Bối cảnh và thắc mắc quen thuộc trong bữa ăn của người đau họng
Nhiều người có thói quen ăn một lát bánh mì nướng giòn rụm vào bữa sáng hoặc nhâm nhi vài món snack, bánh quy giòn tan khi đói bụng. Tuy nhiên, khi cơ thể bước vào đợt viêm đường hô hấp trên với cảm giác rát buốt từng cơn, câu hỏi thường trực là liệu những mẩu vụn cứng và sắc cạnh ấy có làm tổn thương thêm lớp niêm mạc đang viêm đỏ hay không.
Nỗi băn khoăn này xuất phát từ trải nghiệm thực tế của rất nhiều người bệnh. Khi nuốt một miếng bánh mì nướng khô cứng, cảm giác đau nhói như bị cứa nhẹ vào thành họng xuất hiện gần như tức thì. Điều này khiến chúng ta lo lắng về việc cổ họng bị trầy xước, chảy máu hoặc tạo cơ hội cho vi khuẩn xâm nhập sâu hơn.
Câu trả lời: Món giòn có thực sự làm trầy xước cổ họng?
Câu trả lời trực tiếp là thức ăn khô, cứng và sắc cạnh hoàn toàn có thể tạo ra các vi chấn thương cơ học hoặc kích ứng nghiêm trọng lên bề mặt niêm mạc họng đang sưng nề. Mặc dù các tổn thương này hiếm khi rách sâu nếu thức ăn được nhai kỹ, nhưng bề mặt thô ráp vẫn đủ sức làm trợt lớp biểu mô bề mặt vốn đang rất mỏng manh do phản ứng viêm.
Hơn nữa, khi cổ họng đang tổn thương, độ nhạy cảm của các thụ thể thần kinh tại đây tăng cao rõ rệt. Một tác động cọ xát nhỏ mà bình thường không gây đau cũng có thể biến thành cơn buốt rát dữ dội hoặc kích hoạt cơn ho sặc sụa ngay trong bữa ăn. Do đó, việc ăn đồ khô giòn trong thời điểm này không chỉ mang lại cảm giác khó chịu mà còn cản trở quá trình hồi phục tự nhiên.
Cơ chế tác động: Niêm mạc họng bị tổn thương cơ học ra sao?
Để hiểu vì sao thức ăn thô ráp dễ gây đau, cần nhìn vào cấu trúc sinh học của vùng hầu họng. Khoang miệng và hầu họng vốn là một hệ thống mở liên tục tiếp nhận cũng như đào thải các vi sinh vật và chất dinh dưỡng [1]. Để tồn tại ở khu vực này, các vi khuẩn phải bám dính vào mô mềm hoặc mô cứng nhằm chống lại lực cắt xé cơ học sinh ra trong quá trình sinh hoạt [1].
Bình thường, cơ thể có cơ chế tự vệ rất hiệu quả nhờ tốc độ bong tróc và đổi mới cực nhanh của lớp biểu mô lót miệng, diễn ra khoảng 3 lần mỗi ngày, giúp ngăn chặn sự tích tụ lượng lớn vi sinh vật [1]. Tuy nhiên, khi niêm mạc đang bị viêm, các tế bào biểu mô phù nề, xung huyết và suy yếu liên kết. Các mẩu vụn cứng từ bánh mì nướng hoạt động như những vật thể có lực cắt cơ học mạnh, cọ xát trực tiếp vào bề mặt đang nhạy cảm và làm mất đi lớp bảo vệ tự nhiên này.
Bên cạnh tổn thương mô học, tác động cơ học còn kích hoạt trực tiếp hệ thống cảm giác tại đường thở. Các thụ thể ho phân bố rộng khắp đường dẫn khí, từ vùng hầu họng kéo dài xuống tận các phế quản [2]. Trong đó, có hai nhóm thụ thể riêng biệt: thụ thể cơ học thích ứng nhanh và thụ thể sợi C [2]. Các thụ thể cơ học thích ứng nhanh bị kích hoạt bởi các kích thích cơ học, chẳng hạn như sự biến dạng cơ học cấp tính của thành đường thở [2]. Ngược lại, các thụ thể sợi C phản ứng với các kích thích hóa học và ít nhạy cảm hơn nhiều với kích thích cơ học [2].
Khi chúng ta nuốt thức ăn thô cứng, khối thức ăn tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc hầu họng và làm biến dạng cơ học bề mặt này [2]. Sự va chạm này kích thích ngay lập tức các thụ thể cơ học thích ứng nhanh, tạo ra phản xạ ho hoặc co thắt đau buốt thông qua dây thần kinh thanh quản trên hoặc thần kinh thanh quản quặt ngược [2].
Nghiên cứu khoa học nói gì về chuyển động nuốt và phản ứng cơ học?
