Ăn canh bí đao vào bữa tối có gây lạnh bụng, khó tiêu?

Bí đao là món canh thanh mát quen thuộc trên mâm cơm của nhiều gia đình Việt Nam, đặc biệt vào những ngày oi bức. Tuy nhiên, không ít người sau khi dùng canh bí đao vào bữa tối lại gặp phải tình trạng đầy trướng, tức bụng hoặc cảm giác lạnh bụng khó chịu. Thắc mắc liệu ăn canh bí đao buổi tối có thực sự gây hại cho đường tiêu hóa hay không là nỗi băn khoăn của rất nhiều người nội trợ.

Thực tế, canh bí đao không phải là chất độc hại, nhưng việc tiêu thụ một lượng lớn món ăn này vào buổi tối muộn có thể gây nặng bụng và khó tiêu do sự kết hợp giữa đặc tính sinh học của hệ tiêu hóa ban đêm và cấu trúc giàu nước của thực phẩm. Nắm rõ cơ chế hoạt động của đường ruột theo nhịp sinh học sẽ giúp bạn điều chỉnh thực đơn hợp lý mà vẫn tận hưởng được giá trị dinh dưỡng của loại quả này.

Cơ chế tiêu hóa thức ăn thay đổi như thế nào khi về đêm?

Hệ tiêu hóa của con người không duy trì một tốc độ làm việc đồng nhất suốt 24 giờ mà biến thiên nhịp nhàng theo chu kỳ ngày và đêm. Vận động bình thường của ống tiêu hóa diễn ra nhờ sự co bóp nhịp nhàng của cơ trơn, bắt nguồn từ hai dạng hoạt động điện thế qua màng tế bào cơ trơn là sóng chậm và điện thế đỉnh ^[1]. Tần số trội đo bằng điện bao tử (EGG) phản ánh tần số co bóp của dạ dày ^[1].

Các nghiên cứu sinh lý học chỉ ra rằng tần số trội trung bình của dạ dày tăng lên vào ban ngày và giảm rõ rệt trong khi ngủ ^[1]. Điều này đồng nghĩa với việc dạ dày ban đêm co bóp chậm hơn, lực đẩy giảm sút và cần nhiều thời gian hơn để nhào trộn cũng như làm rỗng thức ăn so với ban ngày.

Không chỉ có dạ dày, khả năng vận động của thực quản và ruột non cũng giảm dần khi cơ thể chuẩn bị bước vào giấc ngủ. Nhu động của thực quản giảm khi ngủ, với tần số của cả các cơn co bóp nguyên phát và thứ phát đều giảm dần từ giai đoạn ngủ N1 sang N3 ^[1]. Đồng thời, cơ thắt thực quản dưới có những đợt giảm trương lực thoáng qua trong lúc ngủ, tạo điều kiện thuận lợi cho các đợt trào ngược dịch vị ^[1]. Tại ruột non, phức hợp vận động di chuyển (MMC) vào ban đêm diễn ra ít thường xuyên hơn và có tốc độ truyền giảm đáng kể ^[1]. Khi hệ tiêu hóa "đi ngủ", bất kỳ gánh nặng thể tích nào đưa vào dạ dày cũng dễ dẫn tới sự ứ trệ.

Tại sao canh bí đao dễ gây cảm giác "lạnh bụng" vào buổi tối?

Bí đao (tên khoa học là Benincasa hispida) là loại rau quả có đặc tính mọng nước vượt trội, phần thịt quả xốp chứa lượng nước chiếm phần lớn trọng lượng tươi cùng các sắc tố tự nhiên như chất diệp lục và carotenoid ^[2]. Khi chế biến thành món canh, lượng chất lỏng đưa vào cơ thể càng tăng thêm.

Cảm giác "lạnh bụng" theo cách gọi dân gian thực chất là phản xạ căng trướng của dạ dày khi tiếp nhận một thể tích chất lỏng lớn và thức ăn xốp trong bối cảnh trương lực tiêu hóa suy giảm. Sự vận động của đường tiêu hóa vốn được điều phối bởi hệ thần kinh ruột cùng hệ miễn dịch và hệ vi sinh vật đường ruột ^[3]. Sự phối hợp này chi phối sự di chuyển thức ăn qua cơ trơn ^[3].

