Nhiều người trẻ khi chuyển sang chế độ ăn keto (cắt giảm tối đa tinh bột) nhận thấy tóc rụng nhiều bất thường sau một thời gian ngắn. Hiện tượng này thường gây lo lắng về việc liệu ăn keto có trực tiếp làm tổn hại nang tóc hay không.
Các nghiên cứu y khoa hiện có chưa đánh giá trực tiếp về chế độ ăn keto, nên không có bằng chứng khẳng định bản thân keto gây rụng tóc. Tuy nhiên, các tài liệu ghi nhận việc ăn kiêng đột ngột hoặc cắt giảm calo quá mức (crash diet) là yếu tố khởi phát hiện tượng rụng tóc tạm thời dạng telogen effluvium [1], [2], [3].
Cơ chế sinh học của rụng tóc telogen effluvium
Ở trạng thái bình thường, khoảng 85% đến 90% nang tóc nằm trong giai đoạn phát triển (anagen), và chỉ có khoảng 10% đến 15% ở giai đoạn nghỉ (telogen) [4]. Chu kỳ này giúp mái tóc duy trì độ dày ổn định theo thời gian [4].
Khi gặp các cú sốc sinh lý hoặc stress chuyển hóa, tỷ lệ sợi tóc chuyển sớm từ pha phát triển sang pha thoái triển và pha nghỉ tăng đột biến [3], [4]. Hiện tượng này được gọi là telogen effluvium, khiến tóc rụng lan tỏa mà không để lại sẹo trên da đầu [1], [5]. Sợi tóc bị rụng trong tình trạng này là các sợi tóc hình dùi trống bình thường [2].
Thời gian khởi phát và tiến trình tự hồi phục
Hiện tượng rụng tóc do telogen effluvium thường không xuất hiện ngay tại thời điểm bắt đầu ăn kiêng. Tình trạng rụng tóc rõ rệt thường xuất hiện sau yếu tố kích hoạt khoảng 2 đến 4 tháng [3], [6], [7], [5].
Rụng tóc telogen effluvium cấp tính thường kéo dài khoảng 3 tháng rồi tự thuyên giảm nếu nguyên nhân kích hoạt được loại bỏ [6], [5]. Khi cơ thể thích nghi hoặc loại bỏ được stressor, tóc có tiên lượng mọc lại tốt trong vòng một năm với tốc độ trung bình khoảng 1 cm mỗi tháng [5]. Trường hợp rụng tóc kéo dài trên 6 tháng được xếp vào dạng mạn tính [5].
Các yếu tố kích hoạt được y văn ghi nhận
Y văn y khoa chỉ ra rất nhiều nguyên nhân có thể dẫn đến hiện tượng rụng tóc telogen effluvium lan tỏa:
- Chế độ ăn kiêng đột ngột hoặc ăn kiêng quá mức (crash diets, abrupt diet) [1], [2], [3].
- Biến cố sốc thể chất, phẫu thuật lớn, gây mê, chấn thương hoặc sốt cao [1], [2], [3], [8].
- Thay đổi nội tiết tố sau sinh đẻ hoặc rối loạn tuyến giáp [1], [2], [8].
- Tác dụng phụ của một số loại thuốc, bao gồm thuốc chống đông máu [1], [2], [3].
- Rối loạn dinh dưỡng và rối loạn chuyển hóa [7], [5]. Một báo cáo ca lâm sàng ghi nhận nam thanh niên 28 tuổi bị sụt cân nhanh kèm nhiễm toan ceton do đái tháo đường đã khởi phát rụng tóc telogen sau 2 tháng và kéo dài 3 tháng [6].
- Đáng lưu ý, có khoảng 33% trường hợp rụng tóc telogen effluvium không thể xác định được nguyên nhân kích hoạt cụ thể [6], [5].
Nghiên cứu so sánh huyết học ở bệnh nhân rụng tóc telogen effluvium cho thấy chỉ số phân bố kích thước hồng cầu (RDW) tăng (P = 0,02), thể tích trung bình hồng cầu (MCV) giảm (P = 0,04) và tỷ lệ MCV/RDW giảm đáng kể so với nhóm chứng (6,41 so với 7,41; P = 0,00) [8]. Tuy nhiên, nghiên cứu này không tìm thấy mối tương quan có ý nghĩa thống kê giữa nồng độ ferritin (dự trữ sắt) huyết thanh với rụng tóc telogen effluvium (P > 0,05) [8].
Những điều khoa học chưa làm rõ
Các dữ liệu nghiên cứu hiện có chưa cung cấp câu trả lời cho một số khía cạnh quan trọng:
- Chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá ảnh hưởng của chế độ ăn keto chuẩn đối với tỷ lệ rụng tóc ở thanh niên khỏe mạnh.
- Các trích đoạn nghiên cứu hoàn toàn không nhắc đến vai trò của vi chất như kẽm hay biotin đối với rụng tóc telogen effluvium. Do đó, việc quy kết rụng tóc do thiếu kẽm hay biotin khi ăn kiêng là thiếu căn cứ khoa học trực tiếp từ dữ liệu hiện có.
- Chưa có dữ liệu xác định mức thâm hụt calo chính xác bao nhiêu phần trăm thì kích hoạt phản ứng rụng tóc telogen.
Ai nên thận trọng khi thay đổi chế độ ăn?
Thanh thiếu niên và người trẻ tuổi đang trong giai đoạn phát triển thể chất cần cẩn trọng trước các chế độ ăn hạn chế khắt khe, vì thiếu hụt dinh dưỡng và rối loạn chuyển hóa có thể gây xáo trộn chu kỳ tóc [5].
Người có tiền sử rụng tóc từng mảng hoặc rụng tóc nội tiết androgen cũng cần lưu ý, do telogen effluvium có thể xuất hiện chồng lấp lên các dạng rụng tóc khác sau một biến cố thể chất [5]. Những người có bệnh lý nền mạn tính, rối loạn chuyển hóa hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng chế độ ăn kiêng ngặt nghèo [1], [5].
Lời khuyên áp dụng thực tế
Khi bắt đầu bất kỳ chế độ giảm cân nào, không nên cắt giảm năng lượng quá đột ngột nhằm tránh gây sốc thể chất cho nang tóc [1], [3].
Nếu nhận thấy tóc rụng nhiều sau khi thay đổi chế độ ăn khoảng 2 đến 3 tháng, cần bình tĩnh theo dõi vì phần lớn trường hợp telogen effluvium cấp tính có khả năng tự phục hồi mà không cần điều trị phức tạp [1], [6], [5]. Đối với người lớn, hiệu quả của thuốc bôi minoxidil trong điều trị tình trạng này vẫn còn chưa đồng nhất, trong khi ở trẻ em thì chưa được chứng minh [5]. Khi tình trạng rụng tóc kéo dài trên 6 tháng hoặc rụng thành từng mảng, việc thăm khám bác sĩ da liễu để làm xét nghiệm loại trừ các bệnh lý tự miễn hay rối loạn nội tiết là cần thiết [7], [8], [5].
Thay vì lo sợ một chế độ ăn cụ thể, hãy hiểu rằng việc cắt giảm năng lượng quá mức hoặc thay đổi dinh dưỡng đột ngột mới là yếu tố chính khiến tóc bước vào giai đoạn nghỉ sớm. Mái tóc thường sẽ tự mọc lại khi cơ thể ổn định dinh dưỡng và giảm bớt căng thẳng chuyển hóa.






