Xông hơi bằng lá sả khi cảm cúm có thực sự trị dứt virus?

Thói quen xông lá sả mỗi khi ốm sốt

Mỗi khi thời tiết thay đổi, triệu chứng nghẹt mũi, đau đầu, ớn lạnh và mệt mỏi do cảm cúm lại xuất hiện phổ biến ở nhiều gia đình. Theo thói quen dân gian truyền miệng, nhiều người thường hái nắm lá sả bỏ vào nồi nước sôi để trùm chăn xông hơi kín mít với mong muốn "tống khứ" mầm bệnh ra ngoài. Không ít người tin rằng hơi nóng ngào ngạt mùi tinh dầu sả có thể tiêu diệt tận gốc virus đang trú ngụ trong đường thở.

Tuy nhiên, liệu việc xông hơi bằng lá sả có thực sự tiêu diệt được virus gây bệnh cảm cúm hay không? Câu trả lời dứt khoát từ các bằng chứng khoa học hiện nay là không: xông hơi lá sả hoàn toàn không có khả năng tiêu diệt virus đường hô hấp trong cơ thể, mà chỉ mang lại tác dụng hỗ trợ thư giãn, làm ấm và giảm bớt một số triệu chứng khó chịu tạm thời.

Bản chất của virus cảm cúm và cơ chế tác động của hơi sả

Cảm cúm thông thường phần lớn do các loại virus đường hô hấp gây ra, xâm nhập sâu vào bên trong các tế bào niêm mạc mũi họng và nhân lên nhanh chóng. Hệ miễn dịch tự nhiên của cơ thể cần một khoảng thời gian nhất định để nhận diện, sản sinh kháng thể và đào thải virus ra khỏi hệ thống hô hấp.

Khi đun sôi lá sả, nhiệt độ cao sẽ kéo theo các hợp chất tinh dầu bay hơi cùng hơi nước ^[1]. Người bệnh hít luồng hơi ấm này sẽ cảm thấy đường thở ẩm ướt hơn, dịch nhầy trong xoang mũi loãng ra giúp giảm tạm thời cảm giác nghẹt mũi. Mùi thơm của tinh dầu sả mang lại cảm giác sảng khoái cho hệ thần kinh và làm dịu phản ứng khó chịu của cơ thể.

Tuy nhiên, luồng hơi nóng này chỉ tiếp xúc ở bề mặt nông của đường hô hấp trên và nhanh chóng nguội đi. Hơi nước cùng tinh dầu hoàn toàn không thể thâm nhập vào sâu trong nội bào để phá hủy cấu trúc di truyền của virus. Việc ngộ nhận rằng hơi sả có thể "khử trùng" đường thở hoặc quét sạch virus là một sai lầm phổ biến.

Hoạt chất sinh học trong sả chanh gồm những gì?

Cây sả chanh, có tên khoa học là Cymbopogon citratus thuộc họ Poaceae, là loài thảo dược được ghi nhận từ lâu trong y học cổ truyền đối với các bệnh lý đường hô hấp ^[2]. Lá sả chứa một lượng tinh dầu dồi dào với các hợp chất đánh dấu quan trọng bao gồm geranial, neral, geraniol, limonene, citronellal và beta-myrcene ^[1]. Trong đó, geranial, neral và myrcene là những thành phần chủ yếu tạo nên hương thơm đặc trưng ^[2]. Hợp chất citral cũng được xác định là thành phần chính trong tinh dầu thu được qua phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước ^[3].

Bên cạnh tinh dầu dễ bay hơi, lá sả chanh còn chứa các nhóm hợp chất triterpenes như cymbopogonol và cymbopogone ^[2]. Thực vật này cũng rất giàu các chất chống oxy hóa thuộc nhóm flavonoids như luteolin, apigenin, kaempferol cùng các axit phenolic như axit caffeic, chlorogenic và ferulic ^[2].

Các phương pháp chiết xuất tinh dầu từ sả chanh như chưng cất hơi nước hoặc chiết bằng dung môi siêu âm đều thu được hàm lượng đáng kể các hợp chất có hoạt tính sinh học này ^[1]. Dù chứa nhiều hợp chất quý, các thành phần trên thể hiện hoạt tính sinh học theo những cơ chế dược lý cụ thể chứ không mang đặc tính diệt virus toàn thân khi xông hơi.

