Nhiều phụ nữ sau sinh muốn nhanh chóng lấy lại vóc dáng thường chọn cắt giảm tinh bột thật sớm. Tuy nhiên, việc duy trì chế độ ăn low-carb trong giai đoạn này thường gặp nhiều trở ngại và dễ bỏ cuộc giữa chừng.
Thất bại khi ăn low-carb quá sớm chủ yếu bắt nguồn từ áp lực tâm lý sau sinh và tình trạng kiệt sức hơn là do cơ thể tự phát sinh cơn thèm tinh bột kéo dài. Bằng chứng thử nghiệm ngẫu nhiên và nghiên cứu quan sát trên phụ nữ sau sinh cho thấy việc hạn chế tinh bột có thể hỗ trợ giảm cân, nhưng rào cản tâm lý và việc cắt giảm quá gắt gao làm giảm khả năng duy trì [1], [2], [3].
Rào cản tâm lý sau sinh cản trở việc ăn kiêng
Phụ nữ sau sinh đối mặt với nhiều áp lực tâm lý khiến việc tuân thủ chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt trở nên khó khăn. Việc chăm sóc con nhỏ dễ dẫn đến bỏ bê bản thân và gia tăng căng thẳng hàng ngày [1].
Một nghiên cứu trên 146 phụ nữ thu nhập thấp ở thời điểm 1 năm sau sinh cho thấy chỉ 37% duy trì được chỉ số khối cơ thể dưới 25 [1]. Nghiên cứu này ghi nhận 60% đối tượng đạt mức tiêu thụ thịt khuyến nghị, nhưng dưới 30% đáp ứng hướng dẫn về ngũ cốc, rau củ, trái cây và sữa [1]. Những phụ nữ tuân thủ chế độ ăn tốt nhất có hình ảnh cơ thể tích cực hơn, ít bị căng thẳng, ít trầm cảm và ít cảm thấy rào cản giảm cân hơn nhóm tuân thủ kém [1]. Khi tâm lý bất ổn hoặc căng thẳng kéo dài, nỗ lực ăn kiêng rất dễ bị phá vỡ [1].
Hormone prolactin và chuyển hóa: Có làm tăng thèm tinh bột?
Khoa học hiện chưa ghi nhận bằng chứng cho thấy hormone prolactin kích thích cảm giác thèm bột đường ở người mẹ. Dữ liệu thực tế cho thấy prolactin chủ yếu liên quan đến chuyển hóa mỡ tại gan và độ nhạy insulin [4].
Nghiên cứu năm 2022 trên phụ nữ sau sinh 6 tuần cho thấy nồng độ prolactin cao tương quan nghịch với lượng mỡ trong gan (r = -0.571, P = 0.013) và nồng độ chất béo trung tính VLDL lúc đói (r = -0.586, P = 0.002) [4]. Nồng độ prolactin cao hơn cũng dự báo mức insulin lúc đói thấp hơn (r = -0.517, P = 0.016) [4]. Dù prolactin dự báo mức tăng đường huyết, trích đoạn nghiên cứu hoàn toàn không đề cập đến việc hormone này gây thèm tinh bột tự nhiên [4]. Quan niệm cho rằng prolactin thúc đẩy cơn thèm bột đường là giả thiết chưa được chứng minh bằng dữ liệu nghiên cứu này [4].
Chế độ ăn low-carb tác động thế nào đến cân nặng sau sinh?
Chế độ ăn giảm tinh bột kết hợp đủ đạm đã được chứng minh giúp kiểm soát cân nặng tốt ở phụ nữ sau sinh nếu duy trì hợp lý. Dù vậy, hiệu quả phụ thuộc vào nguồn thực phẩm nạp vào chứ không chỉ là việc cắt giảm bột đường đơn thuần [2], [3].
- Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên 94 phụ nữ sau sinh thừa cân hoặc béo phì áp dụng mức năng lượng 1,800 kcal mỗi ngày [3]. Nhóm can thiệp được bổ sung khoảng 25 g đạm từ 125 g cá mòi mỗi tuần kèm lời khuyên giảm carbohydrate đã giảm cân tốt hơn nhóm đối chứng tuân thủ hướng dẫn thông thường (ss = -0.325; p = 0.049) [3]. Lượng carbohydrate nạp vào có mối liên hệ thuận với cân nặng theo thời gian (ss = 0.020; p = 0.026) [3].
