Nhiều người có đường tiêu hóa nhạy cảm thường băn khoăn liệu yến mạch có an toàn cho dạ dày và đại tràng hay không. Món ăn này vốn nổi tiếng giàu dinh dưỡng nhưng không ít trường hợp lại cảm thấy đầy bụng, khó chịu sau khi sử dụng.
Người mắc hội chứng ruột kích thích không bắt buộc phải kiêng hoàn toàn yến mạch [1]. Chế độ ăn giảm nhóm tinh bột lên men (FODMAP) đóng vai trò then chốt trong việc kiểm soát các cơn đau và rối loạn tiêu hóa [1], [2].
Cơ chế tác động của thực phẩm tới đại tràng nhạy cảm
Hội chứng ruột kích thích (IBS) là một rối loạn chức năng tiêu hóa với các biểu hiện điển hình như đau bụng, đầy hơi, khó tiêu, sinh khí và thay đổi thói quen đại tiện [1], [3]. Các bằng chứng khoa học cho thấy thực phẩm không phải là căn nguyên trực tiếp gây bệnh mà giữ vai trò như những yếu tố khởi phát triệu chứng [1].
Ở người bệnh, niêm mạc ruột non thường có sự giảm sút hoạt tính của các men tiêu hóa, dẫn đến tình trạng kém dung nạp thức ăn [4]. Nhóm carbohydrate chuỗi ngắn không tiêu hóa được gọi chung là FODMAP bao gồm các dạng oligosaccharide, disaccharide, monosaccharide và polyol [1], [2]. Những phân tử này kích thước vi mô rất nhỏ nhưng lại mang hoạt tính thẩm thấu cao [2].
Khi cơ thể kém hấp thu ở ruột non, lượng carbohydrate này di chuyển xuống đại tràng [2]. Tại đây, các vi khuẩn đường ruột bắt đầu quá trình lên men mạnh mẽ [5], [2]. Quá trình lên men sinh ra lượng khí dư thừa, đồng thời kéo nước vào lòng ruột thông qua cơ chế thẩm thấu [5], [2]. Người mắc hội chứng ruột kích thích có cơ địa quá mẫn cảm với tình trạng căng giãn lòng ruột bình thường [5]. Lòng ruột căng phồng kích thích đầu dây thần kinh cảm giác, gây ra những cơn co thắt kèm đau quặn bụng và đầy hơi [5], [2].
Bằng chứng khoa học về việc điều chỉnh thực phẩm
Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng mù đôi chéo vào năm 2017 trên 21 người trưởng thành khỏe mạnh từ 19 đến 32 tuổi đã kiểm tra mức độ dung nạp tiêu hóa của các sản phẩm dinh dưỡng ít FODMAP so với nhóm chứng chứa 5g fructooligosaccharide (FOS) pha sữa không lactose [6]. Người tham gia được đo lượng khí hydro qua hơi thở tại các mốc thời gian 1, 2, 3 và 4 giờ sau uống [6]. Kết quả cho thấy nhóm chứng tạo ra lượng hydro qua hơi thở cao hơn đáng kể sau 3 và 4 giờ, trong khi các công thức ít FODMAP dung nạp tốt và sinh khí ít hơn hẳn [6].
Nghiên cứu lâm sàng theo dõi thực tế công bố năm 2020 trên 120 bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích theo tiêu chuẩn Rome IV tại Italy đã áp dụng chế độ ăn hạn chế FODMAP trong 6 tuần [7]. Sau đó, bệnh nhân bước vào giai đoạn thử nghiệm đưa dần từng nhóm thực phẩm trở lại trong 3 tháng và tiếp tục theo dõi thêm 6 tháng [7]. Kết quả ghi nhận sự sụt giảm có ý nghĩa thống kê về triệu chứng đau bụng, đầy hơi, sinh khí, tiêu chảy và táo bón (p < 0.001) [7]. Điểm đánh giá rối loạn chức năng ruột ảnh hưởng đến đời sống hàng ngày cũng được cải thiện liên tục suốt thời gian theo dõi [7].
Thực tế kiểm nghiệm qua nhiều nghiên cứu tổng hợp cho thấy tỷ lệ đáp ứng của phương pháp ăn kiêng giảm FODMAP dao động từ 50% đến 80% [8]. Việc cắt giảm toàn diện các chuỗi đường lên men thường mang lại hiệu quả phòng ngừa chướng bụng rõ rệt hơn là chỉ hạn chế đơn lẻ một vài loại đường nhất định [1].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng
Chế độ dinh dưỡng giảm lượng tinh bột lên men được khuyến cáo là hướng tiếp cận đầu tay giúp kiểm soát nhanh triệu chứng và nâng cao chất lượng sống cho người bệnh [1], [7]. Biện pháp này giúp người bệnh giảm lệ thuộc vào các đợt dùng thuốc kéo dài vốn ít đem lại hiệu quả triệt để [7]. Khi loại bỏ các loại ngũ cốc sinh nhiều khí và gluten, áp lực co thắt đường ruột giảm đi rõ rệt [7].
Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cũng chỉ ra các mặt hạn chế cần lưu tâm [1], [8]. Phương pháp hạn chế thực phẩm này mang tính kiêng khem khắt khe, có thể làm thay đổi hệ vi sinh vật đường ruột và gây mất cân bằng chất lượng dinh dưỡng tổng thể [6], [8]. Một số bệnh nhân chỉ thuyên giảm triệu chứng ở mức độ rất thấp hoặc không có đáp ứng tích cực [1], [8]. Việc kiêng khem quá mức mà không có hướng dẫn chuyên môn dễ làm giảm chất lượng cuộc sống do lo âu trong ăn uống [4], [3].
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan điểm cho rằng người ruột kích thích phải cắt bỏ hoàn toàn mọi loại ngũ cốc và tinh bột suốt đời [3], [7]. Chế độ ăn FODMAP thực chất không phải chế độ ăn kiêng vĩnh viễn mà là một quy trình gồm ba giai đoạn: hạn chế nghiêm ngặt, thử nghiệm đưa lại từng nhóm thực phẩm và duy trì dài hạn phù hợp với từng cá nhân [3].
Một sai lầm khác là nghĩ rằng thực phẩm gây bệnh cho đường tiêu hóa [1]. Thức ăn chỉ là yếu tố kích hoạt các đợt bùng phát triệu chứng chứ không phải nguyên nhân sinh bệnh [1]. Ngoài ra, không phải ai áp dụng việc kiêng cữ cũng đạt được sự cải thiện giống nhau, bởi ngưỡng chịu đựng sự căng giãn lòng ruột ở mỗi người là hoàn toàn khác biệt [1], [5].
Ai nên thận trọng khi điều chỉnh chế độ ăn
Bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích có dấu hiệu sụt cân không rõ nguyên nhân, thiếu máu hoặc tiền sử suy dinh dưỡng cần hết sức thận trọng [3], [8]. Việc tự ý áp dụng chế độ ăn loại trừ phức tạp mà thiếu sự giám sát y tế có thể làm tăng nguy cơ thiếu hụt vi chất nghiêm trọng [3], [8].
Người đang điều trị các bệnh mạn tính đi kèm hoặc đang sử dụng thuốc theo đơn cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi thực đơn hàng ngày. Nếu sau khi điều chỉnh chế độ ăn mà triệu chứng tiêu hóa không cải thiện hoặc xuất hiện dấu hiệu bất thường, người bệnh phải đến cơ sở y tế chuyên khoa để thăm khám kỹ lưỡng [1], [4].
Cách áp dụng thực tế an toàn cho hệ tiêu hóa
Để hỗ trợ kiểm soát hội chứng ruột kích thích, việc điều chỉnh chế độ ăn cần tuân thủ lộ trình 3 bước khoa học: giai đoạn hạn chế triệu chứng, giai đoạn thử nạp lại thực phẩm để xác định mức dung nạp và giai đoạn duy trì cá nhân hóa [3]. Các chuyên gia dinh dưỡng giữ vai trò chủ chốt trong việc hướng dẫn, thiết kế thực đơn phù hợp và hạn chế rủi ro dinh dưỡng [3].
Trong đời sống hàng ngày, người có đại tràng nhạy cảm nên chia nhỏ các bữa ăn để giảm tải hoạt động cơ học lên lòng ruột [5], [2]. Khi sử dụng các thực phẩm ngũ cốc, nên thử nghiệm ở lượng vừa phải, theo dõi phản ứng sinh khí hoặc đầy trướng của bụng trong vòng vài giờ sau ăn [6]. Uống đủ nước mỗi ngày, ăn chậm nhai kỹ và duy trì thói quen vận động nhẹ nhàng giúp nhu động ruột hoạt động nhịp nhàng, hạn chế các cơn co thắt gây đau [1], [7].
Mỗi người có một ngưỡng dung nạp thức ăn riêng biệt [1], [5]. Việc lắng nghe cơ thể, ghi chép nhật ký theo dõi phản ứng tiêu hóa và duy trì lối sống lành mạnh là chìa khóa giúp sống hòa bình với đường ruột nhạy cảm. Hãy luôn trao đổi với nhân viên y tế để xây dựng kế hoạch dinh dưỡng an toàn và cân bằng lâu dài [3].
