Nhiều sinh viên muốn theo đuổi chế độ ăn Địa Trung Hải để cải thiện sức khỏe nhưng e ngại chi phí thực phẩm đắt đỏ. Thực tế, các nghiên cứu quan sát và tổng quan cho thấy chế độ ăn này có thể làm tăng chi phí nếu chọn thực phẩm cao cấp, nhưng hoàn toàn có thể duy trì ở mức vừa phải bằng cách tái phân bổ chi tiêu từ thực phẩm công nghiệp sang nguồn thực vật [1], [2].

Chế độ ăn Địa Trung Hải có thực sự đắt đỏ?

Các nghiên cứu tại châu Âu ghi nhận mối liên hệ giữa việc tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải và chi phí thực phẩm hàng ngày [3], [4]. Một khảo sát trên 3.534 thanh thiếu niên Tây Ban Nha (2–24 tuổi) cho thấy nhóm tuân thủ cao chi trả nhiều hơn nhóm tuân thủ thấp 0,71 euro mỗi ngày (tương đương 0,28 euro cho mỗi 1.000 kcal) [3]. Khảo sát tại Bồ Đào Nha trên 464 trẻ em từ 6–12 tuổi cũng ghi nhận nhóm tuân thủ cao có chi phí khẩu phần trung bình cao hơn rõ rệt so với nhóm tuân thủ thấp [4].

Tuy nhiên, mức tăng chi phí chủ yếu đến từ các nhóm thực phẩm như cá, trái cây và các loại hạt [5], [1]. Một phân tích trên trẻ em Tây Ban Nha cho thấy chi phí trung bình hàng ngày là 3,57 euro, và việc tiêu thụ cá hay thịt nạc thường gắn liền với rào cản tài chính [5]. Dù vậy, các nhà nghiên cứu khẳng định không phải thực phẩm giàu dinh dưỡng nào cũng đắt tiền [5], [6].

Cơ chế cân bằng chi phí: Tái phân bổ ngân sách

Chế độ ăn Địa Trung Hải không nhất thiết làm tăng tổng ngân sách ăn uống nếu người tiêu dùng biết điều chỉnh cơ cấu chi tiêu [1], [2]. Thay vì mua thêm thực phẩm bổ sung, việc tuân thủ mô hình này đòi hỏi chuyển ngân sách từ thực phẩm kém lành mạnh sang thực phẩm tươi [1].

Một tổng quan hệ thống chỉ ra rằng việc tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải làm tăng chi tiêu cho rau, củ, quả, các loại đậu, hạt và dầu ô liu, nhưng lại giảm mạnh chi phí cho thịt đỏ, ngũ cốc tinh chế, đồ ngọt và thức ăn nhanh [2]. Tương tự, nghiên cứu về mô hình gia đình bốn người cho thấy tổng chi phí cả tháng tương đương nhau sau khi cắt giảm bánh kẹo và thịt chế biến sẵn để bù vào rau quả tươi [1]. Mô hình này đồng thời mang lại lợi ích giảm tác động môi trường thông qua chỉ số dấu chân sinh thái và carbon thấp hơn [7].

5 điều chỉnh thực tế cho ngân sách sinh viên

Để theo đuổi chế độ ăn Địa Trung Hải mà không vượt quá khả năng chi trả, người học có thể áp dụng các bước điều chỉnh dựa trên bằng chứng sau:

  • Chọn nguồn protein rẻ từ các loại đậu: Đậu và các loại đậu khô (pulses/legumes) là thành phần cốt lõi của chế độ ăn Địa Trung Hải, cung cấp mật độ dinh dưỡng cao với giá thành thấp [8], [6]. Việc bổ sung đậu vào bữa ăn giúp giảm sự phụ thuộc vào các nguồn đạm động vật đắt đỏ [6], [2].
  • Ưu tiên thực phẩm có giá thành thấp trong từng nhóm: Nghiên cứu ghi nhận trong cùng một nhóm thực phẩm Địa Trung Hải, có những lựa chọn kinh tế hơn nhưng vẫn bảo đảm mật độ vi chất [5], [6]. Bạn có thể chọn các loại rau củ và trái cây theo mùa thay vì mua sản phẩm đắt tiền [5].
  • Cắt giảm hoàn toàn đồ ăn nhanh và nước ngọt: Thói quen tiêu thụ bánh kẹo, ngũ cốc tinh chế và đồ uống có đường chiếm tỷ trọng chi tiêu lớn nhưng lại làm tăng nguy cơ thừa cân, béo phì [8], [2]. Cắt giảm nhóm này sẽ tạo ra khoảng trống ngân sách đáng kể để mua thực phẩm thô [1], [2].
  • Tận dụng nguồn cung ứng tại địa phương: Nghiên cứu tại Tây Ban Nha nhấn mạnh việc tiếp cận chợ truyền thống gần nhà (proximity market) giúp người tiêu dùng mua được nông sản tươi với giá hợp lý hơn [5].
  • Không cần áp lực đạt điểm tuân thủ tuyệt đối: Phân tích chi phí phi tuyến tính cho thấy chi phí khẩu phần không còn tăng thêm khi điểm tuân thủ KIDMED vượt qua mức 8 trên thang 12 điểm [3]. Sinh viên chỉ cần duy trì ở mức tuân thủ tốt thay vì cố gắng mua toàn bộ các nguyên liệu cao cấp [3].

Ai nên thận trọng khi áp dụng?

Người có ngân sách quá hạn hẹp không nên cắt giảm năng lượng đột ngột khi cố gắng mua thực phẩm tươi đắt tiền, vì điều này có thể dẫn đến thiếu hụt calo cần thiết. Người có bệnh lý nền về chuyển hóa hoặc tiêu hóa cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi tăng đột ngột lượng chất xơ từ các loại đậu để tránh rối loạn tiêu hóa. Sinh viên đang điều trị y khoa cần tham khảo chuyên gia dinh dưỡng để thiết kế khẩu phần cân bằng, không tự ý kiêng khem cực đoan.

Điều nghiên cứu chưa làm rõ

Các dữ liệu nghiên cứu hiện có chỉ được thực hiện tại các quốc gia như Tây Ban Nha, Ý, Bồ Đào Nha và Ba Lan, chủ yếu trên đối tượng trẻ em, thanh thiếu niên hoặc người tốt nghiệp đại học [3], [7], [8], [2], [4]. Chưa có nghiên cứu can thiệp hoặc khảo sát chi phí cụ thể trên sinh viên tại các nước châu Á. Ngoài ra, tài liệu khoa học chưa so sánh việc thay thế cụ thể nguyên liệu ngoại nhập bằng cá béo nội địa tại các vùng địa lý khác ngoài Địa Trung Hải, nên chưa thể khẳng định mức độ tương đồng tuyệt đối về hiệu quả chi phí cho từng loại cá cụ thể.

Lời khuyên áp dụng thực tế

Chế độ ăn Địa Trung Hải là một khung định hướng dinh dưỡng linh hoạt chứ không phải thực đơn cố định [6]. Bạn nên tập trung tăng cường các loại đậu, rau quả sẵn có và cắt giảm thực phẩm chế biến sẵn để tối ưu hóa ngân sách cá nhân [1], [2]. Hãy tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng nếu bạn cần xây dựng một chế độ ăn phù hợp với thể trạng riêng.