- Nghiên cứu đoàn hệ theo dõi 426 phụ nữ đến 1 năm sau sinh ghi nhận nhóm có điểm số ăn low-carb nguồn gốc động vật cao nhất giảm 62% nguy cơ giữ lại từ 5 kg cân nặng trở lên so với nhóm thấp nhất (OR = 0.38; 95% CI 0.19-0.77) [2]. Mối liên quan này chủ yếu đến từ việc giảm tải lượng đường và tăng tiêu thụ cá cùng gia cầm [2]. Chế độ low-carb từ thực vật không cho thấy mối liên hệ rõ rệt [2].
Cắt giảm carbohydrate có thực sự làm tăng cảm giác thèm ăn?
Việc cắt giảm tinh bột có thể gây thèm ăn trong giai đoạn rất ngắn ban đầu, nhưng về lâu dài lại làm giảm cảm giác thèm nhóm chất này. Các thử nghiệm trên người trưởng thành cho thấy cảm giác thèm ăn giảm dần khi kiên trì theo đuổi chế độ ăn [5], [6], [7].
Một thử nghiệm nhỏ trên 4 phụ nữ mãn kinh theo dõi chế độ ăn rất ít carbohydrate trong 6 tuần ghi nhận người tham gia báo cáo có nhiều cơn thèm ăn hơn và hơi thở có mùi [8]. Tuy nhiên, một nghiên cứu 2 năm trên 270 người trưởng thành béo phì lại chỉ ra nhóm ăn ít carbohydrate giảm thèm tinh bột và đồ ngọt rõ rệt hơn so với nhóm ăn ít chất béo, đồng thời nhóm này cũng ít bị cảm giác đói làm phiền hơn [5]. Một nghiên cứu can thiệp trong 4 tuần với khẩu phần gồm 14% carbohydrate, 58% chất béo và 28% protein trên 19 người cũng cho thấy sự thèm ăn giảm đáng kể ở tuần thứ 4, điểm số đói giảm 22% và phụ nữ giảm thèm đồ ngọt nhiều hơn nam giới [6]. Thử nghiệm khác kéo dài 20 tuần trên 93 người béo phì mắc đái tháo đường típ 2 cũng khẳng định việc hạn chế carbohydrate phức hợp không làm tăng thèm muốn loại thức ăn đó [7].
Những điều nghiên cứu hiện tại chưa thể trả lời
Các nghiên cứu hiện tại vẫn còn nhiều khoảng trống lớn đối với nhóm đối tượng phụ nữ sau sinh.
- Mối liên hệ giữa tình trạng thiếu ngủ, kiệt sức khi chăm sóc trẻ nhỏ và cảm giác thèm đường chưa được đo lường trong các tài liệu được cung cấp.
- Cơ chế prolactin trực tiếp gây thèm bột đường hoàn toàn chưa có bằng chứng xác nhận trong các thử nghiệm lâm sàng [4].
- Các nghiên cứu chuyên sâu về cảm giác thèm ăn khi ăn low-carb chủ yếu thực hiện trên người trưởng thành nói chung, người béo phì hoặc phụ nữ mãn kinh, chưa phản ánh đầy đủ đặc thù thể chất người mẹ đang cho con bú [8], [5], [6], [7].
Ai nên thận trọng khi áp dụng chế độ ăn low-carb?
Phụ nữ sau sinh cần cân nhắc kỹ trước khi áp dụng bất kỳ hình thức cắt giảm thực phẩm đột ngột nào.
- Phụ nữ đang cho con bú: Cơ thể cần năng lượng và dinh dưỡng cân bằng để phục hồi mô và duy trì nguồn sữa mẹ.
- Phụ nữ đang gặp áp lực tâm lý, trầm cảm sau sinh hoặc stress nặng: Việc siết chế độ ăn quá mức dễ dẫn đến thất bại, gia tăng cảm giác tội lỗi và làm trầm trọng thêm sự kiệt sức [1].
- Người có tiền sử rối loạn ăn uống: Chế độ ăn hạn chế khắt khe có thể kích hoạt lại các hành vi ăn uống tiêu cực.
Cách tiếp cận dinh dưỡng thực tế cho phụ nữ sau sinh
Mẹ sau sinh không nên vội vã cắt bỏ toàn bộ tinh bột ngay sau khi vượt cạn. Thay vì loại bỏ hoàn toàn một nhóm chất, việc ưu tiên bổ sung thực phẩm giàu đạm như cá, thịt gia cầm và cắt giảm dần lượng đường bổ sung sẽ an toàn và dễ duy trì hơn [2], [3]. Hãy lắng nghe cơ thể, chăm sóc sức khỏe tinh thần và tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi thực đơn ăn uống.