Nghiên cứu khoa học nói gì về tác dụng của sả chanh?

Để đánh giá chính xác giá trị y học của sả chanh, các nhà nghiên cứu đã tiến hành nhiều thử nghiệm tiền lâm sàng trong phòng thí nghiệm.

Một tổng quan nghiên cứu công bố năm 2020 đã ghi nhận Cymbopogon citratus từng được đánh giá thử nghiệm về tác dụng hạ sốt ^[2]. Tuy nhiên, kết quả thử nghiệm tác dụng hạ sốt của trà thảo mộc sả chanh trên chuột cống qua đường uống hoặc tiêm phúc mạc lại không mang lại sự suy giảm thân nhiệt ^[2]. Điều này cho thấy sả không có tác dụng hạ sốt trực tiếp như các loại thuốc tân dược thông thường.

Bù lại, các thử nghiệm tiền lâm sàng đã chứng minh tiềm năng kháng viêm rõ rệt của tinh dầu sả chanh ^[2]. Tinh dầu từ loài cây này được báo cáo có khả năng ức chế sự bám dính của bạch cầu trung tính do TNF-alpha gây ra, ức chế enzyme tổng hợp nitric oxide cảm ứng (iNOS), ngăn chặn các con đường truyền tín hiệu do lipopolysaccharides kích thích, đồng thời ức chế cyclooxygenase-2 (COX-2) và thụ thể PPAR-alpha ^[2]. Thành phần chính citral trong tinh dầu cũng thể hiện hoạt tính giảm đau và kháng viêm ^[2].

Vào năm 2015, một nghiên cứu thực nghiệm đã đánh giá hoạt tính chống dị ứng của sả chanh trên mô hình chuột A/J bị gây dị ứng đường hô hấp bởi mạt bụi Blomia tropicalis ^[4]. Động vật thí nghiệm được gây mẫn cảm và kích thích dị ứng, sau đó được điều trị bằng chiết xuất hexane chuẩn hóa của sả với các liều 60, 120 hoặc 180 mg/kg thể trọng ^[4]. Kết quả cho thấy việc sử dụng chiết xuất sả qua đường uống, đặc biệt ở liều 180 mg/kg, đã làm giảm số lượng bạch cầu và bạch cầu ái toan trong dịch rửa phế quản phế nang ^[4]. Chiết xuất này cũng làm giảm hoạt tính của enzyme peroxidase bạch cầu ái toan, giảm thâm nhiễm bạch cầu vào mô phổi, giảm bài tiết chất nhầy ở đường hô hấp, giảm nồng độ cytokine IL-4 và ức chế sự biểu hiện của yếu tố nhân NF-kappaB trong nhân tế bào ^[4].

Ngoài ra, tinh dầu sả chanh còn được thử nghiệm về khả năng kháng vi sinh vật và chống màng sinh học trên các chủng nấm Candida trong ống nghiệm ^[5], ^[6]. Nghiên cứu năm 2012 cho thấy tinh dầu sả ức chế mạnh sự hình thành màng sinh học của Candida albicans và phá vỡ cấu trúc không gian ba chiều của màng tế bào nấm ^[5]. Nghiên cứu năm 2020 cũng ghi nhận tinh dầu sả chanh có nồng độ ức chế tối thiểu thấp và khi phủ lên bề mặt cao su silicone y tế đã giảm từ 45% đến 76% sự hình thành màng sinh học của các chủng Candida tropicalis phân lập lâm sàng ^[6]. Tinh dầu sả từ nghiên cứu năm 2003 cũng thể hiện sự ức chế hoạt tính beta-glucuronidase và tác động ức chế một số mầm bệnh ^[3].

Giới hạn của bằng chứng và những ngộ nhận nguy hiểm

Từ các dữ liệu khoa học nêu trên, cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của các bằng chứng hiện có. Hầu hết các thử nghiệm chứng minh tác dụng kháng viêm hay ức chế vi sinh vật của sả chanh đều được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột) hoặc trên đĩa nuôi cấy vi sinh vật in vitro ^[2], ^[4], ^[5], ^[6]. Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người chứng minh việc xông hơi lá sả có thể tiêu diệt virus cúm hay rút ngắn thời gian nhiễm bệnh.

