Ai không nên áp dụng thực dưỡng khi đã bước qua tuổi 65?

Nhiều người cao tuổi tìm đến các chế độ ăn thuần thực vật, thực dưỡng với mong muốn thanh lọc cơ thể và kéo dài tuổi thọ. Tuy nhiên, chế độ dinh dưỡng tiết giảm đạm động vật khắt khe không phải là lựa chọn an toàn cho tất cả mọi người, đặc biệt khi bước qua tuổi 65.

Đối với người cao tuổi có thể trạng suy kiệt, mắc bệnh mạn tính phức tạp như suy thận mạn giai đoạn muộn hoặc bệnh nhân đang hồi phục sau phẫu thuật, việc kiêng khem quá mức là chống chỉ định y khoa. Can thiệp dinh dưỡng sai lầm ở nhóm này có thể đẩy nhanh tốc độ teo cơ, suy mòn và làm gia tăng nguy cơ biến cố sức khỏe nghiêm trọng.

Cơ chế chuyển hóa thay đổi mạnh sau tuổi 65

Khi tuổi tác tăng lên, khối lượng cơ bắp tự nhiên có xu hướng suy giảm trong khi nhu cầu về năng lượng chuyển hóa và vi chất lại không hề giảm bớt. Sự lão hóa của các cơ quan nội tạng làm giảm khả năng hấp thu dinh dưỡng từ đường tiêu hóa, khiến người già dễ rơi vào trạng thái thiếu hụt năng lượng tiềm ẩn. Dược động học và dược lực học ở người cao tuổi cũng có nhiều khác biệt so với người trẻ tuổi ^[1].

Người cao tuổi thường mắc đồng thời nhiều bệnh lý mạn tính và phải sử dụng phối hợp nhiều loại thuốc điều trị ^[1]. Quá trình chuyển hóa chất và thanh thải thuốc qua gan, thận bị chậm lại, khiến người bệnh dễ gặp các phản ứng có hại của thuốc hoặc tương tác thuốc - dinh dưỡng phức tạp ^[1]. Chế độ ăn quá thiên lệch, thiếu hụt các nhóm chất thiết yếu sẽ làm suy giảm chức năng miễn dịch và khiến cơ thể mất khả năng duy trì cân bằng nội môi.

Nhóm người thể trạng gầy, suy kiệt và yếu sức

Người thể trạng gầy gò, suy yếu (frail elderly) là đối tượng đầu tiên tuyệt đối không nên tự ý áp dụng chế độ ăn thực dưỡng kiêng khem. Chế độ ăn kiêng hà khắc dễ làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu hụt năng lượng và teo cơ ở nhóm đối tượng vốn đã mong manh này ^[2]. Khi nguồn cung protein và calo từ thức ăn bị cắt giảm, cơ thể buộc phải tự phân giải các khối cơ để duy trì hoạt động của các cơ quan sống còn.

Theo một nghiên cứu công bố năm 2024 dựa trên dữ liệu thuần tập UK Biobank trên 73.180 người tham gia (độ tuổi trung bình 55,48 ± 7,87 tuổi), chế độ ăn dựa trên thực vật không lành mạnh (uPDI) làm tăng đáng kể nguy cơ xuất hiện hội chứng suy nhược thể trạng ^[2]. Cụ thể, cứ mỗi 10 đơn vị tăng thêm của chỉ số chế độ ăn thực vật không lành mạnh thì tỷ lệ xuất hiện hội chứng suy kiệt tăng 7,7% (OR = 1,077; khoảng tin cậy 95%: 1,054 - 1,101) ^[2]. Ngược lại, chế độ ăn thực vật lành mạnh giúp giảm 3,4% nguy cơ suy yếu với mỗi 10 đơn vị tăng thêm (OR = 0,966; khoảng tin cậy 95%: 0,946 - 0,987) ^[2]. Mối liên hệ giữa chế độ ăn thực vật không lành mạnh và nguy cơ suy yếu chịu ảnh hưởng rõ rệt bởi giới tính và thu nhập (p = 0,002), cảnh báo nguy cơ dinh dưỡng kém chất lượng ở nhóm người có điều kiện kinh tế khó khăn ^[2].

