Nhiều người Việt quen thuộc với hạt ý dĩ (bo bo) qua các món chè thanh mát hoặc bài thuốc dân gian bồi bổ tỳ vị. Gần đây, trào lưu dùng ngũ cốc nguyên hạt để kiểm soát mỡ máu khiến loại hạt này được chú ý trở lại. Không ít người băn khoăn: liệu việc bổ sung hạt ý dĩ vào bữa ăn mỗi ngày có thực sự giúp hạ chỉ số mỡ máu như lời đồn?
Các bằng chứng khoa học cho thấy câu trả lời là có. Nghiên cứu lâm sàng ghi nhận việc ăn hạt ý dĩ hỗ trợ giảm cholesterol toàn phần, hạ triglyceride và hạn chế quá trình oxy hóa hạt mỡ xấu LDL-C.
Cơ chế tác động đến mỡ máu
Hạt ý dĩ đã tách vỏ chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học quan trọng gồm polyphenol và phytosterol [1]. Tinh bột trong ý dĩ đã tách vỏ chứa tới 32% là hỗn hợp giữa tinh bột tiêu hóa chậm (SDS) và tinh bột kháng [1]. Chế độ ăn giàu tinh bột tiêu hóa chậm hỗ trợ hạ lipid trong máu [1].
Các hoạt chất polyphenol chiết xuất từ ý dĩ cho thấy tác động giảm cholesterol toàn phần, hạ nồng độ LDL-C và phục hồi chỉ số HDL-C [2], [3]. Polyphenol từ ý dĩ cũng hỗ trợ hạ malondialdehyde, tăng cường năng lực chống oxy hóa tổng thể cùng hoạt tính catalase và glutathione peroxidase trong gan [3]. Dầu chiết từ hạt ý dĩ có khả năng thu dọn các gốc oxy hóa tự do, nhất là gốc anion superoxide, làm giảm malondialdehyde và tăng hoạt tính superoxide dismutase trong huyết thanh [4].
Kết quả từ các thử nghiệm lâm sàng
Một thử nghiệm lâm sàng năm 2022 nghiên cứu tác động của hạt ý dĩ tách vỏ được đùn ép và xay mịn thành bữa ăn ăn liền [1]. Nhóm nghiên cứu tuyển chọn các tình nguyện viên bị rối loạn lipid máu từ nhẹ đến trung bình, sử dụng hạt ý dĩ làm nguồn tinh bột duy nhất cho bữa sáng liên tục trong 12 tuần mà không đổi lối sống hay các khẩu phần ăn khác [1]. Kết quả cho thấy nồng độ cholesterol toàn phần trong huyết thanh giảm đáng kể ở những người bị tăng cholesterol máu [1]. Nhóm người tham gia trên 50 tuổi ghi nhận mức giảm rõ rệt ở cả cholesterol toàn phần lẫn triglyceride [1].
Một thử nghiệm lâm sàng khác công bố năm 2004 thực hiện trên 40 bệnh nhân tăng lipid máu gồm cả người hút thuốc và không hút thuốc [5]. Các đối tượng được chỉ định dùng 60 g ý dĩ mỗi ngày hoặc 15 g chiết xuất lá lúa mạch non trong 4 tuần [5]. Sau thời gian can thiệp, nồng độ cholesterol toàn phần và LDL-C trong huyết tương đều giảm ở nhóm dùng ý dĩ [5]. Đồng thời, pha trễ của quá trình oxy hóa hạt LDL kéo dài hơn, cho thấy ý dĩ góp phần ức chế phản ứng oxy hóa mỡ xấu dù hiệu quả chống oxy hóa ở người hút thuốc thấp hơn người không hút thuốc [5].
Một thử nghiệm can thiệp nhãn mở đơn nhánh năm 2022 theo dõi 21 người trưởng thành thừa cân và béo bụng trong 6 tuần [6]. Nhóm tham gia tiêu thụ 60 g bột ý dĩ tách vỏ mỗi ngày để thay thế lương thực chính hằng ngày [6]. Kết quả ghi nhận tỷ lệ phần trăm khối lượng mỡ cơ thể, cholesterol toàn phần và triglyceride máu giảm đáng kể so với trước can thiệp [6]. Các chất chỉ điểm viêm như yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), interleukin-6 (IL-6), leptin và malondialdehyde cũng suy giảm [6]. Những người có mức mỡ máu nền ban đầu cao hơn đạt hiệu quả hạ lipid rõ rệt hơn [6].
