Đậu phụ, sữa đậu nành vốn là món ăn quen thuộc trên mâm cơm gia đình Việt và được nhiều phụ nữ tin dùng để chăm sóc sức khỏe. Tuy nhiên, nhiều người bệnh suy giáp lại truyền tai nhau phải kiêng tuyệt đối thực phẩm này vì sợ làm mất tác dụng của thuốc điều trị hằng ngày.
Thực tế, người bệnh suy giáp không cần kiêng hoàn toàn đậu nành [1]. Các sản phẩm giàu đạm đậu nành có thể làm giảm khả năng hấp thu thuốc hormone tuyến giáp tổng hợp (levothyroxine) tại đường tiêu hóa nếu dùng sát giờ nhau, nhưng bản thân tinh chất isoflavone cô lập lại không gây ra hiện tượng cản trở này khi uống kèm thuốc [2], [3]. Chỉ cần giãn cách thời gian uống thuốc và bữa ăn có đậu nành hợp lý, người bệnh vẫn đạt hiệu quả điều trị tối ưu [1], [2].
Đậu nành tác động thế nào đến tuyến giáp và thuốc điều trị?
Đậu nành là thực phẩm truyền thống trong chế độ ăn châu Á và ngày càng phổ biến nhờ nhiều lợi ích sức khỏe, đặc biệt ở phụ nữ sau mãn kinh [4]. Trong hạt đậu nành có nhiều hoạt chất sinh học, nổi bật nhất là nhóm isoflavone (gồm genistein, daidzein, glycitein) mang đặc tính nội tiết thực vật [4], [5]. Chính đặc tính này từng làm dấy lên lo ngại rằng đậu nành có thể ảnh hưởng bất lợi đến tuyến giáp hoặc cản trở hấp thu thuốc hormone tuyến giáp tổng hợp [4].
Khi điều trị suy giáp, người bệnh thường được kê đơn levothyroxine — dạng hormone tuyến giáp tổng hợp dùng đường uống [1], [2]. Quá trình hấp thu levothyroxine tại ruột rất nhạy cảm. Các tài liệu y khoa ghi nhận đạm đậu nành (soy protein) và các sản phẩm từ đậu nành nguyên bản có khả năng ức chế sự hấp thu levothyroxine tại đường tiêu hóa [1], [6]. Điều này tương tự như cách thức ăn nói chung, nhiều loại thực phẩm bổ sung, thảo dược hoặc thuốc khác cản trở thuốc giáp khi dùng chung [1].
Khi thuốc bị cản trở hấp thu, lượng hormone đi vào máu không đủ để kiểm soát chỉ số hormone kích thích tuyến giáp (TSH) và thyroxine tự do (fT4) [2], [6]. Hệ quả là người bệnh vẫn biểu hiện suy giáp trên lâm sàng và xét nghiệm dù đã uống đúng liều khuyến cáo, buộc bác sĩ phải tăng liều thuốc đường uống cao hơn bình thường để đạt ngưỡng điều trị [2], [6].
Nghiên cứu nói gì về tương tác giữa đậu nành và thuốc levothyroxine?
Mối liên hệ giữa việc dùng đậu nành sát giờ uống thuốc và tình trạng kém hấp thu levothyroxine đã được ghi nhận rõ qua các ca lâm sàng thực tế. Một báo cáo công bố năm 2001 mô tả trường hợp bệnh nhân nữ 45 tuổi bị suy giáp sau phẫu thuật cắt gần toàn bộ tuyến giáp và điều trị i-ốt phóng xạ do ung thư biểu mô nhú [2]. Bệnh nhân này cần liều levothyroxine đường uống cao bất thường vẫn khó đạt mức ức chế nồng độ fT4 và TSH trong huyết thanh [2]. Nguyên nhân là bà có thói quen uống một loại thức uống bổ sung đạm đậu nành ngay sau khi uống thuốc [2]. Khi tách biệt thời gian uống thức uống đạm đậu nành ra khỏi cữ thuốc levothyroxine, bệnh nhân đã đạt được mức fT4 và TSH mục tiêu với liều thuốc thấp hơn [2].
