Đau bụng kinh là nỗi ám ảnh lặp đi lặp lại mỗi tháng của nhiều chị em phụ nữ. Thay vì lạm dụng thuốc giảm đau tân dược, nhiều người truyền tai nhau mẹo uống nước sắc cây cần núi để điều kinh và làm dịu cơn co thắt tử cung.
Trả lời thẳng cho thắc mắc này: Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp nào kiểm chứng tác dụng của riêng nước sắc cần núi lên cơn đau bụng kinh ở người. Các dữ liệu khoa học hiện có về cần núi mới dừng ở mức chứng minh đặc tính chống viêm, chống oxy hóa trên mô hình tế bào và động vật, trong khi hiệu quả giảm đau bụng kinh trên người lại được ghi nhận rõ rệt ở các thảo dược họ hàng hoặc nhóm thảo dược chống co thắt khác như tía tô đất, gừng, thì là hay hạt cần tây.
Nỗi ám ảnh đau bụng kinh và nhu cầu tìm kiếm thảo dược
Đau bụng kinh nguyên phát là tình trạng đau quặn vùng bụng dưới xuất hiện trong kỳ kinh nguyệt nhưng không bắt nguồn từ bất kỳ bệnh lý thực thể nào ở vùng chậu [1]. Tình trạng này xảy ra phổ biến ở nhóm tuổi thanh thiếu niên ngay sau khi có kinh lần đầu và ít gặp hơn ở phụ nữ sau độ tuổi 20 đến 25 [1]. Những cơn đau kèm theo triệu chứng toàn thân như đau đầu, mệt mỏi, buồn nôn, nôn mửa, tiêu chảy, ớn lạnh làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng sống, khiến nhiều người phải nghỉ học hoặc nghỉ làm [1], [2].
Trong y học hiện đại, các phương pháp điều trị phổ biến bao gồm dùng thuốc chống co thắt (spasmolytics), thuốc tránh thai đường uống và nhóm thuốc ức chế tổng hợp prostaglandin [3]. Tuy nhiên, thuốc chống co thắt không phải lúc nào cũng hiệu quả trong mọi trường hợp và thường đi kèm các tác dụng phụ không mong muốn [3]. Thuốc tránh thai đường uống dù hiệu quả nhưng nhiều phụ nữ bị đau bụng kinh nặng vẫn phải ngừng sử dụng vì tác dụng phụ hoặc các rủi ro tiềm ẩn [3]. Chính vì khoảng trống này, việc tìm kiếm các liệu pháp thảo dược thay thế an toàn luôn nhận được sự quan tâm lớn [3], [2].
Cơ chế tác động của cần núi và nhóm thảo dược điều kinh
Cần núi (tên khoa học là Levisticum officinale) được y học ghi nhận là một loại cây thuốc có đặc tính chống viêm và chống oxy hóa mạnh [4], [5]. Dịch chiết từ loài cây này chứa các hợp chất flavonoid và axit phenolic đã được định lượng qua phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao [6]. Các hoạt chất trong cần núi giúp giảm biểu hiện gen gây viêm interleukin-6, giảm chỉ số stress oxy hóa malondialdehyde và tăng cường hoạt động của enzyme chống oxy hóa superoxide dismutase [4].
Đối với cơ chế giảm đau bụng kinh nói chung của các thảo dược, hiệu quả đạt được chủ yếu nhờ tác dụng an thần và chống co thắt (antispasmodic) trực tiếp lên cơ trơn tử cung [1]. Ngoài ra, một số chế phẩm thảo dược như tinh dầu bạc hà và hoa cúc tâm tư hoạt động bằng cách làm ngắn sợi trục tế bào thần kinh, từ đó làm chậm quá trình truyền tín hiệu đau từ tử cung lên não bộ [7]. Các thảo dược cổ truyền khác cùng nhóm như cây carum (Carum carvi) hay cỏ thi (Achillea millefolium) cũng được ghi nhận trong dược điển lịch sử với tác dụng điều kinh (emmenagogue) và chống co thắt [8].
Nghiên cứu khoa học nói gì về cần núi và thảo dược giảm đau kinh?
Khi xét riêng về cây cần núi (Levisticum officinale), các nghiên cứu hiện có tập trung vào cơ chế sinh học ở cấp độ tế bào và động vật. Một nghiên cứu công bố năm 2023 trên chuột đực Wistar sử dụng dịch chiết cần núi liều 100 mg/kg trong 1 tuần trước khi tiêm chất gây viêm LPS và duy trì thêm 3 tuần kết hợp chạy bộ [4]. Kết quả cho thấy dịch chiết cần núi giúp giảm viêm thần kinh và giảm stress oxy hóa rõ rệt [4]. Một nghiên cứu khác năm 2017 trên tế bào gan chuột tiếp xúc với độc chất paraquat cho thấy dịch chiết nước cần núi ở các nồng độ 100, 200 và 300 microgam/mL giúp ngăn chặn quá trình peroxy hóa lipid và bảo vệ màng ty thể (P<0,05) [5].
