Sả là loại gia vị quen thuộc giúp tăng hương thơm và vị ngon cho nhiều món kho, hấp hoặc canh hằng ngày. Khi bước vào thai kỳ, nhiều phụ nữ mang thai băn khoăn liệu dùng nhiều sả trong món ăn có ảnh hưởng xấu đến thai nhi hay kích thích co bóp tử cung hay không.
Phụ nữ mang thai dùng nhiều sả có an toàn không?
Hiện chưa có nghiên cứu trên nhóm phụ nữ mang thai để kết luận việc dùng nhiều sả trong bữa ăn là an toàn hay gây hại. Mức bằng chứng hiện có còn rất hạn chế vì mới dừng lại ở thí nghiệm trên mô mạch máu động vật, đoạn mạch máu người tách rời và thử nghiệm độc tính trên chuột không mang thai.
Đặc biệt, dù có lo ngại về tác động co bóp tử cung của tinh dầu sả liều cao trên mô hình động vật, các tài liệu khoa học được tổng hợp ở đây hoàn toàn chưa có dữ liệu thử nghiệm trực tiếp về tinh dầu sả hay phản ứng co bóp tử cung. Vì thiếu bằng chứng trực tiếp trên thai kỳ, việc tránh lạm dụng sả và chỉ dùng như gia vị thông thường là hướng tiếp cận thận trọng.
Các nghiên cứu hiện có về sả nói lên điều gì?
Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã khảo sát tác động của dịch chiết metanol từ lá, thân, rễ cây sả (Cymbopogon citratus) và hoạt chất chính citral trên mô cơ trơn mạch máu cô lập [1]. Trong thí nghiệm này, các nhà khoa học sử dụng vòng động mạch chủ ngực của chuột được gây co thắt trước bằng phenylephrine [1]. Kết quả cho thấy citral cùng dịch chiết lá và rễ sả tạo ra tác dụng giãn cơ trơn thành mạch theo liều lượng [1]. Tuy nhiên, chính nghiên cứu này cũng nhấn mạnh bằng chứng khoa học cho các tác dụng điều trị của sả vẫn còn thiếu, đồng thời mô hình thử nghiệm chỉ đánh giá mạch máu chuột chứ không đánh giá cơ tử cung [1].
Trên mô người, một nghiên cứu năm 2020 đã thử nghiệm dịch hãm lá sả và ba phân đoạn hợp chất gồm axit phenolic, flavonoid và tannin trên các đoạn động mạch ngực trong lấy từ bệnh nhân phẫu thuật bắc cầu mạch vành [2]. Khi đặt trong môi trường phòng thí nghiệm, dịch hãm lá sả ở nồng độ 0,0002 mg/mL và phân đoạn flavonoid ở nồng độ 0,2 mg/mL ức chế đáng kể hiện tượng co mạch do noradrenaline gây ra, dù ở một số điều kiện thí nghiệm lại quan sát thấy hiện tượng tăng co mạch [2]. Ngoài ra, dịch hãm lá sả giúp giãn mạch tối đa 6,46%, còn phân đoạn tannin đạt mức giãn tối đa 26,91% [2]. Giới hạn lớn của nghiên cứu này là chỉ thực hiện trên đoạn mạch máu tách rời ngoài cơ thể, không phản ánh tác động khi ăn sả trong thai kỳ [2].
Về mặt độc tính, một nghiên cứu năm 2023 đã thử nghiệm chiết xuất lá sả bằng dung môi cồn trên chuột Sprague-Dawley [3]. Ở nhóm độc tính cấp tính, sáu con chuột cái được cho uống một liều duy nhất 5000 mg/kg thể trọng và theo dõi trong 14 ngày nhưng không thấy dấu hiệu độc tính cấp so với nhóm đối chứng [3]. Ở nhóm thử nghiệm bán mạn tính kéo dài sáu tuần với các mức liều 200 mg/kg, 600 mg/kg và 1200 mg/kg, các chỉ số máu, nước tiểu, sinh hóa và mô học của tim, gan, thận, lách, phổi không khác biệt đáng kể so với nhóm không dùng [3]. Dù vậy, nhóm chuột dùng chiết xuất lá sả có hiện tượng giảm cân, và nghiên cứu cũng không tiến hành trên chuột mang thai [3].
