Bối cảnh và thói quen xông mũi của nhiều người
Mỗi khi thời tiết thay đổi hoặc bước vào mùa lạnh, tình trạng nghẹt mũi, sổ mũi do cảm lạnh hay viêm mũi xoang lại khiến nhiều người khổ sở. Thói quen phổ biến của các gia đình Việt là nhỏ vài giọt tinh dầu bạc hà vào bát nước nóng để xông hơi, hoặc hít ống hít bạc hà với hy vọng làm xẹp niêm mạc sưng nề và trị dứt điểm bệnh. Cảm giác mát lạnh sảng khoái lan tỏa ngay lập tức khiến người bệnh tin rằng đường thở đã thực sự mở rộng.
Tuy nhiên, trả lời thẳng cho thắc mắc này: Xông hơi tinh dầu bạc hà hay hoạt chất menthol không thể trị dứt điểm viêm xoang mũi và không có tác dụng chống sung huyết thực tế [1]. Hoạt chất menthol trong bạc hà chỉ tạo ra cảm giác thông mũi giả thông qua kích thích dây thần kinh cảm giác, hoàn toàn không làm giảm sức cản luồng khí hay mở rộng đường thở về mặt vật lý [1].
Giải mã cơ chế "đánh lừa" não bộ của menthol
Khi bị nghẹt mũi, nguyên nhân phổ biến nhất là sự gia tăng sức cản đường thở ở mũi do niêm mạc phù nề [2]. Tuy nhiên, chỉ số đo sức cản đường thở khách quan bằng máy móc không phải lúc nào cũng tương đồng với cảm nhận chủ quan của người bệnh về mức độ tắc nghẽn [2]. Nếu các đầu dây thần kinh cảm giác sinh ba (dây thần kinh số V ở vùng mặt mũi) bị tổn thương, con người vẫn có cảm giác nghẹt mũi dù đường thở hoàn toàn thông thoáng [2].
Ngược lại, hít menthol mang đến cảm giác cải thiện luồng khí đi qua mũi rõ rệt dù sức cản thực tế trong mũi không hề thay đổi [2]. Menthol (cụ thể là đồng phân L-menthol tự nhiên) hoạt động như một chất chủ vận kích thích các thụ thể nhận cảm lạnh nằm trong niêm mạc mũi [1]. Khi các thụ thể lạnh thuộc dây thần kinh sinh ba này bị kích hoạt, chúng gửi tín hiệu mát lạnh về não bộ, khiến người bệnh cảm thấy không khí đi vào nhiều và dễ dàng hơn [1].
Một nghiên cứu công bố năm 1988 đã so sánh hai dạng đồng phân đối xứng gương của menthol là D-menthol và L-menthol cùng hương vani đối chứng [3]. Kết quả cho thấy dù không chất nào làm thay đổi sức cản đường thở thực tế khi đo khách quan, nhưng chỉ duy nhất L-menthol tạo ra cảm giác chủ quan là đường mũi thông thoáng hơn [3]. Điều này chứng minh L-menthol có tác động đặc hiệu lên các đầu dây thần kinh cảm giác ở mũi chịu trách nhiệm nhận biết luồng khí [3].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 1989 trên 17 tình nguyện viên bình thường đã khảo sát mối liên hệ giữa chu kỳ mũi tự nhiên và khả năng nhận biết menthol (qua dây thần kinh sinh ba) cùng vanillin (qua dây thần kinh khứu giác) [4]. Dù sức cản giữa hai bên lỗ mũi chênh lệch bất đối xứng từ 0,31 đến 2,55 Pa/cm3 giây (bên cao trung bình 0,94 Pa/cm3 giây, bên thấp trung bình 0,48 Pa/cm3 giây), ngưỡng nhận biết menthol và vanillin vẫn không thay đổi theo mức độ cản trở luồng khí [4]. Điều này cho thấy việc giảm khứu giác hay cảm giác mũi khi nhiễm trùng, dị ứng liên quan đến phản ứng viêm niêm mạc hơn là mức độ sung huyết đơn thuần [4].
Các nghiên cứu đo sức cản đường thở khi hít menthol nói gì?
Khoa học đã thực hiện nhiều phép đo khách quan để kiểm chứng xem bạc hà có thực sự làm thông mũi hay không. Một nghiên cứu công bố năm 1983 đã đo tổng sức cản đường mũi đối với luồng không khí trên 31 người trước và sau khi hít hơi menthol trong 5 phút [1]. Kết quả ghi nhận việc hít menthol không mang lại thay đổi nhất quán nào lên sức cản mũi, dù đa số người tham gia đều báo cáo cảm giác mát lạnh và thấy luồng khí vào mũi tăng lên [1]. Nghiên cứu kết luận không có bằng chứng nào ủng hộ khả năng chống sung huyết thực sự của menthol [1].
