Uống trà xanh mỗi ngày là thói quen quen thuộc của nhiều người Việt để giữ dáng và thanh lọc cơ thể. Tuy nhiên, thay vì pha ấm trà lá truyền thống, nhiều người hiện chuyển sang dùng các loại viên uống chiết xuất trà xanh hoặc sản phẩm "đốt mỡ" cô đặc với kỳ vọng giảm cân cấp tốc mà vẫn an toàn vì nguồn gốc thảo dược [1].
Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu y khoa là: Có, viên uống chiết xuất trà xanh tiềm ẩn nguy cơ gây độc cho gan cao hơn nhiều so với việc uống trà tự nhiên [2]. Khi được tinh chế ở nồng độ cao trong các thực phẩm bổ sung, những hợp chất vốn có lợi trong lá trà lại có thể trở thành tác nhân gây viêm gan cấp tính, hoại tử tế bào gan, thậm chí dẫn đến suy gan tối cấp phải ghép gan [3].
Khi tinh chất "đốt mỡ" vượt ngưỡng chịu đựng của gan
Trà xanh tự nhiên từ lâu được biết đến với đặc tính chống oxy hóa và hỗ trợ sức khỏe nhờ chứa nhóm hợp chất polyphenol, mà đại diện chính là các catechin [4]. Trong số các catechin này, hợp chất hoạt động mạnh nhất và chiếm tỷ lệ chủ đạo là (-)-epigallocatechin-3-gallate, thường được gọi tắt là EGCG [4].
Ở liều lượng vừa phải, EGCG và các thành phần trong trà xanh giúp điều hòa nhiều hoạt động sinh học có lợi cho cơ thể [4]. Tuy nhiên, ranh giới giữa lợi ích và độc tính nằm ở nồng độ và liều lượng đưa vào cơ thể [4]. Khi dùng quá liều chiết xuất trà xanh hoặc EGCG tinh chế, cơ thể có thể gặp biến chứng nặng nề, điển hình là tổn thương gan và suy gan cấp tính thông qua việc làm biến đổi các men gan [4].
Để tìm hiểu cơ chế gây hại ở cấp độ tế bào, một nghiên cứu công bố năm 2005 đã tiến hành thử nghiệm các chiết xuất trà xanh bằng dung môi cồn-nước trên tế bào gan chuột nuôi cấy [5]. Các nhà khoa học phát hiện ra rằng ở nồng độ từ 100 đến 500 microg/ml môi trường, cả 7 mẫu chiết xuất trà xanh đều giúp tăng cường hoạt động của ty thể (bộ phận tạo năng lượng của tế bào) [5]. Thế nhưng, khi nồng độ tăng lên mức cao từ 1 đến 3 mg/ml, khả năng sống của tế bào sụt giảm nghiêm trọng, đi kèm hiện tượng hoại tử tế bào gan hàng loạt quan sát được dưới kính hiển vi và sự rò rỉ men lactate dehydrogenase ra khỏi tế bào [5].
Đáng chú ý, khi nhóm nghiên cứu tách riêng từng thành phần đặc trưng của trà xanh gồm (-)-epicatechin, EGCG, caffeine và theanine để thử nghiệm độc lập, chỉ duy nhất EGCG gây ra độc tính làm chết tế bào gan [5]. Ngay cả khi bổ sung thêm các chất chống oxy hóa khác như vitamin C (ascorbate 0,25 mM) và vitamin E (alpha-tocopherol 0,05 mM) vào cùng thời điểm, độc tính của EGCG trên tế bào gan vẫn không hề giảm đi [5]. Điều này khẳng định nồng độ cao chiết xuất trà xanh gây độc cấp tính cho tế bào gan, và EGCG chính là thủ phạm chính chịu trách nhiệm cho hiện tượng này [5].
Nghiên cứu nói gì về mức độ nguy hiểm trên thực tế?
Không chỉ dừng lại ở phòng thí nghiệm, mối liên hệ giữa chiết xuất trà xanh liều cao và tổn thương gan đã được ghi nhận qua hàng loạt thử nghiệm trên động vật lẫn các ca bệnh lâm sàng ở người [4].
