Nhiều người tìm đến các sản phẩm bổ sung với kỳ vọng làm sạch mạch máu và loại bỏ các mảng bám vôi hóa tích tụ theo năm tháng. Trong đó, vitamin K2 thường được quảng cáo như một giải pháp thần kỳ giúp đảo ngược quá trình vôi hóa động mạch.
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy vitamin K2 không có khả năng làm biến mất hay đảo ngược các mảng vôi hóa đã hình thành [1], [2], [3]. Mặc dù dưỡng chất này giữ vai trò sinh học quan trọng trong việc ngăn lắng đọng canxi mới, việc kỳ vọng K2 xóa sạch tổn thương xơ vữa trên người là điều chưa được chứng minh trên lâm sàng [2].
Cơ chế kích hoạt protein ức chế vôi hóa của vitamin K2
Để hiểu lý do vitamin K2 thu hút nhiều sự chú ý, cần xem xét cách cơ thể kiểm soát canxi tại mô mềm. Vitamin K2 đóng vai trò then chốt đối với sức khỏe tim mạch nhờ cơ chế điều hòa cân bằng nội môi canxi [4]. Tác động này diễn ra thông qua việc kích hoạt một loại protein ức chế vôi hóa mô mềm có tên là Matrix Gla Protein (MGP) [4], [5].
MGP khi ở trạng thái hoạt hóa hoàn toàn sẽ chứa năm gốc Gla nhờ phản ứng gamma-carboxylation phụ thuộc vitamin K và ba gốc phosphoserine [5]. Ngược lại, khi cơ thể thiếu hụt vitamin K, protein này tồn tại ở dạng bất hoạt là desphospho-uncarboxylated MGP (dp-ucMGP) [5]. Dạng bất hoạt này được xem là dấu ấn nhạy cảm phản ánh tình trạng thiếu hụt vitamin K tại thành mạch [5].
Sự xuất hiện của nồng độ cao dp-ucMGP trong huyết tương có mối liên quan mật thiết với tình trạng tăng độ cứng động mạch, vôi hóa mạch máu, vôi hóa van tim, kháng insulin và chỉ số suy tim, từ đó làm gia tăng tỷ lệ tử vong do tim mạch cũng như tử vong do mọi nguyên nhân [4], [5]. Khi quá trình vôi hóa bắt đầu phát triển, tế bào cơ trơn mạch máu sẽ tăng sản xuất MGP như một cơ chế điều hòa ngược âm tính nhằm tự bảo vệ [5].
Thêm vào đó, việc bổ sung canxi đơn thuần trong điều trị giảm mật độ xương có thể làm tăng nguy cơ bệnh tim mạch do canxi lắng đọng vào nội mô mạch máu [6]. Sự khoáng hóa thành mạch này thúc đẩy tiến trình xơ vữa động mạch phát triển [6]. Trong bối cảnh đó, vitamin K giữ vai trò hỗ trợ điều hòa lắng đọng canxi, giảm độ cứng và bảo vệ thành mạch trước các nguy cơ liên quan đến việc bổ sung canxi [6].
Giới hạn từ các thử nghiệm lâm sàng thực tế trên người
Dù cơ chế phân tử rất rõ ràng, việc chuyển giao từ phòng thí nghiệm sang hiệu quả đảo ngược mảng vôi hóa trên người lại gặp nhiều rào cản lớn. Các nghiên cứu quan sát từng chỉ ra rằng những người có lượng tiêu thụ menaquinone (vitamin K2) cao ghi nhận tỷ lệ vôi hóa động mạch và tỷ lệ tử vong do tim mạch thấp hơn, trong khi phylloquinone (vitamin K1) không cho thấy hiệu quả này [5]. Tuy nhiên, các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng lại không ghi nhận khả năng đảo ngược tổn thương mạch máu [1], [3].
Tại một thử nghiệm mù đôi, nhóm song song có đối chứng mang tên K4Kidneys công bố năm 2020, các nhà khoa học đã khảo sát trên 159 bệnh nhân từ 18 tuổi trở lên mắc bệnh thận mạn (CKD) giai đoạn 3b hoặc 4 (độ lọc cầu thận eGFR 15-45 ml/phút/1.73 m2) [1]. Độ tuổi trung bình của người tham gia là 66 tuổi, trong đó có 62 nữ giới (chiếm 39%) và 87 bệnh nhân (chiếm 55%) ở giai đoạn 4 [1].