Một nghiên cứu khác năm 1987 tiến hành đo sức cản mũi khi hít vào và thở ra ở từng bên mũi trên 35 người bằng phương pháp đo khí mũi trước chủ động [5]. Nhóm nghiên cứu cho người tham gia hít hỗn hợp hương liệu gồm long não, menthol, dầu lá thông và methyl salicylate [5]. Kết quả cho thấy hỗn hợp hơi thơm này hoàn toàn không làm thay đổi sức cản mũi ở cả thì hít vào lẫn thì thở ra [5].
Năm 1997, các nhà khoa học tiếp tục khảo sát menthol, băng phiến (borneolum) và xạ hương (moschus) — những vị thuốc cổ truyền thường dùng trị nghẹt mũi — trên 52 đối tượng [6]. Cả ba chất khi hít vào đều làm tăng cảm giác thông thoáng luồng khí ở mức có ý nghĩa thống kê rất cao, nhưng lại không tạo ra bất kỳ tác động nào lên sức cản thực tế của mũi [6]. Do đó, nhóm dược liệu này được y học xếp vào nhóm "chất chống sung huyết mũi giả" (pseudo nasal decongestant) [6].
Gần đây hơn, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đơn, có đối chứng giả dược và thiết kế bắt chéo công bố năm 2013 đã đánh giá kỹ hơn sức cản đường hô hấp trên [7]. Nghiên cứu thực hiện trên 10 người khỏe mạnh (gồm 8 nữ, 2 nam) có độ tuổi trung bình 21 tuổi khi thở yên tĩnh ở tư thế nửa nằm nửa ngồi [7]. Kết quả đo đạc cho thấy tần số hô hấp (hít menthol là 17,0 so với giả dược là 16,9), thông khí phút (menthol 7,7 so với giả dược 7,9) và tỷ lệ thời gian hít vào trên tổng thời gian thở (cùng ở mức 0,4) đều không có sự khác biệt [7]. Sức cản đường hô hấp trên khi hít menthol là 3,47 cmH2O/L/giây, tương đương với khi hít giả dược là 3,27 cmH2O/L/giây (với P=0,33), khẳng định menthol không làm thay đổi cơ học đường thở ở người tỉnh táo [7].
Tác dụng khi dùng menthol đường ngậm ở người đang nghẹt mũi
Không chỉ dừng lại ở dạng hít, các nhà khoa học còn kiểm tra hiệu quả của menthol qua đường ngậm ở người đang bị bệnh thực tế. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng công bố năm 1990 đã theo dõi 62 bệnh nhân đang bị nghẹt mũi do nhiễm cảm lạnh tự nhiên [8]. Những người tham gia được chia nhóm dùng viên ngậm chứa 11 mg (-)-menthol hoặc viên kẹo giả dược trong thời gian theo dõi 2 giờ [8].
Nhóm nghiên cứu sử dụng phương pháp đo khí mũi sau để đánh giá sức cản đường mũi khách quan và dùng thang điểm nhìn (VAS) để đo cảm nhận chủ quan [8]. Sau 2 giờ thí nghiệm, sức cản đường mũi thực tế thậm chí còn tăng lên đáng kể (P nhỏ hơn 0,05) ở cả nhóm dùng menthol lẫn nhóm dùng giả dược mà không có sự khác biệt giữa hai bên [8]. Tuy nhiên, chỉ 10 phút sau khi ngậm viên 11 mg menthol, điểm số cảm nhận chủ quan của người bệnh đã cải thiện vượt bậc (P nhỏ hơn 0,001), trong khi nhóm ngậm kẹo giả dược không thấy thay đổi [8].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng khoa học
Nhìn tổng thể chuỗi bằng chứng khoa học qua nhiều thập kỷ, lợi ích lớn nhất và rõ ràng nhất của menthol là khả năng làm dịu triệu chứng cơ năng [7]. Ngoài việc đem lại sự dễ chịu tức thì cho vùng mũi đang bức bối, menthol còn giúp giảm bớt cảm giác khó thở (dyspnea) thông qua tác động lên thụ thể lạnh [7]. Chỉ sau 5 phút hít hơi [1] hoặc 10 phút dùng viên ngậm 11 mg [8], cảm giác bứt rứt do tắc nghẽn mũi được giải tỏa đáng kể về mặt tâm lý và cảm giác.