Trên mô hình động vật, một báo cáo tổng hợp năm 2015 dẫn lại thí nghiệm trên chuột cống cho thấy: liều uống cung cấp 200 mg chế phẩm EGCG trên mỗi kg trọng lượng cơ thể không gây độc, nhưng khi tăng liều lên 2000 mg/kg thì dẫn đến tử vong [4]. Một thí nghiệm khác trên chuột cống dùng chiết xuất trà xanh chiếm 5% khẩu phần ăn suốt 13 tuần đã gây ra tình trạng phì đại tuyến giáp [4]. Tương tự, các thử nghiệm trên chuột nhắt đực chủng CF-1 cũng chỉ ra rằng việc đưa một liều lớn (bolus) EGCG vào cơ thể một lần sẽ gây độc cho gan [4].
Ở người, các báo cáo ca bệnh lâm sàng cho thấy hậu quả của các viên uống giảm cân chứa chiết xuất trà xanh có thể diễn tiến rất kịch tính. Một báo cáo năm 2011 mô tả trường hợp một phụ nữ trẻ hoàn toàn khỏe mạnh đã bị suy gan tối cấp, buộc phải ghép gan khẩn cấp sau khi dùng thực phẩm bổ sung đốt mỡ chứa axit usnic, chiết xuất trà xanh và chiết xuất cây guggul [1]. Các xét nghiệm chuyên sâu và giải phẫu bệnh lý đều loại trừ mọi nguyên nhân gây tổn thương gan khác ngoài sản phẩm này [1].
Đến năm 2013, y văn tiếp tục ghi nhận một ca suy gan cấp tính sắp xảy ra ở một nam thiếu niên sử dụng sản phẩm giảm cân có chứa chiết xuất trà xanh [2]. Nghiêm trọng hơn, một báo cáo năm 2014 đã công bố trường hợp một phụ nữ 52 tuổi phải nhập viện cấp cứu sau 1 tuần nôn mửa và vàng da tiến triển nặng [6]. Chỉ 3 tuần trước đó, bà đã uống một sản phẩm giảm cân phổ biến chứa chiết xuất trà xanh trong vòng 2 ngày trong lúc đang nhịn ăn [6]. Bệnh nhân không có tiền sử bệnh lý đặc biệt, chỉ đang dùng thuốc huyết áp metoprolol, và các xét nghiệm viêm gan virus hay bệnh tự miễn đều âm tính [6]. Khi nhập viện, các chỉ số gan của bà tăng vọt tới mức báo động: bilirubin toàn phần 16,5 mg/dL, men AST 1507 IU/L, men ALT 945 IU/L, phosphatase kiềm 210 IU/L và chỉ số đông máu INR là 2,82 [6]. Sinh thiết gan cho thấy tình trạng hoại tử gan lan tỏa làm xẹp cấu trúc gan; bệnh nhân nhanh chóng rơi vào trạng thái nói lắp, run vẫy, phải đặt nội khí quản và cuối cùng phải ghép gan toàn bộ để giữ tính mạng [6].
Không chỉ thuốc giảm cân, các viên uống làm đẹp chứa trà xanh cũng tiềm ẩn rủi ro tương tự. Một báo cáo năm 2014 đã ghi nhận 3 ca viêm gan nhiễm độc liên quan đến việc sử dụng một loại thực phẩm bổ sung ngăn rụng tóc có thành phần chính là catechin trà xanh, sau khi đã loại trừ toàn bộ các nguyên nhân gây viêm gan cấp khác [7]. Những báo cáo liên tiếp về tình trạng viêm gan cấp, vàng da và hoại tử tế bào gan sau khi dùng chiết xuất trà xanh dạng cồn-nước đã khiến một số quốc gia thuộc Liên minh Châu Âu (EU) phải áp dụng biện pháp hạn chế tiếp thị dòng sản phẩm này [5].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Nhìn nhận một cách công bằng, chiết xuất trà xanh không hoàn toàn xấu nếu được sử dụng đúng ngưỡng an toàn [4]. Báo cáo tổng hợp năm 2015 chỉ ra rằng việc bổ sung 500 mg polyphenol trà xanh mỗi ngày cho phụ nữ sau mãn kinh bị thiếu xương trong suốt 24 tuần không hề gây ra bất kỳ biến chứng bất lợi nào đối với chức năng gan, thận và không làm ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống [4]. Một dữ liệu khác trong cùng báo cáo cũng ghi nhận việc uống EGCG hoặc chế phẩm polyphenon E với liều hàng ngày 800 mg (tính theo hàm lượng EGCG) trong vòng 4 tuần là an toàn và dung nạp tốt ở người trưởng thành khỏe mạnh [4].
