Bữa ăn gia đình có trẻ nhỏ đôi khi giống cuộc chiến tâm lý. Cha mẹ dỗ dành, bật tivi, hứa thưởng đồ chơi chỉ mong con nuốt thêm một thìa cháo, còn đứa trẻ ngậm chặt miệng hoặc quay đầu phản kháng. Nhiều phụ huynh tự hỏi liệu cách cho ăn từ những năm đầu đời có quyết định việc trẻ hợp tác hay biến thành kẻ kén ăn khó chiều về sau hay không.
Câu trả lời ngắn gọn từ các nghiên cứu khoa học là có. Thay vì ép buộc hay kiểm soát, phương pháp ăn dặm đáp ứng (responsive feeding) — tức là đọc hiểu tín hiệu đói no của trẻ và tôn trọng quyền tự chủ trên bàn ăn — giúp trẻ phát triển kỹ năng tự điều chỉnh lượng ăn, giảm xung đột tâm lý và giảm nguy cơ kén ăn khi lớn lên [1].
Cơ chế tâm lý đằng sau chiếc thìa và phản xạ bàn ăn
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ phụ thuộc hoàn toàn vào người chăm sóc để có thức ăn, nên cách cha mẹ cho ăn chính là môi trường đầu tiên trẻ học về ẩm thực [1]. Thực hành cho ăn không chỉ dừng ở việc cho trẻ ăn món gì, mà bao gồm cả cách cho ăn, thời điểm, lý do và lượng thức ăn đưa vào [1]. Những hành vi này tác động trực tiếp đến sự phát triển nhận thức, cảm xúc xã hội và kỹ năng tự điều chỉnh của trẻ [1].
Trong quá khứ, các phương pháp cho ăn truyền thống tiến hóa để bảo vệ trẻ khỏi nguy cơ thiếu hụt lương thực bằng cách thúc ép trẻ ăn càng nhiều càng tốt [1]. Tuy nhiên, trong môi trường hiện đại dư thừa thực phẩm ngon miệng, cách ép ăn này trở nên phản tác dụng [1]. Khi bị ép ăn, chẳng hạn buộc phải ăn hết sạch phần cơm trên đĩa, trẻ sẽ bị cản trở quá trình phát triển khả năng nhận biết tín hiệu thèm ăn và no tự nhiên của cơ thể [2].
Ngược lại, nuôi dạy con đáp ứng (responsive parenting) tạo ra khung giờ ăn có cấu trúc nhưng vẫn khuyến khích quyền tự chủ của trẻ và tránh các hành vi ép buộc [3]. Sự tương tác hai chiều trên bàn ăn rất rõ rệt: khi người chăm sóc cảm thấy con mình kén ăn hoặc nhẹ cân, họ thường có xu hướng gây áp lực bắt trẻ ăn nhiều hơn [3]. Chính áp lực này, cộng với việc dùng phần thưởng hoặc dỗ dành để ép ăn, lại là nguyên nhân hàng đầu làm tăng tính kén ăn ở trẻ [3].
Nghiên cứu khoa học nói gì về thói quen cho ăn và tật kén ăn?
Nhiều công trình nghiên cứu đã theo dõi chặng đường từ lúc trẻ bú mẹ, tập ăn dặm cho đến tuổi mẫu giáo để tìm ra gốc rễ của hành vi kén ăn.
Một nghiên cứu công bố năm 2003 đã theo dõi 135 trẻ sơ sinh từ lúc mới chào đời đến khi 5,5 tuổi nhằm xác thực hành vi kén ăn thông qua các bài kiểm tra tiêu chuẩn tại phòng thí nghiệm và tại nhà lúc trẻ 3,5 và 5,5 tuổi [4]. Kết quả cho thấy trẻ kén ăn tiêu thụ ít loại thực phẩm hơn và đặc biệt hay né tránh rau xanh [4]. Đáng chú ý, các bé gái kén ăn giảm lượng calo nạp vào trong giai đoạn từ 3,5 đến 5,5 tuổi, trong khi các nhóm trẻ khác đều tăng lượng calo [4]. Dấu hiệu chọn lọc này xuất hiện từ rất sớm: những trẻ kén ăn đã có kiểu bú khác biệt với số nhịp mút ít hơn trong mỗi cữ bú ngay từ tuần thứ 2 và thứ 4 sau sinh, đồng thời biểu lộ nhiều cảm xúc tiêu cực hơn theo báo cáo của cha mẹ [4].