Tuy nhiên, giới hạn của menthol là nó hoàn toàn không giải quyết được nguyên nhân gốc rễ hay tình trạng hẹp cơ học của đường thở [1]. Ở bệnh nhân cảm lạnh, sức cản đường mũi thực tế vẫn tiếp tục tăng lên theo tiến triển tự nhiên của bệnh bất chấp việc đã dùng menthol [8]. Hơn nữa, các nghiên cứu hiện có chủ yếu đánh giá trong thời gian ngắn từ 5 phút [1] đến 2 giờ [8] với cỡ mẫu vừa phải từ 10 đến 62 người, tập trung vào người khỏe mạnh hoặc người bị cảm lạnh thông thường thay vì viêm xoang mạn tính.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng tinh dầu bạc hà
Hiểu lầm phổ biến nhất của người tiêu dùng là đánh đồng cảm giác mát lạnh ở mũi với việc niêm mạc mũi đã co lại và dịch nhầy đã được tống xuất. Thực chất, đó chỉ là hiện tượng kích thích đầu dây thần kinh cảm giác sinh ba [3], khiến não bộ tạm thời quên đi sự tắc nghẽn vật lý vẫn đang tồn tại bên trong hốc mũi [2].
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng việc kết hợp nhiều loại tinh dầu mạnh như menthol, long não, dầu thông, băng phiến sẽ tạo hiệu ứng hiệp đồng giúp thông tắc đường thở thật sự. Các phép đo chuyên sâu đã chứng minh ngay cả khi kết hợp các hương liệu này, sức cản luồng khí hít vào và thở ra vẫn đứng yên [5], và chúng chỉ đóng vai trò là chất chống sung huyết giả [6].
Ai nên thận trọng khi sử dụng menthol và tinh dầu bạc hà?
Người đang bị viêm mũi xoang cấp tính, nhiễm trùng đường hô hấp hoặc dị ứng nặng cần đặc biệt thận trọng nếu chỉ dựa vào tinh dầu bạc hà. Vì phản ứng viêm niêm mạc vẫn âm thầm diễn tiến [4] và sức cản mũi vẫn có thể tăng lên sau khi dùng menthol [8], việc chủ quan thấy "dễ thở" mà bỏ qua điều trị y tế chuẩn mực có thể làm bệnh kéo dài.
Những người có bệnh nền đường hô hấp mạn tính, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai hoặc người đang sử dụng thuốc điều trị chuyên khoa cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng các chế phẩm tinh dầu. Tuyệt đối không tự ý dùng tinh dầu bạc hà nồng độ cao nhỏ trực tiếp vào mũi vì nguy cơ gây kích ứng mạnh các đầu dây thần kinh cảm giác niêm mạc [2].
Gợi ý áp dụng thực tế an toàn trong đời sống
Để tận dụng mặt tích cực của bạc hà mà không gặp rủi ro, người bệnh chỉ nên xem đây là biện pháp hỗ trợ giảm nhẹ cảm giác khó chịu tạm thời khi bị cảm lạnh [8]. Bạn có thể dùng viên ngậm chứa khoảng 11 mg menthol để thấy dễ chịu hơn sau 10 phút [8], hoặc hít hơi menthol loãng trong khoảng 5 phút khi mũi quá bí bách [1].
Song song với việc làm dịu cảm giác bằng hương bạc hà, người bệnh cần chăm sóc cơ thể toàn diện bằng các nguyên tắc sức khỏe cơ bản như uống đủ nước ấm để làm loãng đờm nhầy, nghỉ ngơi hợp lý và ăn uống cân bằng để tăng sức đề kháng. Nếu tình trạng nghẹt mũi kéo dài không giảm, kèm theo đau nhức vùng mặt hoặc dịch mũi đổi màu, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được bác sĩ thăm khám và kê đơn thuốc điều trị đúng nguyên nhân.
Tóm lại, xông hơi tinh dầu bạc hà hay dùng menthol không thể chữa khỏi viêm xoang và cũng không làm thông rộng đường thở về mặt vật lý [1]. Đây chỉ là một liệu pháp "đánh lừa" cảm giác an toàn giúp người bệnh bớt khó chịu trong ngắn hạn [6]. Hiểu đúng bản chất của menthol sẽ giúp bạn sử dụng tinh dầu thông minh và không bỏ lỡ thời gian điều trị y khoa cần thiết.