Các nghiên cứu sinh lý học đã làm sáng tỏ hành vi của thức ăn và phản ứng của cơ thể trong từng giai đoạn nuốt. Một nghiên cứu công bố năm 2017 sử dụng kỹ thuật huỳnh quang chiếu tia X (VFS) để phân tích động lực học của quá trình xử lý thức ăn trong miệng [3]. Các nhà nghiên cứu phát hiện chuyển động của thức ăn trong khoang miệng và hầu họng khác biệt rất lớn giữa việc ăn thức ăn rắn và uống chất lỏng [3]. Quá trình nuốt bình thường ở người diễn ra theo mô hình bốn giai đoạn tuần tự gồm chuẩn bị trong miệng, giai đoạn miệng, giai đoạn hầu và giai đoạn thực quản [3].
Khi ăn thức ăn rắn, khoang miệng phải thực hiện quá trình nghiền nát và tạo viên thức ăn phức tạp hơn nhiều so với chất lỏng [3]. Nếu bánh mì nướng hoặc đồ giòn không được thấm đủ nước bọt để làm mềm, khối thức ăn di chuyển xuống giai đoạn hầu với nhiều cạnh sắc nhọn, làm gia tăng tối đa ma sát lên thành họng [3].
Phản ứng của hầu họng với thức ăn còn được chứng minh qua một nghiên cứu năm 2019 về phản xạ ho liên quan đến nuốt [2]. Các tác giả ghi nhận phản xạ ho liên quan đến nuốt xảy ra trong giai đoạn hầu ngay khi viên thức ăn tiếp xúc với niêm mạc hầu thanh quản [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng những người có tình trạng quá mẫn vùng hầu thanh quản sẽ khởi phát cơn ho ngay lập tức khi thức ăn chạm vào niêm mạc [2]. Nghiên cứu cũng xác định phản xạ ho liên quan đến nuốt có thể xảy ra ở giai đoạn miệng (chiếm 9,9%) và giai đoạn thực quản (chiếm 4,1%) [2]. Ho trong giai đoạn miệng có thể do nước bọt chứa các mẩu thức ăn gây kích ứng chảy vào khoang hầu [2].
Nguy cơ nghiêm trọng từ các vật thể sắc cạnh cũng được nhấn mạnh trong một báo cáo năm 2019 [4]. Dị vật sắc nhọn mắc kẹt trong đường tiêu hóa trên mang lại nguy cơ biến chứng cấp tính như thủng mô, viêm trung thất cấp và chảy máu cấp [4]. Báo cáo ghi nhận trường hợp một bé gái 36 tháng tuổi bị hẹp thực quản sau 26 tháng vô tình nuốt phải nắp lon nhôm sắc nhọn, mảnh kim loại này đã di chuyển xuyên qua thành thực quản trên vào trung thất [4]. Mặc dù mẩu bánh mì nướng không phải là dị vật kim loại không tiêu hóa được, nhưng cơ chế gây rách, thủng hoặc viêm loét từ các cạnh sắc nhọn tác động lên thành niêm mạc mềm là hoàn toàn tương đồng về mặt nguyên lý vật lý [4].
Mặt khác, đặc tính kết cấu của thực phẩm cũng ảnh hưởng lớn đến công sức nuốt của vùng hầu họng. Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên 18 người lớn tuổi đã tiến hành phân tích kết cấu của 9 loại thức ăn bán lỏng không cần nhai (gồm kem đánh bông, sốt mayonnaise, đậu phụ mềm, bánh pudding xoài, bí đỏ nghiền luộc, khoai tây nghiền luộc, khoai lang nghiền luộc, bột đậu đỏ và bơ đậu phộng) [5]. Kết quả cho thấy độ bám dính là đặc tính duy nhất tương quan có ý nghĩa thống kê với mức độ khó nuốt (r = 0,882, p = 0,002) và cảm giác thức ăn còn tồn đọng trong họng sau nuốt (r = 0,879, p = 0,002) [5]. Điều này chứng minh rằng thực phẩm có kết cấu không phù hợp sẽ đòi hỏi nhiều nỗ lực cơ học hơn của hầu họng để đẩy trôi [5].
Lợi ích và giới hạn từ các bằng chứng khoa học hiện có
Các bằng chứng khoa học hiện tại mang lại cái nhìn rất rõ ràng về cơ chế sinh lý học: niêm mạc họng có mạng lưới thụ thể nhạy cảm với lực cơ học [2], biểu mô có cơ chế tự làm sạch liên tục [1], và chuyển động của thức ăn rắn đòi hỏi sự phối hợp phức tạp [3]. Những dữ liệu này giải thích thuyết phục vì sao đồ giòn gây đau buốt và kích thích phản xạ ho dữ dội khi họng đang viêm.
Tuy nhiên, các bằng chứng cũng có những giới hạn nhất định. Chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng nào cho người đang đau họng ăn bánh mì nướng giòn để đo lường tỷ lệ tạo vết trầy xước vì lý do đạo đức nghiên cứu. Phần lớn các hiểu biết lâm sàng đến từ nghiên cứu về cơ chế thụ thể [2], nghiên cứu nuốt trên người lớn tuổi với thực phẩm mềm [5], hoặc các báo cáo ca bệnh về dị vật sắc nhọn [4]. Dù vậy, dựa trên nguyên lý cơ học và chấn thương mô, sự thận trọng đối với thức ăn cứng là hoàn toàn có cơ sở vững chắc.