Về thời điểm ăn dặm, một nghiên cứu hồi cứu năm 2011 phân tích dữ liệu từ 129 bà mẹ có con tuổi mẫu giáo thuộc chương trình STRONG Kids tại miền Đông bang Illinois (Mỹ), thu thập từ tháng 2 đến tháng 7 năm 2009 [5]. Phân tích hồi quy logistic chỉ ra rằng trẻ được giới thiệu thức ăn bổ sung (ăn dặm) trước 6 tháng tuổi có nguy cơ mắc chứng sợ thức ăn mới (food neophobia) và ăn uống kém đa dạng cao gấp 2,5 lần [5]. Ngược lại, trẻ được bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu giảm 78% nguy cơ kén chọn cách chế biến món ăn, giảm 81% nguy cơ từ chối thức ăn và giảm 75% nguy cơ sợ món mới [5].
Tuy nhiên, bức tranh về thời điểm ăn dặm và bú mẹ không hoàn toàn đồng nhất giữa các quần thể. Một nghiên cứu công bố năm 2018 đánh giá các yếu tố tiền đề của hành vi kén ăn lúc 3 tuổi lại cho thấy các yếu tố trong thai kỳ và năm đầu đời, bao gồm cả thời gian bú mẹ kéo dài, hầu như không có mối liên hệ độc lập với tật kén ăn sau này [6]. Nghiên cứu này cũng dẫn lại dữ liệu từ công trình Generation R trên 4.779 trẻ em, ghi nhận những trẻ được làm quen với rau củ trong khoảng 4 đến 5 tháng tuổi có điểm số kén ăn lúc 4 tuổi thấp hơn nhóm làm quen sau 6 tháng [6]. Điểm mấu chốt mà nghiên cứu năm 2018 tìm ra là yếu tố tâm lý ở năm thứ hai: nỗi lo lắng của người mẹ trước việc con chọn lọc hoặc từ chối thức ăn lúc trẻ 1-2 tuổi có liên hệ chặt chẽ với việc đứa trẻ bị coi là rất kén ăn lúc 3 tuổi, giải thích tới 21,5% sự biến thiên trong mô hình phân tích [6].
Tâm lý và thói quen ăn uống của người mẹ đóng vai trò dẫn dắt hành vi trên bàn ăn. Một nghiên cứu năm 2013 khảo sát 222 bà mẹ thu nhập thấp (khoảng một nửa là người Mỹ gốc Phi và một nửa là người gốc Mỹ Latinh) cùng con tuổi mẫu giáo [7]. Kết quả cho thấy kiểu "ăn theo tác nhân bên ngoài" của mẹ (ăn vì kích thích thị giác, mùi vị chứ không dựa trên tín hiệu đói hay khát bên trong) có tương quan thuận với tính kén ăn và sự thèm ăn của con [7]. Phân tích trung gian vạch rõ: người mẹ ăn uống theo tác nhân bên ngoài thường áp dụng sự kiểm soát cao khi cho con ăn, và chính sự kiểm soát này dẫn đến tật kén ăn ở trẻ [7]. Ngoài ra, thói quen ăn theo cảm xúc của mẹ cũng liên quan đến tính kén ăn của con [7].
Tương tự, một nghiên cứu năm 2020 trên nhóm các bà mẹ thu nhập thấp gốc Tây Ban Nha/Mỹ Latinh đã xem xét mối quan hệ qua lại theo thời gian giữa triệu chứng trầm cảm của mẹ và nhận thức về tật kén ăn của con [8]. Trầm cảm ở người mẹ thường đi kèm với phong cách cho ăn không đáp ứng (nonresponsive feeding) như gây áp lực, kiểm soát và hạn chế đồ ăn, làm trầm trọng thêm hành vi kén ăn của trẻ [8]. Nghiên cứu năm 2020 này cũng trích dẫn một nghiên cứu dọc trước đó tại Na Uy, phát hiện một góc nhìn bất ngờ: sự nhạy cảm quá mức của cha mẹ đôi khi lại đi kèm nguy cơ trẻ kén ăn cao hơn về sau [8]. Lý do là khi gặp bữa ăn khó khăn, những cha mẹ quá nhạy cảm với phản ứng của con có thể né tránh việc đưa ra các món ăn mới hoặc món khó ăn, vô tình làm giảm cơ hội tập ăn đa dạng của trẻ [8].
Bên cạnh đó, một bài báo năm 2018 tại Thụy Điển cũng đề cập đến một nghiên cứu trên 203 trẻ từ 4 đến 8 tuổi bị thừa cân hoặc béo phì [2]. Ở nhóm trẻ thừa cân kèm kén ăn này, sự giám sát của cha mẹ thấp hơn nhưng áp lực ép ăn và quyền tự quyết của trẻ (trẻ tự quyết định ăn gì và khi nào) lại cao hơn [2]. Đáng chú ý, trong nhóm trẻ vừa kén ăn vừa thừa cân, việc cha mẹ hạn chế đồ ăn không lành mạnh lại đi kèm với lượng tiêu thụ rau củ và trái cây cao hơn [2].
Lợi ích thực sự và giới hạn của các bằng chứng hiện có
Tổng hợp các tài liệu khoa học, đặc biệt là một tổng quan phạm vi (scoping review) công bố năm 2021, cho thấy thực hành cho ăn đáp ứng mang lại nhiều lợi ích rõ rệt [3]. Phương pháp này không chỉ giảm nguy cơ kén ăn mà còn định hình hành vi ăn uống lành mạnh, cải thiện giấc ngủ, rèn kỹ năng tự điều chỉnh sớm và giảm nguy cơ béo phì đầu đời [1]. Việc tránh ép ăn giúp trẻ giữ được khả năng lắng nghe tín hiệu đói no tự nhiên [2].
Dù vậy, các bằng chứng khoa học hiện tại vẫn có những giới hạn nhất định cần nhìn nhận khách quan. Thứ nhất, nhiều nghiên cứu về ăn dặm thu thập dữ liệu hồi cứu (hỏi lại trí nhớ của cha mẹ về giai đoạn trước đó) nên dễ gặp sai số hồi tưởng và thiếu chi tiết cụ thể về cách cho ăn [6]. Thứ hai, ranh giới giữa việc "trẻ thực sự kén ăn" và "cha mẹ cảm thấy con kén ăn" đôi khi bị chi phối bởi tâm lý lo âu hoặc trầm cảm của chính người mẹ [8]. Thứ ba, hiệu quả của thời điểm ăn dặm (trước hay sau 6 tháng) và thời gian bú mẹ vẫn có sự khác biệt giữa các nghiên cứu lớn, cho thấy không có một yếu tố đơn lẻ nào quyết định toàn bộ hành vi ăn uống của trẻ [5].
Những hiểu lầm thường gặp trên bàn ăn gia đình
Hiểu lầm phổ biến nhất là "ép con ăn thêm vài miếng sẽ giúp con đủ chất và hết kén ăn". Thực tế chứng minh ngược lại: gây áp lực bắt trẻ ăn là phản ứng gắn liền nhất với sự gia tăng tính kén ăn [3]. Việc dùng phần thưởng để dụ ăn, dỗ dành hoặc bật tivi trong bữa ăn cũng là những yếu tố môi trường làm tăng nguy cơ trẻ kén ăn [3].
Hiểu lầm thứ hai là nhầm lẫn giữa "đáp ứng tín hiệu của trẻ" với "chiều theo mọi ý thích hoặc bỏ mặc trẻ". Phong cách nuôi dạy độc đoán (ép buộc) hoặc buông lỏng, thiếu cấu trúc đều làm tăng khả năng kén ăn [3]. Ăn dặm đáp ứng đòi hỏi phải có giờ giấc bữa ăn cố định và cấu trúc rõ ràng [3]. Ngoài ra, nếu cha mẹ vì quá nhạy cảm trước cái nhăn mặt của con mà vội vàng cất bỏ món mới, không dám giới thiệu lại, trẻ sẽ mất cơ hội làm quen và càng kén ăn hơn [8].
Ai nên thận trọng khi áp dụng?
Kén ăn chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ cả yếu tố di truyền lẫn môi trường, đặc biệt ở những trẻ có tính nhạy cảm giác quan cao (sensory hypersensitivity) [2]. Những trẻ có biểu hiện chọn lọc từ giai đoạn sơ sinh (như nhịp bú ít, hay quấy khóc tiêu cực) cần sự kiên nhẫn lớn hơn từ gia đình [4]. Nếu trẻ có dấu hiệu sụt giảm lượng calo nạp vào kéo dài (như nhóm bé gái từ 3,5 đến 5,5 tuổi trong nghiên cứu) hoặc nhẹ cân, cha mẹ không nên tự ý ép ăn cực đoan mà cần tham khảo ý kiến bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng [4].