Tình trạng tương tự cũng xảy ra rất rõ ở trẻ nhỏ. Một báo cáo năm 2012 ghi nhận 2 bệnh nhi suy giáp bẩm sinh tiếp tục có biểu hiện suy giáp lâm sàng dù đang dùng liều levothyroxine khuyến cáo do dùng chung sản phẩm đậu nành [6]. Bệnh nhi thứ nhất được chẩn đoán qua sàng lọc sơ sinh với mức TSH lên tới 169 microIU/mL, bắt đầu uống 50 microg levothyroxine từ lúc 6 ngày tuổi đồng thời dùng sữa công thức đậu nành [6]. Đến 3 tuần tuổi, bé vẫn suy giáp trên cả lâm sàng và xét nghiệm (thyroxine đạt 4,0 microg/dL, TSH tăng lên 216 microIU/mL) [6]. Sau khi ngừng sữa công thức đậu nành và giảm liều thuốc, các dấu hiệu suy giáp cải thiện sau 3 tuần và chức năng tuyến giáp bình thường hoàn toàn lúc 10 tuần tuổi [6].
Bệnh nhi thứ hai trong báo cáo năm 2012 cũng được phát hiện qua sàng lọc sơ sinh, đáp ứng tốt với thuốc nhưng mất dấu theo dõi trong 2 năm [6]. Trong thời gian đó, bé bắt đầu uống sữa đậu nành và rơi vào tình trạng suy giáp nặng (fT4 dưới 0,4 ng/dL, TSH vọt lên 248 microIU/mL) dù bác sĩ chăm sóc ban đầu đã tăng liều thuốc lên 112 microg/ngày [6]. Khi chuyển sang sữa bò, chức năng tuyến giáp của bé từ từ trở về bình thường cùng với liều thuốc giảm dần [6].
Tuy nhiên, khi xét riêng hoạt chất isoflavone tinh chế, kết quả lại khác biệt. Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã đánh giá sinh khả dụng đường uống của levothyroxine trên 12 phụ nữ sau mãn kinh khỏe mạnh đang điều trị suy giáp ổn định bằng levothyroxine [3]. Nghiên cứu thiết kế theo phương pháp ngẫu nhiên, nhãn mở, bắt chéo: người tham gia uống một liều viên bổ sung chứa 60 mg isoflavone đậu nành (chứa trên 19% genistin và daidzin) cùng lúc với thuốc levothyroxine (nhóm thử nghiệm) và uống cách 6 giờ sau khi dùng thuốc (nhóm đối chứng) [3]. Kết quả phân tích dược động học cho thấy tỷ lệ nồng độ đỉnh trong huyết tương (Cmax) và diện tích dưới đường cong (AUCt) giữa hai cách uống đạt lần lượt 1,02 và 0,99, hoàn toàn nằm trong giới hạn tương đương sinh học 0,80–1,25 [3]. Nghiên cứu kết luận viên phối hợp isoflavone đậu nành này không làm ảnh hưởng đến tốc độ và mức độ hấp thu levothyroxine khi uống cùng lúc ở phụ nữ sau mãn kinh [3].
Tác động của đạm đậu nành và isoflavone lên chức năng tuyến giáp tự nhiên
Bên cạnh câu chuyện hấp thu thuốc, nhiều người thắc mắc bản thân đậu nành có làm yếu tuyến giáp hay không. Một tổng quan y văn năm 2006 đã phân tích 14 thử nghiệm lâm sàng đánh giá tác động của thực phẩm đậu nành hoặc isoflavone lên ít nhất một chỉ số tuyến giáp ở người trưởng thành khỏe mạnh (gồm 8 thử nghiệm ở nữ, 4 ở nam và 2 ở cả hai giới) [4]. Ngoại trừ một trường hợp duy nhất, các thử nghiệm đều cho thấy không có tác động hoặc chỉ có thay đổi rất nhỏ [4]. Nhóm nghiên cứu kết luận có rất ít bằng chứng cho thấy thực phẩm đậu nành hay isoflavone gây hại cho chức năng tuyến giáp ở người có tuyến giáp bình thường và đủ i-ốt [4].
Đối với người có lượng i-ốt ở mức giới hạn, một nghiên cứu công bố năm 2012 trên 35 người tham gia bổ sung 80 mg isoflavone mỗi ngày trong 3 tháng cho thấy lượng isoflavone gắn i-ốt trong mẫu nước tiểu là không đáng kể (khoảng 0,01%), chứng tỏ nguy cơ làm nặng thêm chức năng tuyến giáp là khó xảy ra [1].
