Chế độ ăn Địa Trung Hải được nhiều vận động viên quan tâm nhờ khả năng hỗ trợ sức bền, cải thiện thành phần cơ thể và giảm viêm [1]. Tuy nhiên, việc áp dụng chế độ ăn này một cách nghiêm ngặt hoặc không cân đối năng lượng có thể khiến vận động viên đối mặt với nguy cơ thiếu hụt một số vi chất dinh dưỡng thiết yếu.

Các bằng chứng từ nghiên cứu quan sát và tổng quan cho thấy nguy cơ thiếu hụt thường tập trung vào vitamin D, sắt, kẽm và canxi [4, 5]. Cần lưu ý rằng các tài liệu nghiên cứu hiện tại chưa chứng minh cơ chế giảm hấp thu riêng do thiếu sắt dạng heme hay việc cắt giảm sữa đặc dụng, mà chủ yếu ghi nhận tình trạng thiếu hụt qua khẩu phần thực tế [4, 5].

Chế độ ăn Địa Trung Hải tác động thế nào đến vi chất của vận động viên?

Chế độ ăn Địa Trung Hải đặc trưng bởi nguồn đạm chất lượng cao, thực phẩm có chỉ số đường huyết thấp và chất béo chưa bão hòa [2]. Mô hình này liên quan tích cực đến việc cải thiện sức mạnh và độ bền cơ bắp [1].

Mặc dù giàu rau củ và trái cây, chế độ ăn này khi áp dụng trong thể thao vẫn ghi nhận sự thiếu hụt một số khoáng chất và vitamin nếu tổng năng lượng nạp vào không đủ bù đắp tiêu hao [4, 5]. Vận động viên có mức tiêu hao năng lượng lớn và thất thoát khoáng chất qua mồ hôi nên nhu cầu vi chất thường cao hơn người bình thường [3].

4 vi chất dinh dưỡng vận động viên dễ bị thiếu hụt

Các tổng quan khoa học và khảo sát khẩu phần đã chỉ ra nhóm vi chất quan trọng mà vận động viên dễ nạp dưới mức khuyến nghị:

  • Vitamin D: Đây là vi chất thiếu hụt phổ biến nhất ở nhiều nhóm vận động viên [2, 4, 5]. Khẩu phần ăn thông thường hiếm khi cung cấp đủ lượng vitamin D nếu không có biện pháp can thiệp bổ sung [2, 7].
  • Sắt: Nhu cầu sắt ở vận động viên rất lớn, đặc biệt là nhóm nữ [2, 5]. Khi khẩu phần không đáp ứng đủ nhu cầu, tình trạng thiếu hụt sắt sẽ xuất hiện và ảnh hưởng đến thể lực [4, 5].
  • Kẽm: Kẽm tham gia vào chuyển hóa và phục hồi tế bào, được xếp vào nhóm khoáng chất trọng yếu dễ thiếu khi khẩu phần ăn bị giới hạn hoặc mất qua bài tiết [4, 5].
  • Canxi: Nghiên cứu chỉ ra canxi là một trong các khoáng chất then chốt đối với vận động viên nhưng mức độ đáp ứng trong chế độ ăn đôi khi chỉ đạt khoảng 73% nhu cầu khuyến nghị [5, 8].

Các nghiên cứu thực tế ghi nhận mức thiếu hụt ra sao?

Một nghiên cứu năm 2024 khảo sát 23 nữ cầu thủ bóng đá bán chuyên tuân thủ tốt chế độ ăn Địa Trung Hải (điểm MEDI-LITE trung bình 10,1 ± 1,8) [4]. Kết quả ghi nhận 100% vận động viên có nguy cơ thiếu vitamin D, 30% thiếu kẽm và 17% thiếu sắt trong khẩu phần ăn [4].

Khảo sát trên 553 vận động viên đỉnh cao và bán đỉnh cao tại Hà Lan năm 2017 cho thấy đa số vận động viên không nạp đủ vitamin D nếu chỉ dựa vào thức ăn tự nhiên [5]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận lượng sắt trung bình dưới mức nhu cầu ước tính ở một nhóm đáng kể vận động viên nữ [5].

Một nghiên cứu trên 17 vận động viên bóng rổ xe lăn nam đỉnh cao công bố năm 2016 cho thấy tỷ lệ đáp ứng nhu cầu canxi chỉ đạt 73% [6]. Tổng năng lượng nạp vào có mối tương quan thuận với mức độ đầy đủ của phần lớn vi chất, ngoại trừ vitamin A và E [6].

Những điều nghiên cứu chưa làm rõ

Các dữ liệu nghiên cứu hiện có chưa đánh giá riêng biệt tác động của việc giảm thịt đỏ dẫn đến thiếu sắt dạng heme trong chế độ ăn Địa Trung Hải. Các tài liệu cũng không cung cấp số liệu thực nghiệm về việc loại bỏ các sản phẩm sữa đặc dụng ảnh hưởng ra sao đến lượng canxi của vận động viên.

Ngoài ra, chưa có thử nghiệm lâm sàng can thiệp dài hạn đối chiếu trực tiếp giữa chế độ ăn Địa Trung Hải nghiêm ngặt và chế độ ăn thông thường trên cùng một nhóm vận động viên để khẳng định chế độ này là nguyên nhân duy nhất gây thiếu vi chất.

Ai nên thận trọng khi áp dụng?

Vận động viên nữ cần đặc biệt chú ý đến tình trạng thiếu sắt và vitamin D do tỷ lệ thiếu hụt ở nhóm này được ghi nhận ở mức cao [2, 4].

Vận động viên có khối lượng tập luyện nặng hoặc đang thực hiện chế độ ăn hạn chế năng lượng để kiểm soát cân nặng cũng đối mặt với nguy cơ thiếu khoáng chất và vitamin cao hơn [3]. Việc chẩn đoán thiếu vi chất không nên tự suy đoán mà cần dựa trên các xét nghiệm cận lâm sàng [3].

Gợi ý áp dụng an toàn trong tập luyện

Vận động viên nên ưu tiên nguyên tắc thực phẩm tự nhiên trước tiên (food-first), đảm bảo tổng năng lượng nạp vào tương xứng với cường độ tập luyện [3].

Việc bổ sung thực phẩm bảo vệ sức khỏe hoặc vitamin liều cao cần có chỉ định chuyên môn, bởi việc dùng cùng lúc nhiều sản phẩm bổ sung có thể dẫn đến nguy cơ vượt ngưỡng dung nạp an toàn đối với kẽm hoặc folate [7]. Kiểm tra sức khỏe và xét nghiệm định kỳ là cách an toàn nhất để điều chỉnh thực đơn phù hợp [3].