Các bệnh nhân được phân ngẫu nhiên dùng 400 microgam vitamin K2 đường uống mỗi ngày hoặc giả dược trong suốt 1 năm [1]. Kết quả ghi nhận tại thời điểm 12 tháng cho thấy không có sự khác biệt giữa hai nhóm về vận tốc sóng mạch cảnh - đùi, chỉ số gia tăng áp lực, huyết áp, nồng độ peptide lợi niệu type B, vôi hóa động mạch chủ bụng hay chức năng thể chất [1]. Bản phân tích tổng quan cập nhật đi kèm nghiên cứu này cũng kết luận việc bổ sung vitamin K không mang lại tác động lên độ cứng hay các thước đo vôi hóa mạch máu ở người bệnh thận mạn [1].
Một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng khác công bố năm 2021 được tiến hành trên 68 bệnh nhân mắc đái tháo đường type 2 kèm tiền sử bệnh tim mạch [3]. Trong đó, 35 người được phân nhóm dùng 360 microgam vitamin K2 mỗi ngày và 33 người dùng giả dược trong 6 tháng [3]. Mức độ vôi hóa động mạch được định lượng chi tiết qua chụp cắt lớp vi tính (CT scan) [3].
Kết quả sau 6 tháng cho thấy việc dùng 360 microgam vitamin K2 mỗi ngày không làm chậm tiến trình tiến triển vôi hóa động mạch (với hệ số beta -0,02; khoảng tin cậy 95%: -0,10 đến 0,06) và cũng không làm chậm sự suy giảm mật độ khoáng xương ở các đốt sống ngực và thắt lưng so với nhóm dùng giả dược [3]. Cần lưu ý rằng các bệnh nhân trong nghiên cứu này vốn đã có gánh nặng vôi hóa nền rất cao từ trước [3].
Tại nghiên cứu Valkyrie trên 132 bệnh nhân chạy thận nhân tạo bị rung nhĩ, người bệnh được so sánh giữa các nhánh dùng warfarin, dùng 10 mg rivaroxaban mỗi ngày, hoặc kết hợp 10 mg rivaroxaban cùng 2000 microgam vitamin K2 uống 3 lần mỗi tuần [7]. Sau 6 tháng can thiệp, nhóm dùng rivaroxaban đơn thuần cũng như nhóm phối hợp vitamin K2 ghi nhận sự sụt giảm rõ rệt của nồng độ protein MGP bất hoạt so với mức tăng cao ở nhóm dùng thuốc kháng vitamin K warfarin [7].
Mặc dù nồng độ protein bất hoạt giảm, sau 18 tháng can thiệp bằng vitamin K2, các chỉ số vận tốc sóng mạch cũng như mức độ vôi hóa động mạch vành, động mạch chủ ngực và van tim giữa các nhóm vẫn không có sự thay đổi mang ý nghĩa thống kê [7]. Điểm tích cực duy nhất được ghi nhận là sau thời gian theo dõi mở rộng thêm ít nhất 18 tháng tiếp theo, nhóm bổ sung K2 kết hợp rivaroxaban và nhóm dùng rivaroxaban đơn thuần có tỷ số rủi ro đối với biến cố gộp gồm bệnh tim mạch gây tử vong, đột quỵ và các biến cố tim mạch khác thấp hơn so với nhóm dùng warfarin [7].
Nhìn chung, dữ liệu từ các mô hình động vật thí nghiệm cho thấy sự thiếu hụt vitamin K gây tác động xấu lên quá trình hình thành mảng xơ vữa do protein MGP không được carboxyl hóa đầy đủ [2]. Dẫu vậy, tác động trực tiếp của việc bổ sung vitamin K lên tổn thương xơ vữa trong các thử nghiệm lâm sàng trên người vẫn chưa từng được chứng minh [2].
Hiểu lầm thường gặp về việc làm sạch mảng vôi hóa
Nhiều thông tin quảng cáo lan truyền rằng sử dụng vitamin K2 liều cao có thể bóc tách hoặc làm tan biến hoàn toàn các mảng xơ vữa vôi hóa lâu năm trong lòng mạch. Đây là một quan niệm sai lầm và không có căn cứ thực nghiệm [1], [2], [3].
