mặt trời.

Hiện tượng này bắt nguồn từ sự hiện diện của nhóm hợp chất nhạy cảm ánh sáng tự nhiên có tên gọi furanocoumarin, đặc biệt là psoralen, được tích tụ nhiều trong thân và lá cần tây. Khi cơ thể nạp vào lượng lớn hoặc da dính phải dịch ép tươi rồi tiếp xúc với tia cực tím, phản ứng độc tính quang học sẽ kích hoạt, gây tổn thương cấu trúc da và hình thành các mảng sắc tố sậm màu.

Vì sao cần tây khiến da bắt nắng dữ dội?

Về bản chất thực vật học, cần tây (Apium graveolens) thuộc họ Hoa tán (Apiaceae/Umbelliferae) [1, 3]. Đây là nhóm thực vật nổi tiếng trong tự nhiên với khả năng tổng hợp các chất phòng vệ tự nhiên gọi là furanocoumarin và psoralen [1, 3].

Khi các hợp chất này tồn tại trên bề mặt biểu bì hoặc lắng đọng trong tế bào qua đường tiêu hóa, chúng hoạt động như những phân tử nhạy cảm quang [1, 3]. Dưới tác động kích hoạt từ bức xạ tử ngoại (tia UV) của mặt trời, psoralen phản ứng trực tiếp với tế bào da, khởi phát hiện tượng viêm da nhạy cảm ánh sáng (phytophotodermatitis) [1, 3].

Khác với dị ứng thông thường, viêm da ánh sáng thực vật là một phản ứng độc tính quang học không liên quan đến hệ miễn dịch [1]. Bất kỳ ai cũng có thể gặp phải phản ứng này nếu nồng độ chất nhạy cảm ánh sáng đủ cao và thời gian phơi nhiễm tia cực tím đủ dài [1, 3].

Tổn thương da đặc trưng của tình trạng này gồm có ban đỏ, sưng phù, nổi bóng nước chứa dịch và sau đó là tăng sắc tố kéo dài (da sạm đen) [1, 7]. Mức độ tổn thương có thể dao động từ sạm da nhẹ cho đến tình trạng bỏng da trợt loét nghiêm trọng tương tự bỏng nhiệt [2, 7].

Cơ chế tác động của psoralen dưới ánh nắng

Furanocoumarin tích tụ tự nhiên ở các bộ phận của cây cần tây [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng ở cần tây (Apium graveolens), psoralen và isopimpinellin chiếm ưu thế ở phiến lá, trong khi bergapten lại tập trung chủ yếu ở phần cuống lá (cuống cần tây dùng để ép nước) [2].

Kính hiển vi huỳnh quang ghi nhận các furanocoumarin này nằm trong những ống dẫn tinh dầu gắn liền với bó mạch của cuống lá [2]. Khi ép tươi, xay sinh tố hoặc cắt tỉa, màng tế bào bị phá vỡ, giải phóng một lượng lớn phân tử có hoạt tính tự do [2].

Khi tia UV chiếu vào mô da có chứa psoralen, năng lượng ánh sáng kích hoạt phân tử này tạo liên kết cộng hóa trị với chuỗi DNA của tế bào biểu bì [1]. Sự gián đoạn này phá vỡ cấu trúc màng tế bào, dẫn đến chết tế bào hoại tử cục bộ và phản ứng viêm cấp tính [1, 7].

Hậu quả là các mao mạch giãn nở mạnh gây đỏ rát, huyết thanh thoát mạch tạo thành các nốt phỏng nước [1, 7]. Quá trình phục hồi sau tổn thương viêm kích thích tế bào hắc tố sản sinh lượng lớn melanin, khiến vùng da đó bị tăng sắc tố sau viêm (sạm da dai dẳng) [1, 7].

Bằng chứng khoa học về độc tính quang học từ cần tây

Một tổng quan công bố năm 2025 nhấn mạnh rằng cần tây (Apium graveolens) chứa furocoumarin và psoralen có đặc tính kích ứng ánh sáng, gây bùng phát bóng nước ở các vùng da phơi nắng [3]. Công trình chỉ ra rằng dù lượng chất này trong chế độ ăn thông thường hiếm khi đủ gây bệnh, nhưng những người thường xuyên sơ chế cần tây, ăn nông sản nhiễm nấm hoặc người đi tắm nắng nhân tạo có nguy cơ rất cao bị viêm da đau đớn [3].

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2024 về viêm da thực vật quang học đã làm rõ cơ chế tương tác giữa furanocoumarin, psoralen từ các loài họ Apiaceae, Rutaceae với tia UV [1]. Các nhà khoa học xác định đây là thủ phạm chính gây ra ban đỏ, phù nề, mụn nước và tăng sắc tố da sau viêm [1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận các phương pháp chẩn đoán lâm sàng hiện nay gồm thử nghiệm áp da (patch testing), soi đèn Wood và sinh thiết da [1].

Trước đó, một báo cáo lâm sàng năm 1995 ghi nhận 4 bệnh nhân bị bỏng da dày một phần (tương đương bỏng độ hai) do phản ứng độc tính quang học sau khi tiếp xúc với thực vật họ Hoa tán và phơi nắng, trong đó có trường hợp tiếp xúc với cây mùi tây (Apium petroselinum, cùng họ và chứa furocoumarin tương tự cần tây) [4].

