Viên uống dầu hoa anh thảo có giúp giảm triệu chứng tiền kinh nguyệt (PMS)?

Nỗi ám ảnh tiền kinh nguyệt và trào lưu dầu hoa anh thảo

Cứ đến hẹn lại lên, khoảng một đến hai tuần trước mỗi kỳ kinh nguyệt, hàng triệu phụ nữ trên thế giới phải đối mặt với cảm giác căng tức ngực khó chịu, cơ thể tích nước nặng nề cùng những cơn cáu gắt thất thường. Những xáo trộn thể chất và cảm xúc này là biểu hiện điển hình của hội chứng tiền kinh nguyệt (PMS), một tình trạng phổ biến gây ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng sống của phái đẹp ^[1]. Để tìm kiếm sự dễ chịu mà không muốn phụ thuộc vào các loại thuốc giảm đau thông thường, nhiều chị em đã tìm đến các sản phẩm tự nhiên, trong đó viên uống dầu hoa anh thảo nổi lên như một liệu pháp hàng đầu.

Dầu hoa anh thảo (Oenothera biennis) là một liệu pháp thay thế được sử dụng rất phổ biến và là nguồn cung cấp dồi dào các acid béo thiết yếu nhóm omega-6 ^[2]. Bên cạnh việc được ứng dụng trong điều trị các bệnh lý viêm mạn tính như viêm da cơ địa và viêm khớp dạng thấp, dầu hoa anh thảo thường xuyên được truyền tai nhau như "thần dược" cho sức khỏe phụ nữ, đặc biệt là giảm đau ngực (mastalgia), cải thiện triệu chứng mãn kinh và hội chứng tiền kinh nguyệt ^[2].

Tuy nhiên, liệu viên uống này có thực sự đem lại hiệu quả vượt trội trong việc xoa dịu các cơn đau ngực và điều hòa tâm trạng như lời đồn? Khi đối chiếu với các bằng chứng y học thực chứng, câu trả lời lại không hoàn toàn màu hồng như những lời quảng cáo thương mại.

Cơ chế sinh học: Acid gamma-linolenic (GLA) và giả thuyết Prolactin

Để hiểu tại sao dầu hoa anh thảo lại được kỳ vọng cao trong điều trị PMS, các nhà khoa học đã tập trung vào thành phần cốt lõi của nó là acid gamma-linolenic (GLA) ^[3]. Rất nhiều đặc điểm của hội chứng tiền kinh nguyệt có biểu hiện tương tự như những tác động do việc tiêm hormone prolactin gây ra trên cơ thể ^[3]. Ở phụ nữ mắc hội chứng tiền kinh nguyệt, một số người có nồng độ prolactin tăng cao, nhưng phần lớn các trường hợp nồng độ prolactin trong máu hoàn toàn bình thường ^[3].

Các nhà nghiên cứu đưa ra giả thuyết rằng những phụ nữ gặp phải hội chứng này có thể bị nhạy cảm một cách bất thường với lượng prolactin vốn dĩ bình thường trong cơ thể ^[3]. Trong khi đó, prostaglandin E1 - một chất chuyển hóa có nguồn gốc từ các acid béo thiết yếu trong chế độ ăn uống - lại có khả năng làm giảm bớt các tác động sinh học của hormone prolactin ^[3]. Khi thiếu hụt prostaglandin E1, prolactin sẽ gây ra các phản ứng quá mức lên các mô đích, dẫn đến hàng loạt triệu chứng khó chịu như căng vú, tích nước hay bất ổn cảm xúc ^[3].

Chính vì lý do này, acid gamma-linolenic (GLA) được đưa vào nghiên cứu thử nghiệm nhằm hỗ trợ phụ nữ mắc tiền kinh nguyệt, bởi đây là một acid béo thiết yếu đóng vai trò tiền chất trực tiếp để cơ thể tổng hợp thành prostaglandin E1 ^[3]. Hoạt chất GLA tự nhiên chỉ được tìm thấy trong sữa mẹ chứ không có trong sữa bò, và xuất hiện với hàm lượng cao trong dầu hoa anh thảo ^[3]. Ngoài ra, acid linoleic có trong dầu này cũng thúc đẩy quá trình tổng hợp prostaglandin và góp phần làm thuyên giảm các triệu chứng tiền kinh nguyệt ^[4].