Ở nhóm bệnh nhân suy giáp dưới lâm sàng (tuyến giáp bắt đầu giảm hoạt động nhưng chưa thành bệnh rõ rệt), các dữ liệu có sự khác biệt. Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, bắt chéo trên 60 bệnh nhân suy giáp dưới lâm sàng có lượng i-ốt đầy đủ đã chia người bệnh dùng hằng ngày 2 mg hoặc 16 mg isoflavone (tổng lượng genistein, daidzein và glycitein) pha trong 30 g bột đạm đậu nành suốt 8 tuần, nghỉ 8 tuần rồi đổi nhóm [5]. Đáng chú ý, 6 phụ nữ ở nhóm liều cao (16 mg) phải ngừng bổ sung vì tiến triển thành suy giáp rõ rệt không hồi phục sau khi ngưng dùng, với mức TSH tăng 57% (từ 8,0 lên 13,1 mU/L) và fT4 giảm 25% (từ 12 xuống 8,8 pmol/L) [5]. Lượng i-ốt bài tiết qua nước tiểu không khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa người chuyển sang suy giáp rõ rệt và những người còn lại [5]. Trong 48 người hoàn thành nghiên cứu, nồng độ trung bình TSH, fT4 và fT3 không khác biệt giữa hai nhóm can thiệp, đồng thời ghi nhận sự cải thiện về huyết áp cao, kháng insulin và chỉ số viêm CRP [5].
Tuy vậy, một nghiên cứu tiếp theo của chính nhóm tác giả này khi cho người tham gia dùng cùng lượng 30 g đạm đậu nành cô lập mỗi ngày trong 8 tuần nhưng cung cấp tới 66 mg isoflavone/ngày lại không xác nhận lại kết quả tiến triển thành suy giáp nói trên [1]. Hơn nữa, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, bắt chéo công bố năm 2017 trên 80 bệnh nhân suy giáp dưới lâm sàng dùng đạm đậu nành cô lập đã loại bỏ hoàn toàn isoflavone hoặc đạm casein trong 8 tuần (nghỉ 8 tuần rồi đổi chéo) cho thấy chức năng tuyến giáp hoàn toàn không bị ảnh hưởng [7].
Lợi ích sức khỏe đi kèm và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Việc duy trì đậu nành hợp lý mang lại nhiều giá trị chuyển hóa cho người có bệnh lý tuyến giáp. Trong thử nghiệm năm 2017 trên 80 bệnh nhân suy giáp dưới lâm sàng, nhóm dùng đạm đậu nành không chứa isoflavone đã giảm có ý nghĩa thống kê đường huyết lúc đói (4,7 so với 5,5), tình trạng kháng insulin (3,3 so với 3,8), cholesterol toàn phần (4,4 so với 5,3), chất béo trung tính triglyceride (0,9 so với 1,7) và chỉ số viêm mạch máu hsCRP (0,8 so với 2,6) so với nhóm dùng đạm casein [7]. Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2015 trên khỉ cái (41 con ăn đạm đậu nành chứa isoflavone và 44 con ăn đạm casein-lactalbumin trong 34 tháng trước và 34 tháng sau phẫu thuật cắt buồng trứng) còn gợi ý chế độ ăn đậu nành làm tăng hormone T3 trước mãn kinh và ngăn ngừa sự sụt giảm T4 sau mãn kinh ngoại khoa [8].
Dù vậy, các bằng chứng khoa học hiện tại vẫn có những giới hạn nhất định. Trong 14 thử nghiệm tổng hợp năm 2006 ở người khỏe mạnh, chức năng tuyến giáp không phải là mục tiêu sức khỏe chính của bất kỳ thử nghiệm nào [4]. Các dữ liệu về tương tác cản trở hấp thu thuốc levothyroxine chủ yếu đến từ các báo cáo ca bệnh riêng lẻ ở người lớn và trẻ em [2], [6], [5]. Nghiên cứu dược động học năm 2016 chứng minh isoflavone không cản trở thuốc chỉ đánh giá một liều duy nhất viên bổ sung 60 mg isoflavone trên quy mô nhỏ gồm 12 phụ nữ sau mãn kinh [3]. Bên cạnh đó, dữ liệu về tác động của isoflavone lên nồng độ TSH vẫn còn những điểm chưa đồng nhất giữa các nghiên cứu [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi ăn đậu nành
Hiểu lầm phổ biến nhất là người bệnh suy giáp phải gạch tên hoàn toàn đậu phụ, sữa đậu nành ra khỏi thực đơn suốt đời. Các hướng dẫn chuyên môn khẳng định người lớn bị suy giáp không cần tránh thực phẩm đậu nành nếu biết cách sắp xếp thời gian uống thuốc [1], [4]. Ngay cả khi ăn đậu nành đều đặn với lượng ổn định mỗi ngày, bác sĩ vẫn có thể điều chỉnh liều thuốc levothyroxine phù hợp với thể trạng người bệnh [1].