Tuy nhiên, việc đánh giá chính xác độc tính của chiết xuất trà xanh trên người vẫn tồn tại những giới hạn khoa học nhất định. Một tổng quan năm 2023 về tổn thương gan do thuốc và thảo dược chỉ ra rằng rất khó để quy kết tổn thương gan cho một hoạt chất đơn lẻ [3]. Nguyên nhân là do người dùng thường uống cùng lúc nhiều loại thực phẩm bổ sung, hoặc bản thân một viên uống giảm cân lại chứa hỗn hợp nhiều thành phần thảo dược khác nhau [3].
Bên cạnh đó, các nhà khoa học cũng lưu ý rằng liều lượng chiết xuất trà xanh gây tổn thương gan trên mô hình động vật thực chất cao hơn rất nhiều so với hàm lượng có trong các viên uống thương mại dành cho người [3]. Do đó, tình trạng viêm gan tế bào gan cấp tính ở người dùng thực phẩm bổ sung được cho là mang tính chất "đặc ứng" (idiosyncratic) – tức là phản ứng bất thường tùy cơ địa từng người, và có thể liên quan đến cơ chế trung gian miễn dịch của cơ thể [3].
Những hiểu lầm phổ biến khiến người dùng trả giá đắt
Hiểu lầm lớn nhất của người tiêu dùng là đánh đồng chữ "thảo dược tự nhiên" với sự an toàn tuyệt đối [1]. Nhiều người tin rằng các chế phẩm từ thiên nhiên hoàn toàn không có tác dụng phụ, trong khi các lợi ích chống oxy hóa được ca ngợi lâu nay của lá trà xanh lại vô tình tạo ra một "ảo tưởng về sự lành tính" cho mọi sản phẩm chiết xuất từ nó [6]. Thực tế, chính những hợp chất được quảng cáo là giúp giảm cân, chống viêm hay ngừa ung thư lại là những chất bị nghi ngờ gây hại cho gan khi bị cô đặc ở nồng độ cao trong các viên uống [2].
Hiểu lầm thứ hai là thói quen nhịn ăn kết hợp uống viên "đốt mỡ" để ép cân nhanh. Ca bệnh của người phụ nữ 52 tuổi bị suy gan tối cấp chỉ sau 2 ngày uống thực phẩm bổ sung chứa chiết xuất trà xanh trong lúc nhịn ăn là lời cảnh tỉnh rõ ràng nhất cho thói quen nguy hiểm này [6]. Ngoài ra, các dữ liệu trên chuột nhắt cũng cho thấy việc nạp một liều lớn (bolus) EGCG cùng lúc sẽ gây độc tính cao cho gan [4].
Hiểu lầm thứ ba là dùng chiết xuất trà xanh để "giải độc gan" khi đang uống thuốc tây. Một nghiên cứu năm 2013 trên chuột nhắt đã đánh giá sự tương tác giữa chiết xuất trà xanh và acetaminophen (APAP – hoạt chất giảm đau, hạ sốt rất phổ biến có thể gây hoại tử gan nếu quá liều) [8]. Kết quả cho thấy thời điểm uống quyết định toàn bộ cục diện: nếu cho chuột uống chiết xuất trà xanh trước khi dùng APAP thì giúp giảm tổn thương mô gan và giảm men gan; nhưng ngược lại, nếu uống chiết xuất trà xanh sau khi đã dùng APAP thì lại làm trầm trọng thêm tình trạng độc gan do thuốc gây ra, làm rối loạn hàng loạt con đường chuyển hóa axit béo, glutathione và năng lượng [8].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Nhóm đầu tiên cần tránh xa các viên uống chiết xuất trà xanh trôi nổi là những người đang có ý định giảm cân cấp tốc bằng cách nhịn ăn, hoặc các thanh thiếu niên tự ý mua sản phẩm giảm cân mà không có sự giám sát y tế [2]. Thực tế lâm sàng đã ghi nhận ca suy gan cấp ở cả thiếu niên lẫn người trưởng thành khỏe mạnh chỉ vì dùng các sản phẩm này [2].