Các tổn thương vôi hóa nặng thường là quá trình tích tụ phức hợp kéo dài nhiều năm giữa lipid, mô xơ và các tinh thể khoáng chất đã ổn định cấu trúc. Hiện nay, vitamin K2 được các tổng quan y khoa đánh giá ở vai trò điều hòa cân bằng canxi, kích hoạt MGP nhằm hạn chế sự tiến triển của tình trạng vôi hóa mới hoặc hỗ trợ giảm bớt độ cứng động mạch, chứ không thể biến mất tổn thương cũ [4], [2], [7]. Việc lầm tưởng một dưỡng chất có thể đảo ngược mảng xơ vữa dễ khiến bệnh nhân bỏ qua các can thiệp điều trị y tế tiêu chuẩn.
Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Vitamin K2 được đánh giá có độ an toàn đã được chứng minh và là lựa chọn tiềm năng cho sức khỏe mạch máu [4]. Tuy nhiên, một số đối tượng bắt buộc phải thận trọng và tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi sử dụng.
Đầu tiên là nhóm bệnh nhân đang sử dụng các thuốc chống đông kháng vitamin K như warfarin [5], [8]. Nhóm thuốc này hoạt động bằng cách ức chế chu trình epoxide của vitamin K, làm giảm quá trình carboxyl hóa các yếu tố đông máu nhưng đồng thời cũng vô tình gây vôi hóa động mạch và van tim [5]. Việc tự ý bổ sung vitamin K2 liều cao sẽ tương tác trực tiếp, làm mất tác dụng chống đông của thuốc và làm tăng nguy cơ hình thành cục máu đông đe dọa tính mạng.
Nhóm thứ hai là các bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tính hoặc đang lọc máu chu kỳ [1], [7]. Mặc dù bệnh nhân suy thận thường có nguy cơ cao thiếu hụt vitamin K do phải tuân thủ chế độ ăn kiêng kali và phốt pho nghiêm ngặt dẫn tới hạn chế rau xanh và chế phẩm từ sữa [2], các thử nghiệm can thiệp bằng K2 liều cao kéo dài chưa mang lại bằng chứng thuyết phục về việc cải thiện độ cứng mạch hay đảo ngược vôi hóa ở nhóm đối tượng tổn thương thận nặng này [1], [7]. Bệnh nhân suy thận cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá chức năng trước khi sử dụng bất kỳ viên uống bổ sung nào.
Gợi ý áp dụng thực tế và chế độ dinh dưỡng
Tình trạng thiếu hụt vitamin K và mức tiêu thụ dưới chuẩn khuyến nghị đang khá phổ biến trong cộng đồng [4]. Do đó, việc duy trì mức vitamin K hợp lý thông qua lối sống lành mạnh là điều cần thiết để hỗ trợ phòng ngừa nguy cơ tim mạch [4].
Người dân nên ưu tiên cung cấp vitamin K từ các nguồn thực phẩm đa dạng thay vì lạm dụng viên uống bổ sung liều cao mà không có chỉ định. Vitamin K1 có nhiều trong các loại rau lá xanh đậm, trong khi vitamin K2 tự nhiên hiện diện trong các thực phẩm lên men truyền thống như đậu tương lên men natto, phô mai và một số sản phẩm từ sữa [5], [2]. Do vitamin K thuộc nhóm vitamin tan trong dầu, các thực phẩm này nên được tiêu thụ cùng với một lượng nhỏ chất béo lành mạnh trong bữa ăn để tăng cường khả năng hấp thu qua đường tiêu hóa [3].
Bên cạnh đó, cần kết hợp chế độ dinh dưỡng cân đối với việc kiểm soát huyết áp, đường huyết, mỡ máu và duy trì vận động thể chất thường xuyên. Tuyệt đối không tự ý dùng vitamin K2 để thay thế các loại thuốc điều trị tim mạch hay thuốc hạ áp do bác sĩ chỉ định.
Nhìn chung, vitamin K2 đóng vai trò sinh học quan trọng trong việc kích hoạt hệ thống ức chế vôi hóa mô mềm nhưng không phải là phương thuốc giúp đảo ngược hay xóa bỏ các mảng xơ vữa vôi hóa đã tồn tại [1], [2], [3]. Người dân cần tiếp cận các thông tin sức khỏe một cách khoa học, duy trì chế độ dinh dưỡng đầy đủ và luôn thảo luận cùng bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu bất kỳ liệu trình bổ sung nào [1].