Bằng chứng khoa học: Kết quả từ các nghiên cứu đối chứng

Những thử nghiệm lâm sàng ban đầu vào thập niên 1980 từng mang lại nhiều kỳ vọng lớn cho liệu pháp này. Các báo cáo sớm chỉ ra rằng ba nghiên cứu mù đôi có đối chứng giả dược, cùng một nghiên cứu mở quy mô lớn trên những phụ nữ từng thất bại với các liệu pháp điều trị PMS khác và một nghiên cứu mở trên bệnh nhân mới, đều ghi nhận dầu hoa anh thảo là biện pháp điều trị rất hiệu quả cho tình trạng trầm cảm, cáu kỉnh, căng tức ngực và giữ nước do PMS gây ra ^[3].

Mặc dù vậy, khi các phương pháp nghiên cứu lâm sàng ngày càng hoàn thiện và chặt chẽ hơn, những kết luận tích cực ban đầu đã nhanh chóng bị lung lay. Một phân tích tổng quan có hệ thống vào năm 1996 đã tìm kiếm các thử nghiệm lâm sàng dùng dầu hoa anh thảo để điều trị PMS nhằm thực hiện phân tích tổng hợp (meta-analysis) ^[5]. Đáng chú ý, các tác giả chỉ tìm thấy vỏn vẹn 7 thử nghiệm có đối chứng giả dược, nhưng chỉ có đúng 5 thử nghiệm là chỉ rõ quy trình phân bổ ngẫu nhiên ^[5]. Do tiêu chí cho điểm triệu chứng và tiêu chuẩn đánh giá đáp ứng không đồng nhất, việc gộp số liệu để phân tích thống kê chặt chẽ đã không thể thực hiện được ^[5]. Đáng nói hơn, hai nghiên cứu được kiểm soát tốt nhất trong số đó đều không chứng minh được bất kỳ tác dụng có lợi nào của dầu hoa anh thảo so với giả dược ^[5]. Từ đó, các chuyên gia kết luận rằng dựa trên các bằng chứng hiện có, dầu hoa anh thảo có rất ít giá trị trong việc kiểm soát hội chứng tiền kinh nguyệt ^[5].

Tổng quan năm 2019 tiếp tục rà soát lại dữ liệu và cho thấy phân tích tổng hợp năm 1994 trên 7 thử nghiệm đối chứng giả dược (với 5 thử nghiệm ngẫu nhiên rõ ràng) cũng cho thấy chỉ có 2 thử nghiệm được kiểm soát tốt, nhưng cỡ mẫu nhỏ đã hạn chế khả năng đưa ra kết luận chắc chắn ^[4]. Điểm sáng lớn nhất từ phân tích này chủ yếu là xác nhận tính an toàn của liều dùng từ 3 đến 6 g dầu hoa anh thảo mỗi ngày ở những người tình nguyện mắc PMS ^[4].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng song song trên 28 phụ nữ mắc PMS qua 3 pha hoàng thể đã so sánh tác dụng của 180 mg GLA mỗi ngày với giả dược là dầu ăn thông thường ^[4]. Nghiên cứu phát hiện nồng độ các acid béo như acid stearic, acid oleic, acid dihomo-gamma-linolenic, acid palmitic và acid gamma-linolenic trong phospholipid huyết tương bị sụt giảm rõ rệt ở cả pha nang noãn lẫn pha hoàng thể ^[4]. Các triệu chứng phổ biến nhất ở nhóm này là hội chứng ruột kích thích, tiếp theo là sưng vú, buồn ngủ, cảm giác thèm ăn và nổi mụn trên mặt ^[4]. Sau can thiệp, nhóm dùng GLA ghi nhận nồng độ GLA và dihomo-gamma-linolenic acid trong phospholipid huyết tương cao hơn hẳn nhóm giả dược, đồng thời mức độ nghiêm trọng, thời gian kéo dài của các triệu chứng thể chất, tinh thần, xã hội và tính cáu kỉnh đều có cải thiện tốt hơn nhóm giả dược một cách có ý nghĩa thống kê (P < 0,05) ^[4]. Dẫu vậy, cỡ mẫu 28 người là rất nhỏ để khái quát hóa cho toàn bộ cộng đồng.