Đáng chú ý nhất về mặt nội tiết sinh sản là nghiên cứu in vitro năm 2021 đánh giá tác động của cần núi (Levisticum officinale), cần tây (Apium graveolens) và cúc tâm tư (Calendula officinalis) lên tế bào Leydig của chuột trong 24 giờ ở các mức nồng độ 37,5; 75; 150 và 300 microgam/mL [6]. Kết quả chỉ ra rằng trong khi cần tây ở nồng độ 75 và 150 microgam/mL làm tăng sản xuất hormone progesterone và testosterone, thì cần núi ở nồng độ cao 150 và 300 microgam/mL lại làm giảm đáng kể khả năng sống của tế bào (còn 88,8% và 86,2%) và làm giảm tổng hợp hormone steroid [6]. Ở mức 300 microgam/mL, cần núi còn làm rối loạn giao tiếp giữa các tế bào [6]. Giới hạn của các nghiên cứu này là mới thực hiện trong ống nghiệm và trên động vật, chưa có thử nghiệm trực tiếp trên phụ nữ đau bụng kinh.
Trong khi đó, các thử nghiệm lâm sàng thực tế trên người về giảm đau bụng kinh lại tập trung vào các thảo dược khác. Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi công bố năm 2017 thực hiện trên 110 nữ sinh viên bị đau bụng kinh nguyên phát, chia đều làm 2 nhóm dùng thảo dược tía tô đất (Melissa officinalis) và giả dược (chứa tinh bột ngô) [1]. Nhóm can thiệp uống viên nang 330 mg, 3 lần mỗi ngày trong 3 ngày bắt đầu từ khi có máu kinh [1]. Kết quả đo bằng thang điểm đau VAS (0 đến 10 cm) cho thấy nhóm dùng thảo dược giảm mức độ đau nhiều hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm giả dược (P<0,05) nhờ đặc tính chống co thắt cơ trơn [1].
Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng khác năm 2018 trên 90 nữ sinh viên trong 2 chu kỳ kinh nguyệt liên tiếp cũng đánh giá tác động của tía tô đất [2]. Nghiên cứu xác nhận thảo dược này làm giảm tổng điểm các triệu chứng toàn thân đi kèm đau bụng kinh, đặc biệt làm giảm rõ rệt tình trạng uể oải ở chu kỳ thứ nhất (P=0,05) và chu kỳ thứ hai (P=0,001) mà không làm tăng lượng máu kinh hay kéo dài số ngày hành kinh [2].
Bên cạnh đó, một tổng quan hệ thống năm 2014 đã tổng hợp nhiều thử nghiệm lâm sàng về thảo dược trị đau bụng kinh [7]. Đáng chú ý, viên nang thảo dược Menstrugol chứa chiết xuất từ 3 vị gồm nghệ tây, cần tây (cây cùng họ với cần núi) và tiểu hồi cho hiệu quả giảm đau bụng kinh nguyên phát tốt hơn cả thuốc tân dược mefenamic acid [7]. Tổng quan này cũng ghi nhận gừng (Z. officinale) có tỷ lệ cải thiện đau đạt 64%, tương đương ibuprofen (66%) và mefenamic acid (58%) [7]. Với cây thì là (Cuminum cyminum), nhóm bệnh nhân uống 2 viên nang 65 mg mỗi lần, ngày 3 lần giảm đau tương đương dùng thuốc mefenamic acid mỗi 8 giờ [7]. Ngoài ra, kem bôi tại chỗ Menastil chứa dầu cúc tâm tư và tinh dầu bạc hà cũng giúp giảm đau và giảm lượng máu kinh hiệu quả hơn giả dược [7].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Nhìn vào bức tranh tổng thể, lợi ích lớn nhất của nhóm thảo dược trong hỗ trợ đau bụng kinh là khả năng làm dịu cơn co thắt cơ trơn tử cung và giảm các triệu chứng mệt mỏi, uể oải toàn thân mà không gây biến động xấu đến lượng máu kinh [1], [2]. Nhiều chế phẩm kết hợp từ các cây họ Cần như hạt cần tây đã chứng minh hiệu quả lâm sàng ngang ngửa hoặc vượt trội thuốc giảm đau thông thường [7]. Bản thân cây cần núi cũng sở hữu nền tảng hoạt chất chống viêm và chống oxy hóa rất mạnh mẽ [4], [5].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất hiện nay là sự thiếu hụt các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đánh giá riêng lẻ nước sắc cần núi trên phụ nữ bị đau bụng kinh. Các dữ liệu của cần núi mới dừng ở mức độ tiền lâm sàng trên chuột và tế bào nuôi cấy [4], [5], [6]. Hơn nữa, việc dịch chiết cần núi ở nồng độ cao gây ức chế tổng hợp hormone steroid trong ống nghiệm cho thấy thảo dược này có tác động phức tạp lên hệ nội tiết mà khoa học chưa làm sáng tỏ hoàn toàn trên cơ thể người [6].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nước sắc thảo dược
Hiểu lầm phổ biến nhất của nhiều chị em là đánh đồng tác dụng của các loại cây có tên gọi gần giống nhau hoặc cùng họ thực vật. Nhiều người thấy chiết xuất cần tây kết hợp nghệ tây, tiểu hồi có tác dụng giảm đau bụng kinh trên lâm sàng [7] liền suy ra uống nước sắc cần núi tự nấu với liều lượng tùy ý cũng đạt hiệu quả tương tự. Thực tế, nghiên cứu tế bào năm 2021 đã chỉ ra cần tây và cần núi có tác dụng trái ngược nhau lên quá trình sản xuất hormone progesterone ở cùng một mức nồng độ [6].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược tự nhiên thì uống càng đặc, càng nhiều càng nhanh hết đau. Dữ liệu thực nghiệm trên tế bào Leydig cho thấy các chiết xuất thảo dược chỉ hỗ trợ chức năng tế bào khi ở tỷ lệ nồng độ cân bằng [6]. Khi tăng nồng độ dịch chiết cần núi lên mức 150 và 300 microgam/mL, tỷ lệ sống của tế bào và tính toàn vẹn của màng tế bào lập tức suy giảm đáng kể [6].