Vào bữa tối muộn, khi các sóng co bóp chậm lại ^[1], lượng nước lớn từ canh bí đao làm loãng dịch vị tạm thời, làm giãn căng thành dạ dày nhưng lại thiếu lực co bóp mạnh mẽ để tống đẩy xuống tá tràng. Hậu quả là phần dịch lỏng và bã thức ăn tích tụ lâu hơn trong khoang bụng dưới hoành, kích thích thụ thể áp lực và tạo ra cảm giác đầy tức, óc ách khó chịu mà người dùng thường miêu tả là "lạnh bụng".

Nghiên cứu khoa học nói gì về vận động đường tiêu hóa?

Sự vận động có trật tự của đường tiêu hóa từ miệng đến trực tràng chịu sự điều hòa phức tạp của các dây thần kinh ruột, dây thần kinh ngoại lai, hormone lưu hành và cơ trơn ống tiêu hóa ^[4]. Sự rối loạn ở bất kỳ thành phần nào trong mạng lưới này đều có thể dẫn đến rối loạn vận động, biểu hiện dưới dạng tăng hoặc giảm thời gian lưu chuyển thức ăn, hoặc xuất hiện những cử động không mang tính tống đẩy ^[4].

Nghiên cứu về nhịp sinh học năm 2020 nhấn mạnh rằng vận động của ruột non theo chu kỳ ngày đêm cho thấy sự chênh lệch đáng kể về vận tốc lan truyền của phức hợp MMC giữa ban ngày và ban đêm ^[1]. Các cơn co bóp ban đêm thưa thớt hơn ^[1], khiến các khối thức ăn giàu chất lỏng khó được xử lý nhanh chóng.

Bên cạnh đó, các nghiên cứu sinh lý học trên mô hình động vật tỉnh táo sử dụng đầu dò lực ghi nhận mô hình vận động tiêu hóa diễn ra theo các pha rõ rệt: ở trạng thái tiêu hóa, các cơn co bóp biên độ tương đối thấp được duy trì liên tục ở hang vị, tá tràng và hồi tràng để nghiền nát và vận chuyển thức ăn ^[5]. Vận động đại tràng duy trì co bóp nền biên độ thấp và chỉ có một cơn co bóp biên độ cao duy nhất trước khi đại tiện ^[5]. Khi các cử động cơ trơn này bị chậm lại do chu kỳ ban đêm, quá trình di chuyển của dưỡng trấp qua dạ dày và ruột non bị kéo dài đáng kể [1, 2].

Lợi ích dinh dưỡng và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Cần khẳng định rằng bí đao là loại thực phẩm lành tính, cung cấp nước, chất xơ và ít năng lượng. Cấu trúc quả chứa các hợp chất tự nhiên như chất diệp lục và carotenoid, vốn được xác định qua các phân tích di truyền học về màu vỏ và thịt quả ^[2]. Trong chế độ ăn cân bằng, bí đao hỗ trợ giải nhiệt và hỗ trợ kiểm soát cân nặng tốt.

Tuy nhiên, các bằng chứng hiện nay chủ yếu tập trung vào cơ chế vận động cơ học của đường ruột theo nhịp ngày đêm ^[1] và tác động của các hệ thống thần kinh - nội tiết [5, 7], chứ chưa có thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt nào quy chụp rằng bản thân bí đao chứa độc tố hay hoạt chất gây tê liệt tiêu hóa. Sự khó tiêu phần lớn bắt nguồn từ hành vi dùng sai thời điểm, chế biến sai cách hoặc ăn quá nhiều nước canh cùng một lúc khi cơ thể chuẩn bị đi ngủ.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng bí đao

Nhiều người lầm tưởng rằng bí đao có tính hàn nên ăn sống hay uống nước ép bí đao sống vào buổi tối sẽ giúp "thanh lọc cơ thể" tốt hơn. Thực tế, bí đao sống có chứa nhiều chất xơ chưa được làm mềm nhiệt học, cộng với lượng nước dồi dào sẽ gây gánh nặng rất lớn lên nhu động hang vị dạ dày vốn đang hoạt động yếu ớt về đêm ^[1].