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng tác động của mọi chế phẩm từ đậu nành. Thực tế, thành phần đạm đậu nành trong sữa công thức, bột dinh dưỡng hay thức ăn mới là yếu tố chính giữ thuốc lại ở ruột [1], [2], [6]. Trong khi đó, đạm đậu nành đã tách bỏ isoflavone không làm thay đổi hormone tuyến giáp ở người suy giáp dưới lâm sàng [7], và viên uống chứa 60 mg isoflavone tinh chế cũng không làm giảm lượng thuốc levothyroxine đi vào máu ở phụ nữ sau mãn kinh [3].
Ai nên thận trọng khi sử dụng các sản phẩm từ đậu nành?
Nhóm cần đặc biệt lưu tâm đầu tiên là trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ mắc chứng suy giáp bẩm sinh đang điều trị bằng levothyroxine [6]. Việc cho trẻ dùng sữa công thức từ đậu nành hoặc sữa đậu nành cùng thời điểm điều trị có thể làm mất tác dụng của thuốc, đẩy trẻ vào nguy cơ chậm phát triển thể chất và trí tuệ nghiêm trọng [6]. Khi bắt đầu, ngừng hoặc thay đổi lượng sữa đậu nành của trẻ, phụ huynh bắt buộc phải thông báo cho bác sĩ để theo dõi sát xét nghiệm máu và chỉnh liều thuốc kịp thời [6].
Nhóm thứ hai là người bị suy giáp dưới lâm sàng hoặc người có chế độ ăn thiếu hụt i-ốt [1], [4], [5]. Dù bằng chứng tổng thể cho thấy nguy cơ thấp, việc dùng các loại bột đạm đậu nành giàu isoflavone vẫn từng ghi nhận một số ít trường hợp chuyển sang suy giáp rõ rệt [1], [5]. Người tiêu thụ thực phẩm đậu nành thường xuyên cần đảm bảo cung cấp đủ lượng i-ốt trong chế độ ăn hằng ngày [4].
Nhóm thứ ba là người bệnh sau phẫu thuật cắt tuyến giáp do ung thư hoặc suy giáp nặng đang cần kiểm soát chặt chẽ chỉ số TSH và fT4 bằng thuốc levothyroxine [2]. Những người có thói quen uống bột đạm dinh dưỡng, sữa đậu nành hoặc thực phẩm chức năng vào buổi sáng cần rà soát lại lịch uống thuốc của mình và tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị [1], [2].
Cách ăn đậu nành đúng chuẩn cho người đang uống thuốc tuyến giáp
Nguyên tắc vàng để vừa hưởng lợi ích tim mạch, chuyển hóa từ đậu nành vừa đảm bảo hiệu quả của thuốc tuyến giáp là tạo khoảng cách thời gian đủ xa [1], [2], [7]. Các chuyên gia khuyến cáo người bệnh nên uống thuốc levothyroxine lúc bụng đói, khoảng 1 giờ trước bữa ăn sáng, hoặc đợi đến 4 giờ sau khi ăn mới uống thuốc [1]. Nếu có thói quen uống sữa đậu nành hoặc bột đạm đậu nành, hãy dời các món này sang bữa trưa, bữa phụ buổi chiều hoặc bữa tối để cách xa cữ thuốc buổi sáng [1], [2].
Về lượng dùng và cách chế biến, người bệnh nên ưu tiên các món ăn truyền thống vừa phải và duy trì thói quen ăn uống ổn định thay vì đột ngột uống lượng lớn bột đạm đậu nành đậm đặc ngay sát giờ thuốc [1], [2]. Khi chế biến bữa ăn hằng ngày, cần kết hợp sử dụng muối i-ốt hoặc thực phẩm giàu i-ốt hợp lý theo hướng dẫn y tế để bảo vệ hoạt động tuyến giáp [4]. Nếu muốn bổ sung các viên uống tinh chất mầm đậu nành hay bột protein, người bệnh nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ để được kiểm tra chức năng tuyến giáp định kỳ [1], [5].
Tóm lại, đậu nành không phải là "kẻ thù" của người bệnh suy giáp nếu được sử dụng đúng cách [1], [4]. Việc giữ khoảng cách từ 1 đến 4 giờ giữa cữ thuốc levothyroxine và bữa ăn có đậu nành giúp thuốc hấp thu trọn vẹn mà không cần kiêng khem cực đoan [1]. Người bệnh có bệnh nền hoặc đang điều trị thuốc nên tuân thủ lịch tái khám và hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng thêm các chế phẩm bổ sung đạm hay isoflavone liều cao.