Dữ liệu từ các nghiên cứu tiền lâm sàng
Các thử nghiệm trên động vật củng cố cơ chế tác động chuyển hóa mỡ của ý dĩ. Nghiên cứu năm 2011 trên chuột cống bị tăng lipid máu cho thấy dầu hạt ý dĩ chiết xuất bằng công nghệ CO2 siêu tới hạn làm giảm lượng mỡ bụng và nồng độ lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL) [4]. Dầu hạt ý dĩ cũng kích thích năng lực chống oxy hóa toàn phần trong huyết thanh chuột [4].
Năm 2015, một nghiên cứu trên chuột cống áp dụng chế độ ăn chứa 1% cholesterol được bổ sung dịch chiết polyphenol ý dĩ qua đường dạ dày với liều 200 mg/kg thể trọng mỗi ngày [2]. Dịch chiết polyphenol ngăn chặn mức tăng cholesterol toàn phần và LDL-C, đồng thời hỗ trợ cân bằng lại hệ vi sinh đường ruột vốn bị rối loạn do chế độ ăn nhiều mỡ [2].
Ý dĩ còn chứa các chất dinh dưỡng giúp hạ nồng độ fibrinogen và giảm hoạt tính tiêu sợi huyết, từ đó can thiệp vào diễn tiến của mảng xơ vữa động mạch [3].
Hiểu lầm thường gặp về hạt ý dĩ
Nhiều người lầm tưởng hạt ý dĩ là thảo dược có thể thay thế thuốc điều trị mỡ máu. Đây là quan điểm sai lầm vì ý dĩ chỉ đóng vai trò hỗ trợ chế độ ăn. Hiệu quả cải thiện lipid máu của thực phẩm này đòi hỏi thời gian dùng đều đặn vài tuần kết hợp điều chỉnh dinh dưỡng tổng thể.
Một hiểu lầm khác là ăn càng nhiều ý dĩ thì mỡ máu tụt càng nhanh. Mặc dù giàu tinh bột kháng và tinh bột tiêu hóa chậm, ý dĩ vẫn là nguồn carbohydrate [1]. Tiêu thụ mất kiểm soát có thể gây dư thừa tổng năng lượng nạp vào, cản trở mục tiêu kiểm soát cân nặng.
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Phụ nữ mang thai là đối tượng cần đặc biệt thận trọng với hạt ý dĩ. Nghiên cứu trên chuột mang thai năm 2013 ghi nhận chiết xuất nước của hạt ý dĩ kích hoạt biểu hiện của COX-2, ERK1/2 và protein kinase C (PKC)-alpha [7]. Sự kích hoạt này dẫn tới hiện tượng co bóp cơ tử cung và làm tăng nguy cơ sảy thai ở chuột [7].
Người đang mắc bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc điều trị mỡ máu cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi lượng lớn khẩu phần ăn bằng ý dĩ. Việc bổ sung dinh dưỡng không được tự ý thay thế phác đồ y khoa đã chỉ định.
Hướng dẫn áp dụng trong thực đơn
Hạt ý dĩ có thể dùng thay thế một phần tinh bột trắng hằng ngày. Các thử nghiệm lâm sàng thường sử dụng mức liều 60 g bột hạt ý dĩ tách vỏ mỗi ngày [6], [5]. Thời điểm bổ sung thích hợp là dùng làm nguồn tinh bột trong bữa sáng [1] hoặc thay thế khẩu phần lương thực chính trong ngày [6].
Hạt ý dĩ sau khi tách vỏ có thể chế biến dạng đùn ép, xay thành bột hòa tan [1], hoặc nấu cháo, súp ngũ cốc. Cần kết hợp sử dụng ý dĩ với việc giảm đồ ăn giàu chất béo bão hòa, hạn chế hút thuốc và duy trì vận động thể chất đều đặn.
Hạt ý dĩ là nguồn ngũ cốc giàu dinh dưỡng, hỗ trợ kiểm soát mỡ máu và cải thiện các chỉ số chuyển hóa. Tuy nhiên, người tiêu dùng nên nhìn nhận thực phẩm này như một mắt xích trong lối sống lành mạnh, không lạm dụng và luôn tuân thủ tư vấn y tế khi có bệnh lý nền.