Những hiểu lầm thường gặp khi bị đau họng
Nhiều người lầm tưởng rằng bánh mì nướng giòn khi vào miệng sẽ nhanh chóng mềm ra do nước bọt nên không thể làm tổn thương họng. Thực tế, khi bị ốm hoặc sốt, lượng nước bọt tiết ra thường giảm sút, khiến thức ăn không được bôi trơn đầy đủ [3]. Những góc cạnh sắc nhọn vẫn giữ nguyên độ cứng khi đi qua vùng hầu họng và cọ xát vào thành niêm mạc [3].
Một quan niệm sai lầm khác là cố gắng ăn đồ giòn để "cạo sạch" lớp đờm hoặc mảng bám trắng ở cổ họng. Đây là hành động hết sức nguy hiểm. Lớp niêm mạc đường thở đang viêm vốn rất nhạy cảm với các biến dạng cơ học cấp tính [2]. Việc cố tình nuốt thức ăn thô cứng để loại bỏ dịch tiết sẽ gây kích thích thụ thể cơ học, dẫn đến đau rát tăng nặng, trầy xước mô và kích phát phản xạ ho sặc sụa [2].
Ai nên đặc biệt thận trọng với đồ ăn cứng, giòn?
Những người đang trong đợt viêm họng cấp, viêm amidan hốc mủ hoặc viêm thanh quản phù nề tuyệt đối không nên thử thách cổ họng bằng thức ăn khô ráp. Khi mô họng sưng to, khẩu kính đường thở và đường nuốt bị thu hẹp, làm tăng diện tích tiếp xúc và áp lực cọ xát của thức ăn lên vùng tổn thương.
Người có tiền sử hen suyễn hoặc hội chứng quá mẫn thanh quản càng cần cẩn trọng hơn. Nghiên cứu đã chứng minh người bệnh hen suyễn có tỷ lệ rất cao gặp phản xạ ho liên quan đến nuốt do tình trạng quá mẫn vùng hầu thanh quản [2]. Sự tiếp xúc cơ học giữa thức ăn và niêm mạc họng ở nhóm đối tượng này dễ dàng kích hoạt cơn ho khó kiểm soát thông qua dây thần kinh thanh quản [2].
Người lớn tuổi hoặc người có phản xạ nuốt suy giảm cũng là đối tượng nguy cơ cao. Như nghiên cứu năm 2020 đã chỉ ra, người lớn tuổi phải tốn nhiều công sức hơn để xử lý các loại thức ăn có kết cấu khó nuốt [5]. Nếu thức ăn cứng không được kiểm soát tốt trong khoang miệng, nguy cơ sặc mẩu vụn vào đường thở là rất lớn [1, 4].
Hướng dẫn chăm sóc và lựa chọn thực phẩm thực tế
Trong những ngày cổ họng đang "lên tiếng", việc điều chỉnh thực đơn đóng vai trò quan trọng giúp giảm bớt gánh nặng cơ học cho niêm mạc. Bạn nên tạm thời loại bỏ bánh mì nướng giòn, snack vụn, các loại hạt khô cứng và đồ chiên rán có lớp vỏ sắc nhọn ra khỏi bữa ăn.
Thay vào đó, hãy ưu tiên các thực phẩm có kết cấu mềm, mịn và dễ trôi như cháo loãng, súp dinh dưỡng, canh hầm hoặc sữa ấm. Nếu vẫn muốn ăn bánh mì, hãy xé nhỏ và nhúng ngập vào sữa nóng hoặc nước súp cho đến khi mềm nhũn hoàn toàn trước khi đưa vào miệng. Cách làm này loại bỏ triệt để các góc cạnh cơ học gây hại.
Bên cạnh đó, việc uống đủ nước ấm suốt cả ngày giúp giữ ẩm cho lớp biểu mô miệng, hỗ trợ quá trình bảo vệ tự nhiên của cơ thể [1]. Nhai thật chậm, nuốt từng ngụm nhỏ và tránh nói chuyện trong lúc nuốt sẽ giảm thiểu tối đa nguy cơ kích ứng thụ thể cơ học vùng hầu [1, 4]. Khi các triệu chứng viêm đau kéo dài, sốt cao hoặc nuốt khó nghiêm trọng, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được bác sĩ thăm khám và điều trị kịp thời.
Tóm lại, ăn bánh mì nướng hay đồ giòn khi đang đau họng tiềm ẩn rủi ro gây cọ xát và tổn thương cơ học cho lớp niêm mạc đang sưng đỏ. Sự thấu hiểu về cơ chế nuốt và tính nhạy cảm của các thụ thể vùng họng sẽ giúp bạn đưa ra lựa chọn ăn uống thông minh, tạo điều kiện thuận lợi nhất để cơ thể nhanh chóng bình phục.