Một hiểu lầm khác là quy kết mọi cảm giác trướng bụng sau bữa tối do bí đao đều là ngộ độc thực phẩm. Như các dữ liệu sinh lý học đã chỉ ra, hiện tượng khó tiêu này đơn thuần là sự bất tương xứng giữa thể tích chứa của ống tiêu hóa và khả năng co bóp tống đẩy của cơ trơn theo nhịp sinh học [1, 7]. Rối loạn vận động đường ruột hoàn toàn có thể chỉ biểu hiện qua cảm giác khó chịu mà không kèm theo tổn thương thực thể ^[4].

Nhóm đối tượng nên thận trọng khi ăn canh bí đao buổi tối

Dựa trên các cơ chế vận động đường tiêu hóa, một số nhóm người sau đây cần đặc biệt lưu ý khi dùng canh bí đao vào bữa cơm chiều tối:

Người mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD): Bệnh nhân trào ngược thường xuyên phàn nàn về các triệu chứng ban đêm, gây đau và gián đoạn giấc ngủ ^[1]. Do trương lực cơ thắt thực quản dưới giảm thoáng qua trong lúc ngủ và nhu động thực quản giảm từ giai đoạn N1 sang N3 ^[1], việc ăn nhiều canh bí đao chứa nhiều dịch lỏng trước khi nằm sẽ làm tăng áp lực dạ dày, dễ gây trào ngược dịch vị lên thực quản.

Người béo phì: Nghiên cứu tổng quan hệ thống năm 2019 về rối loạn vận động tiêu hóa ở người béo phì cho thấy tình trạng này thường đi kèm với ức chế vận động dạ dày và tăng nguy cơ mắc trào ngược dạ dày thực quản ^[6]. Sự vận chuyển dưỡng trấp ở đoạn xa ruột non của người béo phì thường chậm lại và táo bón xảy ra thường xuyên hơn người có cân nặng bình thường ^[6]. Do đó, người thừa cân, béo phì nếu ăn nhiều canh vào đêm muộn sẽ càng dễ bị ứ trệ dạ dày.

Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm hoặc dễ đầy trướng: Những người có tiền sử rối loạn vận động ruột hoặc người cao tuổi có trương lực cơ tiêu hóa suy giảm tự nhiên nên hạn chế các món canh quá nhiều nước vào bữa tối muộn.

Cách sử dụng canh bí đao đúng cách cho bữa tối

Để thưởng thức món canh bí đao thơm ngon mà không lo lạnh bụng hay cản trở giấc ngủ, bạn nên áp dụng những nguyên tắc thực tế sau:

• Thời điểm dùng bữa: Nên ăn bữa tối có canh bí đao trước giờ đi ngủ ít nhất 2 đến 3 tiếng. Khoảng thời gian này giúp dạ dày kịp hoàn tất các pha co bóp tiêu hóa trước khi tần số EGG và vận động ruột hạ xuống mức thấp nhất trong giấc ngủ ^[1].
• Cách chế biến: Tuyệt đối không ăn bí đao sống vào buổi tối. Nên nấu chín kỹ bí đao cùng một chút gia vị có tính ấm như gừng tươi, hành hoa hoặc nấu cùng thịt nạc, tôm đồng để bổ sung đạm, giúp làm chậm quá trình hấp thu và cân bằng thể tích dịch.
• Liều lượng hợp lý: Trong bữa tối, chỉ nên dùng khoảng nửa bát đến một bát con canh bí đao cả cái lẫn nước. Tránh húp quá nhiều nước canh liên tục trong khi ăn cơm.

Ăn canh bí đao vào bữa tối không gây nguy hại sức khỏe nếu bạn ăn với lượng vừa phải và cách xa giờ đi ngủ. Hãy lắng nghe cơ thể, điều chỉnh thời điểm ăn uống khoa học để vừa bảo vệ hệ tiêu hóa vừa có giấc ngủ ngon trọn vẹn. Khi có các triệu chứng tiêu hóa kéo dài bất thường, người bệnh nên đến cơ sở y tế để được thăm khám chuyên khoa.