Đến năm 2009, một báo cáo tổng quan y khoa toàn diện một lần nữa khẳng định rằng hiện không có đủ bằng chứng khoa học để đưa ra đánh giá đáng tin cậy về hiệu quả lâm sàng của dầu hoa anh thảo cho hầu hết các chỉ định ^[2]. Bằng chứng hiện tại cho thấy viên uống này dường như không mang lại cải thiện lâm sàng có ý nghĩa cho bệnh nhân viêm da cơ địa, và cũng có khả năng không hiệu quả trong việc điều trị đau ngực theo chu kỳ cũng như hội chứng tiền kinh nguyệt ^[2].

Đau tức ngực chu kỳ: Dầu hoa anh thảo có vượt trội hơn giả dược?

Đau ngực theo chu kỳ (mastalgia) là triệu chứng khiến nhiều phụ nữ tìm đến dầu hoa anh thảo nhất, và một số tài liệu lâm sàng từng ghi nhận triệu chứng đau ngực có thể giảm nhẹ nhờ dầu hoa anh thảo, cây trinh nữ (chaste tree) hoặc dầu hạt lanh ^[1]. Tuy nhiên, các thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy chuẩn lại đem đến những con số thực tế rất đáng suy ngẫm.

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng theo mô hình giai thừa được công bố năm 2002 đã tiến hành đánh giá tác dụng của dầu hoa anh thảo và dầu cá trên 120 phụ nữ tiền mãn kinh bị đau ngực mạn tính mức độ nặng ^[6]. Các đối tượng tham gia được chia ngẫu nhiên vào 4 nhóm điều trị kéo dài trong vòng 6 tháng: nhóm 1 dùng dầu cá kết hợp dầu đối chứng, nhóm 2 dùng dầu hoa anh thảo kết hợp dầu đối chứng, nhóm 3 dùng cả dầu cá lẫn dầu hoa anh thảo, và nhóm 4 dùng kết hợp hai loại dầu đối chứng gồm dầu ngô và dầu ngô pha mầm lúa mì ^[6].

Kết quả sau 6 tháng theo dõi dựa trên phân tích theo nguyên tắc ý định điều trị (intention-to-treat) đã làm sáng tỏ nhiều điều ^[6]. Mức độ giảm tỷ lệ số ngày bị đau vú ở nhóm dùng dầu hoa anh thảo là 12,3%, trong khi nhóm dùng dầu đối chứng giảm tới 13,8%, một khác biệt không có ý nghĩa thống kê với P = 0,73 ^[6]. Tương tự, nhóm dùng dầu cá ghi nhận mức giảm 15,5% số ngày đau ngực so với mức giảm 10,6% ở nhóm đối chứng dùng dầu ngô, sự khác biệt này cũng không đạt ý nghĩa thống kê với P = 0,28 ^[6]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng dù tất cả các nhóm tham gia đều có sự thuyên giảm đau ngực, nhưng cả dầu hoa anh thảo lẫn dầu cá đều không mang lại lợi ích vượt trội rõ rệt nào so với việc dùng các loại dầu đối chứng thông thường ^[6].

Vì sao nhiều người vẫn thấy đỡ: Bản chất của hiệu ứng tâm lý

Nhiều phụ nữ khi sử dụng viên uống dầu hoa anh thảo đều quả quyết rằng họ cảm thấy ngực bớt căng cứng và tâm trạng bớt cáu bẳn hơn rõ rệt. Khoa học giải thích hiện tượng này như thế nào nếu các hoạt chất không vượt trội hơn dầu thông thường? Lời giải nằm ở một thử nghiệm lâm sàng chéo, ngẫu nhiên, mù đôi đối chứng giả dược năm 1990 trên 38 phụ nữ nhằm đánh giá khả năng cải thiện 10 triệu chứng tiền kinh nguyệt và kinh nguyệt ^[7].