Cơ chế tác động của sả lên mạch máu và cơ trơn
Các thí nghiệm trên mô tách rời giúp lý giải một phần cách sả tác động lên cơ trơn thành mạch. Theo nghiên cứu trên động mạch chuột, citral cùng dịch chiết lá và rễ sả gây giãn mạch không phụ thuộc vào lớp nội mô, chủ yếu bằng cách ảnh hưởng đến nồng độ canxi bên trong tế bào [1]. Citral có thể hoạt động một phần qua con đường nitric oxide, trong khi dịch chiết lá sả lại liên quan đến nhóm prostaglandin giãn mạch [1].
Thử nghiệm trên đoạn động mạch người cũng cho thấy thuốc ức chế men cyclooxygenase là indomethacin làm giảm tác dụng giãn mạch của dịch hãm lá sả [2]. Điều này gợi ý con đường cyclooxygenase có tham gia vào phản ứng giãn mạch và nhóm tannin đóng vai trò chính [2]. Tuy nhiên, cơ chế giãn cơ trơn mạch máu không đồng nghĩa với tác động tương tự lên cơ tử cung ở phụ nữ mang thai.
Những điều khoa học chưa trả lời được
Khoảng trống lớn nhất hiện nay là chưa có nghiên cứu lâm sàng hoặc quan sát nào đánh giá mức độ an toàn của việc ăn sả ở phụ nữ mang thai trong từng giai đoạn thai kỳ. Các dữ liệu hiện có cũng chưa trả lời được liệu tinh dầu sả liều cao có gây co bóp tử cung hay ảnh hưởng đến sự phát triển của thai nhi hay không.
Bên cạnh đó, các nghiên cứu hiện tại sử dụng dịch chiết cồn, dịch chiết metanol, dịch hãm cô đặc hoặc hoạt chất tách riêng với nồng độ phòng thí nghiệm, khác xa với lượng sả tươi dùng nêm nếm món ăn hằng ngày. Do đó, chưa có cơ sở khoa học để xác định ngưỡng liều lượng sả ăn bao nhiêu mỗi ngày là an toàn cho thai phụ.
Ai nên thận trọng khi dùng nhiều sả?
Phụ nữ mang thai nên thận trọng và tránh dùng sả với lượng lớn, đặc biệt là các chế phẩm cô đặc như tinh dầu sả hoặc nước sắc, chiết xuất lá sả liều cao vì chưa có dữ liệu an toàn cho thai kỳ. Trong thử nghiệm trên động vật, chiết xuất lá sả còn ghi nhận tác dụng làm giảm cân [3], đây là điều thai phụ cần lưu ý vì thai kỳ cần duy trì tăng cân hợp lý.
Người đang có bệnh lý tim mạch, huyết áp hoặc đang dùng thuốc điều trị cũng cần thận trọng. Vì dịch hãm và chiết xuất sả có thể ảnh hưởng đến sự co giãn mạch máu thông qua các con đường như cyclooxygenase hoặc prostaglandin [1], [2]—nhầm, cần tách câu: vì chiết xuất lá sả có thể ảnh hưởng đến đáp ứng co mạch trong mô hình thí nghiệm [1]. Nghiên cứu trên mô người cũng ghi nhận sự tương tác giữa dịch hãm lá sả với hoạt động của cyclooxygenase [2]. Nếu đang mắc bệnh nền hoặc dùng thuốc hằng ngày, bạn nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng các sản phẩm từ sả ở dạng bổ sung.
Cách áp dụng thực tế trong bữa ăn hằng ngày
Khi không có số liệu khoa học về ngưỡng tiêu thụ an toàn trong thai kỳ, phụ nữ mang thai chỉ nên dùng sả làm gia vị tạo mùi thơm với lượng vừa phải trong chế biến món ăn chín. Bạn không nên tự ý uống nước sắc lá sả đặc, viên uống chiết xuất lá sả hay sử dụng tinh dầu sả đường uống trong thời gian mang thai.
Để đảm bảo dinh dưỡng cân bằng, thai phụ nên đa dạng hóa thực phẩm và gia vị tự nhiên thay vì lặp đi lặp lại một loại gia vị với lượng lớn. Nếu có tiền sử động thai, dọa sảy thai hoặc bệnh lý mạn tính, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ sản khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng về chế độ ăn phù hợp.
Kết luận
Hiện tại chưa đủ bằng chứng khoa học để khẳng định phụ nữ mang thai dùng nhiều sả trong món ăn là an toàn, và cũng chưa có dữ liệu chứng minh về tác động co bóp tử cung của tinh dầu sả trong nhóm nghiên cứu này. Các thử nghiệm mới dừng ở mô mạch máu tách rời và động vật không mang thai, nên thai phụ chỉ nên dùng sả như gia vị thông thường với lượng vừa phải và hỏi ý kiến bác sĩ khi có băn khoăn sức khỏe.