Người cao tuổi thể trạng suy kiệt thường biểu hiện các triệu chứng không điển hình, dễ bị nhầm lẫn giữa phản ứng có hại với các hội chứng lão khoa thông thường ^[1]. Do đó, việc duy trì cân nặng hợp lý và bảo tồn khối nạc cơ thể phải là ưu tiên hàng đầu, thay vì cắt giảm khẩu phần ăn một cách tùy tiện.

Chống chỉ định ở bệnh nhân suy thận mạn giai đoạn muộn

Bệnh nhân suy thận mạn tiến triển hoặc giai đoạn muộn cần một phác đồ kiểm soát dinh dưỡng cực kỳ nghiêm ngặt do bác sĩ chuyên khoa chỉ định. Chế độ thực dưỡng truyền thống dựa trên ngũ cốc thô nguyên cám (như gạo lứt), các loại đậu đỗ, hạt khô và rau củ sấy chứa hàm lượng kali và phospho rất cao. Khi chức năng lọc của cầu thận đã suy giảm nghiêm trọng, cơ thể không thể đào thải lượng khoáng chất này ra nước tiểu.

Hậu quả của việc ứ đọng phospho và kali máu là tình trạng rối loạn điện giải đe dọa tính mạng, có thể gây ngừng tim đột ngột hoặc loãng xương nặng do cường cận giáp thứ phát. Thêm vào đó, bệnh nhân suy thận giai đoạn muộn đứng trước nguy cơ suy dinh dưỡng protein - năng lượng rất lớn; nếu ép buộc cơ thể ăn thiếu hụt đạm sinh học cao, bệnh nhân sẽ nhanh chóng kiệt quệ và làm suy giảm chức năng các cơ quan còn lại.

Các nghiên cứu lâm sàng trên bệnh nhân cao tuổi thường chỉ ra rằng việc kê đơn điều trị cũng như chế độ can thiệp cần phải cân nhắc rất kỹ mức độ suy yếu và chức năng cơ quan để tránh các chống chỉ định y khoa [2, 5]. Đánh giá sự tương thích của can thiệp trên người bệnh suy yếu là điều then chốt để bảo vệ tính mạng ^[3].

Rủi ro nguy hiểm đối với bệnh nhân giai đoạn hậu phẫu

Phục hồi sau phẫu thuật đòi hỏi cơ thể phải huy động một lượng lớn protein, năng lượng, vitamin và các nguyên tố vi lượng để chữa lành vết mổ, tái tạo mô liên kết và củng cố hàng rào miễn dịch chống nhiễm trùng. Bệnh nhân sau phẫu thuật nếu ăn thực dưỡng khắt khe sẽ lâm vào tình trạng thiếu hụt axit amin thiết yếu trầm trọng.

Tình trạng thiếu dinh dưỡng trong giai đoạn này trực tiếp làm chậm liền sẹo, tăng nguy cơ bục vết mổ, rò rỉ miệng nối và nhiễm trùng vết mổ sau phẫu thuật. Ngoài ra, việc thiếu hụt năng lượng và protein làm gia tăng tỷ lệ biến chứng hô hấp, hạ albumin máu dẫn đến phù nề và kéo dài thời gian nằm viện của bệnh nhân lớn tuổi.

Tại các cơ sở y tế, can thiệp dinh dưỡng cho bệnh nhân cao tuổi có bệnh nền phức tạp luôn đòi hỏi sự giám sát chuyên môn chặt chẽ. Ở những người bệnh suy kiệt, tỷ lệ xảy ra các chỉ định không phù hợp hoặc thậm chí chống chỉ định nếu không được cá nhân hóa can thiệp là rất đáng báo động ^[3].

Dữ liệu khoa học về người cao tuổi suy yếu và đa bệnh lý

Người cao tuổi suy yếu là nhóm dân số không đồng nhất và có nhiều đặc tính dược lý khác biệt rõ rệt so với người trẻ ^[1]. Đáng tiếc là nhóm người bệnh suy yếu này lại thường ít khi được thu thập và phân tích đầy đủ trong các nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên lớn [2, 6].