Đặc biệt, kết quả thử nghiệm cho thấy trà sả không làm giảm thân nhiệt ở chuột cống ^[2]. Do đó, ngộ nhận rằng xông sả giúp "cắt sốt" là không đúng về mặt dược lý. Cảm giác nhẹ nhõm sau khi xông chủ yếu đến từ việc mồ hôi thoát ra làm mát da tạm thời và hơi ấm làm giãn cơ.

Nguy hiểm hơn, việc trùm chăn kín để xông hơi khi đang sốt cao có thể dẫn đến tình trạng mất nước trầm trọng, rối loạn điện giải hoặc sốc nhiệt. Nếu nhiệt độ nước quá cao, hơi nước nóng bốc lên đột ngột có thể gây bỏng rát niêm mạc mũi họng vốn đang bị tổn thương do virus, làm tăng nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn.

Những ai cần thận trọng khi xông hơi?

Mặc dù sả là dược liệu tự nhiên quen thuộc, việc áp dụng biện pháp xông hơi cần hết sức thận trọng ở các nhóm đối tượng sau:

• Người đang sốt quá cao, cơ thể suy kiệt hoặc mất nước nghiêm trọng: Xông hơi làm toát mồ hôi nhiều sẽ khiến tình trạng thiếu nước và rối loạn điện giải trở nên trầm trọng hơn.
• Trẻ nhỏ và người cao tuổi: Làn da và niêm mạc hô hấp của trẻ em rất mỏng manh, nguy cơ bị bỏng nhiệt do nước sôi là rất lớn. Người già có thể bị chóng mặt, hạ huyết áp tư thế khi ngồi trong không gian kín ngột ngạt.
• Người có tiền sử hen suyễn hoặc co thắt phế quản: Mặc dù chiết xuất sả cho thấy tiềm năng điều hòa hen dị ứng trong thử nghiệm trên chuột ^[4], nồng độ tinh dầu bay hơi quá đậm đặc từ nồi xông trong thực tế có thể kích ứng niêm mạc nhạy cảm và khởi phát cơn khó thở cấp tính.
• Người mắc bệnh tim mạch hoặc huyết áp không ổn định: Sự thay đổi nhiệt độ đột ngột trong lều xông có thể gây giãn mạch nhanh, làm tim đập nhanh và tăng gánh nặng tuần hoàn.

Hướng dẫn sử dụng sả đúng cách và an toàn

Để tận dụng hương thơm thư giãn của sả mà không gây hại cho sức khỏe khi bị cảm nhẹ, người bệnh nên thực hiện theo các bước an toàn:

• Cách xông hơi nhẹ nhàng: Thay vì trùm chăn kín toàn thân, người bệnh chỉ nên chuẩn bị một bát nước nóng nhỏ, thả vào vài lát sả đập dập. Ngồi cách bát nước khoảng một gang tay, hít thở từ từ hơi ấm bốc lên trong 5 đến 10 phút để làm dịu khoang mũi.
• Uống trà sả ấm: Theo liều dùng dựa trên kinh nghiệm truyền thống được ghi nhận trong y văn, người bệnh có thể sử dụng 1 đến 2 g lá sả khô (hoặc 4 đến 5 g lá sả tươi) hãm trong 150 ml nước sôi, dùng tối đa ba lần mỗi ngày ^[2]. Nước sả ấm giúp giữ ấm cổ họng và hỗ trợ bù dịch cho cơ thể.
• Kết hợp chăm sóc tổng thể: Nghỉ ngơi tại nơi thoáng khí, uống đủ nước lọc, nước oresol hoặc nước trái cây để bù dịch. Bổ sung chế độ ăn lỏng, dễ tiêu hóa và giàu dinh dưỡng để nâng đỡ hệ miễn dịch tự nhiên.

Kết luận

Xông hơi bằng lá sả là một liệu pháp hỗ trợ truyền thống giúp thư giãn tinh thần và thông thoáng mũi tạm thời, nhưng hoàn toàn không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa hay tiêu diệt dứt điểm virus cảm cúm. Người bệnh cần lắng nghe cơ thể, sử dụng biện pháp này một cách chừng mực và tuyệt đối không lạm dụng khi đang sốt cao. Khi xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo như khó thở, sốt kéo dài không hạ hoặc lơ mơ mệt lả, cần nhanh chóng đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời.