Nhiều bậc cha mẹ thường xuyên đối mặt với cảnh con nhỏ ngúng nguẩy, từ chối ăn sáng hoặc chỉ nuốt được vài thìa rồi bỏ dở. Một nguyên nhân phổ biến xuất phát từ thói quen cho trẻ bú đêm hoặc ăn vặt quá muộn sát giờ đi ngủ. Thói quen này diễn ra kéo dài khiến hệ tiêu hóa của trẻ rơi vào tình trạng lệch pha với nhịp sinh học tự nhiên.

Việc nạp năng lượng liên tục vào ban đêm không chỉ làm dạ dày trẻ đầy ứ khi thức dậy mà còn trực tiếp phá vỡ cơ chế báo đói nội sinh của cơ thể, làm mất cảm giác thèm ăn tự nhiên vào buổi sáng [1], [2].

Cơ chế sinh học: Cơn đói tự nhiên vốn chạm đáy vào sáng sớm

Cơ thể con người vận hành theo một đồng hồ sinh học nội sinh, điều khiển cảm giác đói và thèm ăn biến thiên theo từng khung giờ trong ngày [1]. Bản thân buổi sáng sinh học vốn dĩ không phải là thời điểm cơ thể cảm thấy đói cồn cào nhất [1].

Một nghiên cứu công bố năm 2013 trên 12 người trưởng thành khỏe mạnh, không béo phì (gồm 6 nam giới, độ tuổi từ 20 đến 42) đã theo dõi sát sao chu kỳ sinh học trong suốt 13 ngày phòng thí nghiệm [1]. Các nhà khoa học kiểm soát toàn bộ hành vi, phân bổ đều các bữa ăn tương đương mức calo và thời gian ngủ theo nhịp sinh học nội sinh, sau đó đánh giá độ thèm ăn bằng thang đo thị giác [1]. Kết quả cho thấy cơn đói có nhịp sinh học rõ rệt: chạm đáy thấp nhất vào buổi sáng sinh học (khoảng 8 giờ sáng) và đạt đỉnh vào buổi tối sinh học (khoảng 8 giờ tối) với độ lệch biên độ đỉnh - đáy là 17% [1]. Biên độ thèm ăn đối với đồ ngọt, mặn, tinh bột, thịt hay hoa quả cũng dao động từ 14% đến 25% theo chu kỳ này [1].

Ở trạng thái sinh học bình thường, mức độ thèm ăn tự nhiên đã ở điểm đáy lúc 8 giờ sáng [1]. Khi trẻ bị ép bú đêm hoặc ăn khuya, nguồn năng lượng tồn đọng cộng hưởng cùng điểm trũng sinh học này sẽ triệt tiêu hoàn toàn nhu cầu ăn bữa sáng.

Nghiên cứu chỉ ra tác hại khi nạp dinh dưỡng sai khung giờ sinh học

Cơ thể sinh vật được lập trình để tiêu thụ thức ăn vào giai đoạn hoạt động và nghỉ ngơi vào giai đoạn không hoạt động [2]. Khi thời điểm nạp thức ăn bị đảo lộn, phản ứng chán ăn sẽ xuất hiện [2].

Một nghiên cứu công bố năm 2018 trên chuột cống cái sau độ tuổi vị thành niên đã tiến hành thử nghiệm giới hạn thời gian ăn [2]. Nhóm nghiên cứu phát hiện việc cho ăn vào khung giờ bất thường (ban ngày - vốn là giai đoạn không hoạt động của chuột) làm suy giảm tần suất rụng trứng và số lượng nang trứng rụng, đồng thời gây ra tình trạng chán ăn ở nhóm chuột này [2]. Các nhà khoa học nhận định việc đưa thức ăn vào cơ thể sai thời điểm tạo ra sự xung đột liên tục giữa ánh sáng và thời gian ăn, làm rối loạn nhịp sinh học mạn tính [2]. Dù không thể áp dụng trực tiếp 100% lên người, phát hiện này cung cấp cơ sở sinh học quan trọng: ăn sai lệch pha nhịp ngày - đêm làm suy giảm phản xạ thèm ăn tự nhiên [2].

Bữa ăn tối muộn làm xáo trộn các hormone điều hòa no - đói

Sự thèm ăn buổi sáng chịu chi phối trực tiếp từ các peptide đường ruột được tiết ra từ bữa ăn trước đó [3], [4]. Khi thức ăn được nạp vào ban đêm, quá trình bài tiết các hormone này bị kéo dài sang sáng hôm sau [4].

Một thử nghiệm chéo ngẫu nhiên công bố năm 2013 đã nghiên cứu tác động của bữa ăn buổi tối lên nồng độ hormone điều hòa thèm ăn ở bữa sáng hôm sau [4]. Kết quả ghi nhận bữa ăn tối giàu chất xơ từ đậu nâu làm tăng tới 51% nồng độ peptide YY (PYY - hormone gây no) lúc đói và sau bữa sáng chuẩn hóa [4]. Đồng thời, nồng độ ghrelin (hormone kích thích cảm giác đói) vào buổi sáng bị ức chế giảm 14% [4]. Nồng độ peptide giống glucagon 2 (GLP-2) cũng cao hơn rõ rệt ở giai đoạn muộn sau ăn (từ 60-180 phút) [4].

Mặt khác, nghiên cứu năm 2015 ở người trưởng thành chỉ ra rằng PYY tăng lên để phản ứng với lượng calo nạp vào và duy trì nồng độ cao trong nhiều giờ, phản ánh tình trạng dinh dưỡng tích lũy cả ngày thay vì chỉ một bữa ăn gần nhất [3]. Khi trẻ bú đêm, lượng calo nạp thêm khiến hormone báo no PYY duy trì ở mức cao qua đêm, đồng thời dập tắt sự gia tăng của ghrelin vào buổi sáng, khiến trẻ hoàn toàn không có cảm giác đói [3], [4].

Ép ăn khi trẻ không đói: Vòng luẩn quẩn tâm lý nguy hại

Khi thấy con từ chối bữa sáng do no sữa đêm, nhiều phụ huynh dễ rơi vào tâm lý sốt ruột và bắt đầu thúc ép, tạo áp lực bắt trẻ phải ăn hết khẩu phần.

Một nghiên cứu đoàn hệ quy mô lớn công bố năm 2023 từ dữ liệu Gemini theo dõi 1.858 trẻ sinh đôi tại Anh đã xem xét mối liên quan giữa hành vi cho ăn của cha mẹ lúc 15-16 tháng tuổi và đặc điểm thèm ăn của trẻ khi lên 5 tuổi [5]. Kết quả phân tích mô hình tuyến tính tổng quát chỉ ra rằng: việc cha mẹ gây áp lực, ép trẻ ăn lúc 15-16 tháng tuổi làm gia tăng tình trạng ăn quá mức do cảm xúc (emotional overeating) khi trẻ lên 5 tuổi ở những trẻ có mức ăn theo cảm xúc cao hoặc trung bình từ nhỏ [5]. Ngược lại, việc kiểm soát khéo léo chế độ ăn giúp giảm bớt phản ứng tiêu cực với thực phẩm [5]. Việc ép buộc một đứa trẻ đang đầy bụng vì bú đêm phải ăn sáng dễ dẫn đến các rối loạn hành vi ăn uống tiêu cực về lâu dài [5].

Hiểu lầm thường gặp về việc nhịn bữa sáng và bù năng lượng

Nhiều người tin rằng nếu trẻ bỏ bữa sáng thì tự khắc bữa trưa sẽ ăn bù lại thật nhiều để cân bằng năng lượng. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy cơ chế bù trừ này không hề hoàn hảo [3], [6], [7].

Nghiên cứu năm 2015 trên người trưởng thành cho thấy việc nhịn ăn buổi sáng làm tăng lượng ăn tự do vào bữa trưa, nhưng lượng tăng này hoàn toàn không đủ bù đắp năng lượng đã mất của bữa sáng, dẫn đến tổng năng lượng nạp vào trong ngày vẫn thấp hơn [3]. Tương tự, nghiên cứu năm 2015 trên người béo phì chứng minh người bỏ bữa sáng thậm chí không hề ăn bù năng lượng vào bữa trưa và nồng độ ghrelin cũng không tăng lên vào buổi chiều [7]. Nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên kéo dài 6 tuần năm 2019 cũng xác nhận nhịn ăn buổi sáng không tạo ra sự thích ứng bù trừ ở bữa trưa [6]. Tuy vậy, nghiên cứu năm 2022 tổng hợp lại cho thấy việc bỏ ăn sáng kéo dài nhiều ngày có thể khiến cơ thể thích ứng dần và thôi thúc ăn bù vặt về sau, làm giảm khả năng kiểm soát thói quen ăn uống lành mạnh [8]. Do đó, việc để trẻ bỏ bữa sáng do no đêm không giúp trẻ ăn ngon miệng hơn vào trưa, mà chỉ phá vỡ nhịp sinh hoạt chuẩn [3], [7].

Ai nên thận trọng khi điều chỉnh thói quen ăn đêm?

Việc cắt giảm cữ bú đêm hoặc cữ ăn khuya là cần thiết cho nhịp tiêu hóa, nhưng phụ huynh cần đặc biệt thận trọng ở các nhóm đối tượng sau:

  • Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 6 tháng tuổi: Giai đoạn này dung tích dạ dày của trẻ còn nhỏ, nhu cầu năng lượng cao nên việc bú đêm theo nhu cầu vẫn là bình thường về mặt sinh lý.
  • Trẻ sinh non, nhẹ cân hoặc đang có vấn đề chậm tăng trưởng: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nhi hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi lịch bú đêm để đảm bảo tổng năng lượng nạp vào không bị thiếu hụt.
  • Trẻ đang mắc các bệnh lý nhiễm trùng cấp tính hoặc bệnh mạn tính: Khi trẻ ốm sốt, việc điều chỉnh giờ giấc cần linh hoạt theo chỉ định y khoa, không cắt cữ ăn đột ngột.

Áp dụng thực tế để trả lại cảm giác thèm ăn bữa sáng cho trẻ

Để thiết lập lại đồng hồ sinh học tiêu hóa khỏe mạnh cho trẻ, cha mẹ có thể áp dụng các bước từng bước:

  • Giảm dần cữ ăn đêm: Với trẻ trên 1 tuổi đã ăn dặm tốt, giãn dần khoảng cách các cữ sữa đêm và tiến tới cai hẳn bú đêm. Tránh cho trẻ uống sữa hay ăn đồ ngọt sát giờ đi ngủ vì có thể kích hoạt giải phóng hormone báo no kéo dài sang sáng hôm sau [1], [4].
  • Cố định thời gian bữa tối: Bữa ăn cuối cùng trong ngày nên kết thúc trước giờ ngủ ít nhất 2 đến 3 tiếng. Điều này tạo khoảng đệm cần thiết để dạ dày kịp tiêu hóa hết thức ăn, giúp nồng độ ghrelin có cơ hội hồi phục vào sáng hôm sau [1], [4].
  • Tôn trọng phản xạ của trẻ buổi sáng: Vì điểm trũng sinh học tự nhiên khiến trẻ chưa thể đói ngay lúc mới thức dậy [1], không nên bắt trẻ ăn ngay khi vừa mở mắt. Hãy cho trẻ vận động nhẹ nhàng, uống một ngụm nước lọc, sau đó bắt đầu bữa sáng sau khi ngủ dậy khoảng 30 đến 45 phút.
  • Tránh gây áp lực: Khi trẻ không muốn ăn, không ép buộc hay dọa nạt để tránh gây phản ứng ngược về mặt tâm lý [5]. Nếu cần tư vấn sâu hơn về dinh dưỡng hoặc tốc độ phát triển thể chất của trẻ, phụ huynh nên đưa trẻ tới khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa.

Thiết lập nhịp ăn uống trùng khớp với đồng hồ sinh học nội sinh là chìa khóa để bảo vệ hệ tiêu hóa non nớt của trẻ. Ngừng thói quen bú đêm kéo dài chính là bước đầu tiên để trẻ tìm lại cảm giác ngon miệng và đón nhận trọn vẹn năng lượng từ bữa sáng mỗi ngày.