Một nghiên cứu phân tích năm 1990 trên 8 loài thực vật họ Hoa tán và họ Cam chanh ghi nhận nồng độ các chất psoralen, bergapten và xanthotoxin mạch thẳng trên bề mặt lá dao động từ 0,014 đến 1800 microgam trên mỗi gam trọng lượng tươi [5]. Đáng chú ý, tỷ lệ này ở lá mùa xuân cao hơn mùa thu, chứng minh hàm lượng chất quang độc trên bề mặt biến động theo chu kỳ sinh trưởng của thực vật [5].

Hiểu lầm thường gặp về nước ép cần tây

Nhiều người lầm tưởng rằng nước ép rau củ tự nhiên hoàn toàn lành tính và uống càng nhiều càng mang lại hiệu quả thanh lọc cơ thể nhanh hơn. Thực tế, khi tiêu thụ một lượng lớn nước ép cô đặc mỗi ngày, cơ thể hấp thụ một liều lượng furanocoumarin cao gấp nhiều lần so với ăn rau xào nấu thông thường [3, 8].

Một quan niệm sai lầm khác là chỉ cần bôi kem chống nắng thông thường là có thể thoải mái uống nước cần tây rồi phơi nắng. Tia cực tím ngoài trời, đặc biệt là tia cực tím có bước sóng dài (UVA), vẫn có thể kích hoạt psoralen nếu kem chống nắng không đủ khả năng che chắn quang phổ rộng hoặc bị trôi mất do mồ hôi [1, 6].

Nhiều người cũng nghĩ rằng chỉ khi tiếp xúc ngoài da mới bị bắt nắng. Mặc dù việc chạm tay vào nước ép tươi gây nguy cơ viêm da tại chỗ rất mạnh, việc hấp thụ qua đường tiêu hóa với số lượng lớn cũng làm tăng độ nhạy sáng toàn thân khi gặp điều kiện thuận lợi [1, 3, 7].

Nhóm người nên thận trọng

Những người thường xuyên làm công việc ngoài trời, vận động viên hoặc người chuẩn bị đi biển không nên uống lượng lớn nước ép cần tây trước khi ra nắng nhiều giờ [1, 3]. Bức xạ mặt trời cường độ mạnh sẽ làm tăng mức độ bùng phát độc tính quang học [1, 3].

Người có thói quen sử dụng giường tắm nắng nhân tạo hoặc trị liệu ánh sáng cần tuyệt đối cẩn trọng, bởi bức xạ tử ngoại nhân tạo kết hợp với furanocoumarin từ cần tây có thể gây bỏng rộp nghiêm trọng [3].

Những người pha chế, đầu bếp hoặc nội trợ thường xuyên rửa, cắt, ép cần tây tươi bằng tay trần rất dễ bị viêm da tiếp xúc ánh sáng ở bàn tay và cánh tay nếu không rửa sạch dịch thực vật trước khi ra ngoài trời [1, 3, 7].

Người có sẵn bệnh lý về da, cơ địa dễ tăng sắc tố sau viêm hoặc đang dùng các thuốc điều trị có tính nhạy cảm ánh sáng cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi đưa nước cần tây tươi vào thực đơn hàng ngày [1].

Hướng dẫn sử dụng cần tây an toàn

Để tận dụng giá trị dinh dưỡng của cần tây mà không lo da bị bắt nắng, sạm rát, người dùng có thể áp dụng các biện pháp chế biến và phòng ngừa đã được khoa học ghi nhận:

  • Gọt bỏ vỏ ngoài cuống lá: Phân tích hóa thực vật cho thấy bergapten tích tụ tập trung ở lớp ngoài và các bó mạch cuống lá [2]. Việc tước xơ, gọt nhẹ lớp vỏ ngoài trước khi chế biến giúp giảm đáng kể hàm lượng furanocoumarin [2].
  • Không dùng rau có dấu hiệu hư hại: Cần tây bị dập nát hoặc nhiễm nấm mốc có thể sản sinh lượng psoralen cao gấp nhiều lần để tự vệ sinh học [3, 4]. Hãy chọn cây cần tây tươi nguyên, không đốm bệnh [3].
  • Điều chỉnh thời điểm dùng: Tránh uống nước ép cần tây đậm đặc ngay trước thời điểm phơi nắng gắt buổi trưa. Uống vào buổi chiều mát hoặc buổi tối giúp cơ thể có thời gian chuyển hóa.
  • Rửa sạch da ngay sau khi chế biến: Nếu bọc, cắt hoặc ép cần tây làm dịch dính vào tay, hãy rửa kỹ vùng da tiếp xúc bằng xà phòng và nước sạch trước khi ra ngoài [1, 7].
  • Bảo vệ vật lý khi ra nắng: Đeo găng tay khi sơ chế khối lượng lớn và mặc trang phục bảo hộ kín đáo như áo dài tay, nón rộng vành khi làm việc ngoài trời [1].

Nước ép cần tây là thức uống giàu dinh dưỡng nhưng chứa các hợp chất nhạy cảm ánh sáng tự nhiên có thể gây tổn thương da nếu dùng sai cách. Việc hiểu đúng bản chất quang độc của furanocoumarin, chế biến hợp lý và chủ động bảo vệ da trước ánh nắng sẽ giúp bạn vừa duy trì sức khỏe, vừa giữ gìn làn da an toàn.