Nhóm trẻ vừa thừa cân, béo phì vừa kén ăn đặt ra thử thách kép cho phụ huynh [2]. Việc ép những trẻ này ăn hết suất có thể phá hỏng hoàn toàn khả năng nhận biết cảm giác no, làm nặng thêm tình trạng béo phì [2]. Trường hợp này đòi hỏi sự nhạy cảm tinh tế hơn và sự hướng dẫn từ nhân viên y tế [2].
Đặc biệt, những người mẹ đang có triệu chứng trầm cảm, căng thẳng tâm lý hoặc quá lo lắng về chuyện ăn uống của con ở năm thứ hai cần được gia đình hỗ trợ tâm lý [8]. Sự lo âu của mẹ dễ dẫn đến nhìn nhận tiêu cực về bữa ăn và chuyển thành hành vi kiểm soát, ép buộc trên bàn ăn [8].
Cách áp dụng ăn dặm đáp ứng và phòng ngừa kén ăn thực tế
Dựa trên các khuyến nghị đã được kiểm chứng từ nghiên cứu, phụ huynh có thể áp dụng lộ trình thực tế theo từng giai đoạn để giảm xung đột bàn ăn:
- Giai đoạn tập nhai (từ 6 đến trước 10 tháng tuổi): Cho trẻ làm quen với các thức ăn có kết cấu giúp trẻ tập nhai trong giai đoạn từ 6 tháng (hoặc sớm hơn một chút tùy sự phát triển) nhưng cần thực hiện trước cột mốc 10 tháng tuổi [6]. Ưu tiên cho trẻ ăn trái cây tươi và hạn chế sử dụng các loại thức ăn đóng lọ chế biến sẵn cho trẻ em [6].
- Tạo môi trường bữa ăn chung: Người chăm sóc ngồi ăn cùng trẻ và ăn chung thực đơn với trẻ là yếu tố bảo vệ hàng đầu giúp giảm kén ăn [3]. Cha mẹ cần làm gương thông qua việc ăn đa dạng các thực phẩm lành mạnh trước mặt con [3]. Nếu gia đình có anh chị em cùng ngồi ăn, sự hiện diện của anh chị cũng giúp giảm tính kén ăn và tăng niềm vui thích với ẩm thực [3].
- Kiên trì tiếp xúc lặp lại với món mới: Trẻ ở năm thứ hai thường có xu hướng tự nhiên là cảnh giác với thức ăn lạ [6]. Để một món ăn từng bị từ chối được trẻ chấp nhận, cha mẹ cần cho trẻ tiếp xúc lặp đi lặp lại nhiều lần với hương vị và kết cấu đó, đặc biệt ở trẻ nhạy cảm giác quan [2]. Đừng vội bỏ cuộc sau một vài lần con lắc đầu, nhưng tuyệt đối không ép nuốt [3].
- Trao quyền tự chủ trong khuôn khổ: Thiết lập thời gian biểu bữa ăn cố định, tắt tivi khi ăn [3]. Cho phép trẻ được lựa chọn trong số các món lành mạnh được dọn ra và khuyến khích trẻ tham gia vào quá trình chuẩn bị món ăn cùng người lớn [3]. Kết hợp tăng cường hoạt động thể chất hằng ngày cũng là cách đã được chứng minh giúp giảm kén ăn ở trẻ [3].
Hành trình tập ăn của trẻ là quá trình học hỏi tâm lý và hành vi kéo dài nhiều năm, không phải cuộc đua cân nặng trong ngày một ngày hai [1]. Thay vì biến bàn ăn thành nơi đấu trí bằng áp lực hay phần thưởng, việc giữ tâm lý thoải mái, ăn cùng con và tôn trọng tín hiệu đói no sẽ giúp trẻ xây dựng mối quan hệ lành mạnh với thức ăn suốt đời [3]. Khi trẻ có dấu hiệu chậm tăng trưởng hoặc biếng ăn bệnh lý, phụ huynh nên đưa trẻ đến gặp bác sĩ để được tư vấn chuyên môn.