Nghiên cứu kéo dài qua 6 chu kỳ kinh nguyệt, trong đó bệnh nhân được tráo đổi nhóm can thiệp (dùng dầu hoa anh thảo sang giả dược hoặc ngược lại) sau 3 chu kỳ đầu tiên ^[7]. Kết quả ghi nhận các triệu chứng PMS quả thực có cải thiện rõ nét trong suốt quá trình thử nghiệm, nhưng không hề có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về điểm số triệu chứng giữa nhóm dùng dầu hoa anh thảo và nhóm dùng giả dược trong cả 6 chu kỳ ^[7].

Điều thú vị là không có bất kỳ hiệu ứng kéo dài (carry-over effect) nào của hoạt chất thực sự được phát hiện; sự cải thiện tích cực trên tất cả các biểu hiện từ tâm lý, ứ dịch cho đến đau ngực đều xuất hiện rất nhanh ngay từ chu kỳ đầu tiên, sau đó điểm số khó chịu hơi tăng nhẹ trở lại vào giai đoạn chuyển đổi sau chu kỳ thứ 3, bất kể bệnh nhân được chuyển sang dùng thuốc thật hay giả dược ^[7]. Các nhà nghiên cứu khẳng định rằng sự thuyên giảm triệu chứng mà những phụ nữ mắc PMS mức độ vừa trải nghiệm trong nghiên cứu thực chất hoàn toàn là do hiệu ứng giả dược (placebo effect) ^[7]. Sự quan tâm, kỳ vọng điều trị và tâm lý được chăm sóc y tế đã đóng vai trò xoa dịu các cơn đau nhiều hơn chính bản thân viên dầu.

Các dưỡng chất hỗ trợ và những hiểu lầm thường gặp

Bên cạnh việc quá kỳ vọng vào một loại thảo dược duy nhất, nhiều người tiêu dùng còn lầm tưởng rằng chỉ cần uống dầu hoa anh thảo hàm lượng cao là các acid béo sẽ tự động giải quyết các rối loạn trong cơ thể. Trên thực tế, chu trình chuyển hóa acid béo đòi hỏi sự tham gia của một hệ thống enzyme phức tạp.

Theo các nghiên cứu sinh hóa, các chất dinh dưỡng được biết đến là có khả năng thúc đẩy quá trình chuyển đổi các acid béo thiết yếu thành prostaglandin E1 bao gồm magie, pyridoxine (vitamin B6), kẽm, niacin (vitamin B3) và acid ascorbic (vitamin C) ^[3]. Thành công lâm sàng đạt được ở một số phụ nữ khi bổ sung các vi chất này có thể liên quan một phần đến tác động tương hỗ của chúng lên quá trình chuyển hóa acid béo thiết yếu trong cơ thể ^[3].

Đồng thời, y văn cũng ghi nhận rằng các thử nghiệm lâm sàng cho thấy triệu chứng của hội chứng tiền kinh nguyệt có thể được giảm nhẹ nhờ việc bổ sung canxi, magie và vitamin E ^[1]. Đối với tình trạng đau bụng kinh (dysmenorrhea), các dưỡng chất như thiamine (vitamin B1), acid béo omega-3, bài thuốc thảo dược Nhật Bản TSS và canxi đã được chứng minh là rất hữu ích ^[1]. Do đó, việc dồn toàn bộ sự chú ý vào dầu hoa anh thảo mà bỏ qua một chế độ dinh dưỡng cân bằng là một thiếu sót lớn.

Ai nên thận trọng khi sử dụng dầu hoa anh thảo?

Mặc dù dầu hoa anh thảo nhìn chung được dung nạp tốt ở đa số người dùng, sản phẩm này không hoàn toàn vô hại và vẫn ghi nhận một số tác dụng phụ nhỏ bao gồm rối loạn tiêu hóa và đau đầu ^[2]. Tiêu chuẩn về liều lượng tối ưu và phác đồ điều trị chuẩn xác hiện vẫn đang chờ đợi được làm rõ trong các thử nghiệm lâm sàng có quy mô đủ lớn ^[2].