Những người đang sử dụng thuốc điều trị bệnh, đặc biệt là thuốc giảm đau hạ sốt chứa hoạt chất acetaminophen, cần hết sức thận trọng [8]. Việc uống chiết xuất trà xanh sau khi dùng acetaminophen có thể làm khuếch đại độc tính trên gan của thuốc giảm đau [8]. Ngoài ra, những người đang dùng các loại thực phẩm bổ sung làm đẹp như viên uống ngăn rụng tóc cũng cần kiểm tra kỹ bảng thành phần, bởi catechin trà xanh thường xuyên có mặt trong các sản phẩm này và đã từng gây ra các ca viêm gan nhiễm độc [7].
Đáng lo ngại hơn, các sản phẩm thảo dược và thực phẩm bổ sung giảm cân hiện nay thường không phải chịu sự quản lý và kiểm duyệt chặt chẽ như thuốc điều trị trước khi đưa ra thị trường [2]. Người dân thường tự mua dùng mà không có sự theo dõi của nhân viên y tế, dẫn đến liều lượng tiêu thụ rất thất thường [2]. Do đó, bất kỳ ai có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc đều cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng thêm thực phẩm chức năng.
Áp dụng thực tế: Thưởng trà thế nào để an toàn cho lá gan?
Thay vì tìm đến các viên nang chiết xuất cô đặc hay các loại bột "đốt mỡ" pha sẵn chứa nồng độ EGCG cao, cách an toàn và bền vững nhất để nhận được lợi ích từ trà xanh là thưởng thức trà pha từ lá tự nhiên. Khi uống nước trà pha loãng theo cách truyền thống, lượng catechin đưa vào cơ thể được rải đều, không tạo ra một liều xung kích (bolus) quá lớn gây quá tải cho tế bào gan như khi uống viên tinh chất [4].
Nếu vì lý do sức khỏe cần sử dụng thực phẩm bổ sung chứa chiết xuất trà xanh, người dùng cần tuân thủ nghiêm ngặt ngưỡng liều lượng đã được nghiên cứu. Các dữ liệu hiện tại cho thấy mức 500 mg polyphenol trà xanh mỗi ngày (dùng trong 24 tuần) hoặc tối đa 800 mg EGCG mỗi ngày (dùng trong 4 tuần) là ngưỡng được ghi nhận an toàn ở các nhóm đối tượng nghiên cứu [4]. Tuyệt đối không dùng các sản phẩm này trong lúc đang nhịn ăn hoặc bụng rỗng [6].
Khi đi khám bệnh, người dân cần chủ động thông báo cho bác sĩ tất cả các loại thực phẩm chức năng, viên uống giảm cân hoặc viên uống đẹp da, mọc tóc đang sử dụng [7]. Nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường như nôn mửa kéo dài, mệt mỏi, chướng bụng hoặc vàng mắt, vàng da sau khi dùng bất kỳ sản phẩm thảo dược nào, cần ngưng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế để kiểm tra men gan [6].
Trà xanh vốn là thức uống tốt cho sức khỏe, nhưng việc cô đặc hoạt chất EGCG thành viên uống liều cao để ép cân lại là con dao hai lưỡi có thể hủy hoại lá gan [4]. Giữ thói quen uống trà tự nhiên điều độ, kết hợp chế độ dinh dưỡng cân bằng và hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ thực phẩm bổ sung nào chính là cách bảo vệ cơ thể an toàn nhất.