Ai nên thận trọng khi sử dụng cần núi?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt thận trọng là phụ nữ đang mong muốn có thai hoặc đang gặp các vấn đề rối loạn nội tiết tố sinh sản. Nghiên cứu in vitro năm 2021 cảnh báo dịch chiết cần núi ở liều cao làm giảm quá trình tổng hợp các hormone steroid sinh dục và làm gián đoạn giao tiếp liên bào [6]. Do đó, việc tự ý dùng nước sắc cần núi đậm đặc kéo dài có thể tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến sự cân bằng hormone trong cơ thể.
Nhóm thứ hai là những người có cơ địa nhạy cảm, mắc các bệnh lý gan thận nền hoặc đang điều trị bằng thuốc tân dược như thuốc nội tiết, thuốc chống co thắt hay thuốc kháng viêm [3]. Dù thảo dược có tính bảo vệ tế bào gan ở liều thích hợp trong phòng thí nghiệm [5], việc dùng chung nước sắc thảo dược với thuốc tây y mà không có chỉ định có thể gây tương tác bất lợi. Những trường hợp đau bụng kinh thứ phát do u xơ, lạc nội mạc tử cung hoặc đau xuất hiện muộn sau tuổi 25 cũng không nên tự chữa bằng lá cây mà phải đi khám chuyên khoa [1].
Cách áp dụng thực tế để làm dịu kỳ kinh an toàn
Để kiểm soát cơn đau bụng kinh một cách khoa học dựa trên các bằng chứng đã được xác lập, chị em nên ưu tiên các thảo dược đã qua kiểm chứng lâm sàng rõ ràng. Nếu sử dụng các chế phẩm chuẩn hóa từ tía tô đất, có thể áp dụng mức liều như trong nghiên cứu là 330 mg mỗi lần, ngày uống 3 lần trong 3 ngày đầu tiên ngay khi bắt đầu thấy máu kinh [1]. Với thảo dược dạng viên nang thì là, mức liều mang lại hiệu quả giảm đau tối ưu là 2 viên 65 mg mỗi lần, dùng 3 lần mỗi ngày [7]. Các chế phẩm kết hợp chiết xuất cần tây, nghệ tây và tiểu hồi hoặc trà gừng ấm cũng là lựa chọn thay thế an toàn và hiệu quả cho thuốc giảm đau hóa dược [7].
Nếu vẫn muốn sử dụng cần núi trong đời sống hàng ngày, chị em chỉ nên dùng ở mức độ gia vị hoặc trà thảo mộc pha loãng để tận dụng đặc tính chống viêm, chống oxy hóa nhẹ nhàng [4], [5]. Tuyệt đối không sắc đặc uống thay nước lọc hàng ngày với nồng độ cao để tránh nguy cơ ức chế hormone sinh dục [6]. Kết hợp việc uống thảo dược ấm với vận động thể chất nhẹ nhàng, duy trì lối sống cân bằng sẽ giúp giảm viêm và cải thiện sức khỏe tổng thể hiệu quả hơn [4].
Đau bụng kinh hoàn toàn có thể được kiểm soát tốt nếu hiểu đúng về cơ chế và lựa chọn đúng phương pháp hỗ trợ. Nước sắc cần núi có tiềm năng chống viêm nhưng chưa đủ bằng chứng lâm sàng để xem là thuốc đặc trị đau bụng kinh, đặc biệt cần lưu ý về liều lượng để không ảnh hưởng nội tiết. Khi cơn đau kéo dài bất thường hoặc có bệnh nền, chị em hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được tư vấn phác đồ điều trị phù hợp và an toàn nhất.