Một nghiên cứu quan sát cắt ngang tiến hành năm 2019 tại viện dưỡng lão ở Barcelona trên 79 bệnh nhân từ 85 tuổi trở lên (độ tuổi trung bình 90,9 ± 4,2 tuổi) cho thấy có tới 96,2% đối tượng có mức độ suy yếu nhất định ^[3]. Trong đó, suy yếu nhẹ chiếm 21,5%, suy yếu vừa chiếm 37,7% và suy yếu tiến triển chiếm 38% ^[3]. Bệnh nhân được kê đơn trung vị 7 loại thuốc cùng lúc ^[3]. Nghiên cứu phát hiện có tới một phần ba đơn thuốc là không phù hợp và một số thậm chí bị chống chỉ định ở những bệnh nhân suy kiệt nặng nhất theo tiêu chí STOPP-Frail ^[3]. Kết quả này nêu bật tầm quan trọng của việc cá nhân hóa mọi phác đồ, từ thuốc đến dinh dưỡng, tùy theo mức độ suy yếu thực tế của người cao tuổi thay vì áp dụng một quy chuẩn cứng nhắc ^[3].

Bệnh nhân cao tuổi có bệnh lý tim mạch đi kèm hội chứng suy yếu cũng đối mặt với tỷ lệ phản ứng có hại cao hơn ^[4]. Ví dụ, suy tim và suy yếu có sự phụ thuộc tương hỗ rất lớn, và việc kiểm soát huyết áp hay dùng thuốc tim mạch ở bệnh nhân suy yếu đòi hỏi sự dung nạp cá nhân hóa chứ không thể rập khuôn theo mục tiêu khắt khe của người trẻ ^[4]. Việc tự ý áp dụng chế độ ăn uống bất thường có thể làm thay đổi sự hấp thu các thuốc điều trị tim mạch, huyết áp đang dùng, gây hậu quả khó lường.

Ở những người bệnh mắc ung thư giai đoạn muộn kèm theo thể trạng suy kiệt, việc chỉ định liệu pháp toàn thân cũng phải dựa trên các chống chỉ định y khoa chặt chẽ. Đơn cử, nghiên cứu năm 2015 trên 40 bệnh nhân cao tuổi (từ 75 tuổi trở lên) bị ung thư đại trực tràng di căn có chống chỉ định tuyệt đối với hóa trị chuẩn đã cho thấy panitumumab đơn tác nhân đem lại thời gian sống thêm trung vị không tiến triển là 6,4 tháng và sống thêm toàn bộ là 14,3 tháng ^[5]. Hoặc như phê duyệt của FDA năm 2017 cho atezolizumab trong điều trị ung thư bàng quang tiến triển khi hóa trị có cisplatin bị chống chỉ định, mở ra hướng đi thay thế cho bệnh nhân cao tuổi suy nhược ^[6]. Những dữ liệu y khoa này khẳng định can thiệp cho người cao tuổi suy kiệt phải tôn trọng các chống chỉ định và hướng tới tính dung nạp an toàn, không thể thay thế điều trị y khoa bằng các phương pháp ăn kiêng không có cơ sở.

Những hiểu lầm thường gặp về thực dưỡng ở người già

Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng "thực dưỡng có thể trị tận gốc mọi bệnh mạn tính và ung thư ở tuổi già". Cho đến nay, không có bằng chứng khoa học chuẩn mực nào chứng minh ăn thực dưỡng hay loại bỏ hoàn toàn đạm động vật có thể chữa khỏi ung thư hoặc phục hồi các bệnh lý tim mạch, thoái hóa.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "người già càng gầy càng khỏe mạnh và nhẹ gánh cho tim mạch". Trên thực tế y khoa, suy dinh dưỡng và mất cơ (sarcopenia) là yếu tố nguy cơ hàng đầu gây té ngã, gãy xương, suy giảm miễn dịch và tăng nguy cơ tử vong ở người cao tuổi. Người lớn tuổi duy trì được cân nặng ổn định và khối lượng cơ bắp tốt luôn có tiên lượng phục hồi sau bệnh tật cao hơn hẳn những người gầy mòn.