Đặc biệt, có những đối tượng bắt buộc phải thận trọng hoặc tuyệt đối tránh sử dụng:

• Phụ nữ mang thai: Việc sử dụng dầu hoa anh thảo trong thai kỳ hoàn toàn không được y văn ủng hộ và nên tránh sử dụng ^[2]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù ba đối chứng giả dược năm 2018 trên 80 phụ nữ mang thai con so đủ 40 tuần có chỉ số Bishop dưới 4 đã đánh giá tác động của viên uống này ^[8]. Nhóm can thiệp uống viên nang dầu hoa anh thảo liều 1000 mg, 2 lần mỗi ngày trong 7 ngày liên tục ^[8]. Kết quả cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm về tuổi thai khi sinh, nhu cầu giục sinh hay tăng co, thời gian của các giai đoạn chuyển dạ, cân nặng trẻ sơ sinh và điểm Apgar ^[8]. Dầu hoa anh thảo hoàn toàn không có tác động làm chín muồi cổ tử cung (chỉ số Bishop) hay rút ngắn thời gian chuyển dạ, và hiện không có đủ bằng chứng xác nhận tính hiệu quả hay an toàn của nó trong giai đoạn sinh nở ^[8].
• Người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc: Dầu hoa anh thảo vốn có tác động lên phản ứng viêm và chuyển hóa mạch máu ^[2]. Do đó, người đang sử dụng các loại thuốc chống đông máu, thuốc điều trị động kinh hoặc chuẩn bị phẫu thuật cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi có ý định sử dụng.

Hướng dẫn chăm sóc chu kỳ kinh nguyệt an toàn và thực tế

Trước bức tranh khoa học còn nhiều mâu thuẫn, chị em phụ nữ cần tiếp cận việc chăm sóc sức khỏe tiền kinh nguyệt một cách tỉnh táo và khoa học, thay vì đặt trọn niềm tin vào các loại viên uống bổ sung:

• Theo dõi chu kỳ cẩn thận: Hãy ghi chép lại nhật ký cảm xúc, mức độ căng ngực và các cơn co thắt qua từng chu kỳ kinh nguyệt. Việc xác định rõ thời điểm xuất hiện triệu chứng giúp phân biệt chính xác giữa PMS thông thường với các bệnh lý phụ khoa thực thể khác.
• Nếu quyết định dùng thử dầu hoa anh thảo: Hãy nhớ rằng các bằng chứng xác nhận độ an toàn hiện tại ghi nhận ở liều 3 đến 6 g mỗi ngày ở những người tình nguyện ^[4]. Nên uống sau bữa ăn để giảm thiểu nguy cơ khó chịu đường tiêu hóa ^[2]. Sau 2-3 chu kỳ, nếu các triệu chứng căng tức ngực và tâm trạng không có tiến triển thực chất so với trước khi dùng, bạn nên dừng lại để tránh tốn kém không cần thiết.
• Tập trung vào nền tảng vi chất: Thay vì chỉ dùng đơn độc một sản phẩm, hãy đảm bảo cơ thể nhận đủ các vi chất hỗ trợ chuyển hóa như canxi, magie, vitamin B6 và vitamin E thông qua chế độ ăn phong phú các loại hạt, rau lá xanh và ngũ cốc nguyên cám ^[1], ^[3].
• Lối sống tích cực: Duy trì thói quen tập luyện thể dục thể thao đều đặn, ngủ đủ giấc và hạn chế lượng muối tiêu thụ trong giai đoạn hoàng thể sẽ giúp cải thiện đáng kể tình trạng giữ nước và điều hòa tâm trạng một cách tự nhiên.

Tóm lại, viên uống dầu hoa anh thảo và acid béo GLA có cơ sở lý thuyết sinh học thú vị trong việc điều hòa tác động của prolactin lên cơ thể ^[3]. Tuy nhiên, các bằng chứng lâm sàng chất lượng cao hiện nay vẫn chỉ ra rằng nó có rất ít giá trị vượt trội so với giả dược trong việc điều trị đau ngực và hội chứng tiền kinh nguyệt ^[2], ^[6], ^[5], ^[7]. Phụ nữ cần duy trì lối sống lành mạnh, bổ sung dinh dưỡng đa dạng và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa khi các triệu chứng chu kỳ trở nên nghiêm trọng, thay vì tự ý tìm kiếm sự giải thoát từ các loại thực phẩm chức năng chưa rõ hiệu quả.