Một sai lầm khác là tự ý bỏ các thuốc điều trị đặc hiệu để chuyển sang ăn kiêng thuần túy. Ở người bệnh suy yếu mắc đồng thời nhiều bệnh lý, việc ngừng thuốc tim mạch, thuốc kháng đông hay thuốc hạ huyết áp mà không có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới đột quỵ, nhồi máu cơ tim hoặc thuyên tắc mạch [2, 7].

Ai nên thận trọng tuyệt đối trước các chế độ ăn kiêng?

Bên cạnh ba nhóm chống chỉ định tuyệt đối nêu trên, các nhóm đối tượng sau đây cần hết sức thận trọng và không được tự ý ăn kiêng hạn chế năng lượng:

• Người trên 75 tuổi có biểu hiện suy yếu thể trạng, giảm cân không chủ đích trong thời gian ngắn hoặc teo cơ rõ rệt.
• Người đang mắc các bệnh lý rối loạn tâm thần nhẹ, sa sút trí tuệ hoặc trầm cảm ở tuổi già, nhóm người này cần các liệu pháp tâm lý hỗ trợ phù hợp thay vì thay đổi dinh dưỡng cực đoan ^[7].
• Người mắc các bệnh lý tim mạch như rung nhĩ, suy tim đang dùng nhiều loại thuốc phối hợp [2, 7].
• Người có hoàn cảnh kinh tế eo hẹp hoặc sống neo đơn một mình, vì chế độ ăn thiếu cân đối dễ dẫn tới thiếu hụt vi chất nghiêm trọng ^[2].

Bất kỳ sự thay đổi lớn nào trong thói quen ăn uống của người cao tuổi có bệnh nền đều cần được thảo luận kỹ lưỡng với bác sĩ điều trị và chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng.

Hướng dẫn xây dựng chế độ dinh dưỡng an toàn cho người trên 65 tuổi

Để duy trì sức khỏe tối ưu và ngăn ngừa hội chứng suy yếu, người trên 65 tuổi nên áp dụng các nguyên tắc dinh dưỡng khoa học:

• Cung cấp đủ lượng protein: Cần bổ sung nguồn đạm chất lượng cao, dễ tiêu hóa như thịt gia cầm, cá béo, trứng, sữa và các chế phẩm từ đậu tương. Đạm là nguyên liệu sống còn để bảo vệ khối cơ và hệ miễn dịch.
• Đa dạng hóa nguồn thực phẩm: Nếu ưa thích ăn nhiều rau củ, cần đảm bảo đó là chế độ ăn thực vật lành mạnh và phong phú (hPDI), ưu tiên ngũ cốc nguyên hạt, trái cây tươi và các loại hạt hợp lý, hạn chế tối đa các sản phẩm thực vật chế biến sẵn, nhiều đường hoặc nhiều muối ^[2].
• Chế biến mềm, dễ nhai và dễ hấp thu: Nấu thức ăn dưới dạng canh, súp, hầm nhừ nhằm phù hợp với hệ tiêu hóa và tình trạng răng miệng của người già; chia nhỏ bữa ăn trong ngày nếu người bệnh nhanh no.
• Uống đủ nước và bổ sung vi chất: Đảm bảo lượng nước uống hàng ngày phù hợp với tình trạng tim, thận; chủ động kiểm tra định kỳ các chỉ số vitamin D, canxi, vitamin B12 theo hướng dẫn của cơ sở y tế.
• Phối hợp giữa người bệnh và nhân viên y tế: Đối với các quyết định can thiệp sức khỏe hoặc điều chỉnh chế độ ăn khi đang dùng nhiều thuốc, mô hình đồng thuận đưa ra quyết định (shared decision-making) giữa bác sĩ và người bệnh được khuyến khích nhằm nâng cao tính tuân thủ và đảm bảo an toàn tối đa ^[4].

Chế độ ăn uống ở người sau tuổi 65 cần hướng đến sự cân bằng, đầy đủ dưỡng chất và bảo tồn khối cơ bắp, tuyệt đối không nên chạy theo các phương pháp kiêng khem hà khắc. Khi có bệnh nền phức tạp, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để xây dựng chế độ dinh dưỡng cá nhân hóa, kết hợp lối sống vận động nhẹ nhàng để bảo vệ chất lượng cuộc sống lâu dài.