Sau khi vượt qua đợt tiêu chảy cấp, nhiều người có thói quen ăn ngay một tô phở nhiều béo để "tẩm bổ", trong khi số khác lại chỉ dám húp cháo trắng muối suốt nhiều tuần vì sợ đau bụng trở lại. Thực tế, cả hai cách làm cực đoan này đều khiến hệ tiêu hóa vừa tổn thương khó phục hồi hoàn toàn.
Để không bị rối loạn tiêu hóa trở lại, người bệnh cần thực hiện lộ trình chuyển đổi từ thức ăn lỏng, ít xơ sang chế độ ăn bình thường một cách từ từ trong vòng 3 đến 5 ngày sau khi các triệu chứng cấp tính đã dứt. Việc ăn lại đúng cách giúp niêm mạc ruột có thời gian tái tạo và hệ vi sinh vật đường ruột lấy lại sự cân bằng tự nhiên.
Chuyện gì xảy ra trong đường ruột sau đợt tiêu chảy cấp?
Đường ruột con người là nơi cư trú của hàng nghìn tỷ vi sinh vật, tham gia vào quá trình chuyển hóa năng lượng, chuyển hóa chất lạ và đáp ứng miễn dịch [1]. Một cấu trúc hệ vi sinh vật đường ruột ổn định và khỏe mạnh là yếu tố thiết yếu để duy trì cân bằng chuyển hóa của cơ thể [1]. Hai phần ba hệ vi sinh vật đường ruột của mỗi cá nhân là duy nhất và chịu ảnh hưởng bởi thói quen ăn uống, vận động, tuổi tác, giới tính, di truyền, sắc tộc, thuốc kháng sinh cũng như tình trạng sức khỏe hay bệnh tật [2].
Khi bị viêm dạ dày ruột nhiễm trùng (nguyên nhân phổ biến gây tiêu chảy cấp), đường ruột phải trải qua sự suy giảm sâu sắc của hệ vi khuẩn cộng sinh có lợi [3]. Bình thường, các vi khuẩn cộng sinh này sản xuất ra các chất chuyển hóa như axit béo chuỗi ngắn (SCFA) và các chất kháng khuẩn tự nhiên giúp ức chế sự xâm nhập của mầm bệnh [3]. Bên cạnh đó, việc nhịn ăn hoặc dùng thuốc kháng sinh trong giai đoạn bệnh cũng làm gián đoạn hệ vi sinh vật đường ruột [4].
Không chỉ mất cân bằng vi sinh, niêm mạc ruột còn chịu tổn thương thực thể. Viêm ruột cấp tính có liên quan đến sự gia tăng kéo dài của các tế bào lympho T gây độc tế bào ở niêm mạc và sự gia tăng các tế bào nội tiết đường ruột [3]. Ở một số cá nhân, sau khi hồi phục từ đợt viêm dạ dày ruột cấp tính, họ có thể phát triển hội chứng ruột kích thích hậu nhiễm trùng (post-infectious IBS) với triệu chứng đau bụng tái phát và thay đổi thói quen đại tiện [5]. Đặc điểm lâm sàng chủ yếu của hội chứng ruột kích thích hậu nhiễm trùng là thể tiêu chảy (IBS-D), đi kèm tình trạng tăng nhạy cảm đường ruột và tăng tốc độ vận chuyển thức ăn qua ruột [3].
Nghiên cứu khoa học nói gì về sự phục hồi đường ruột và chế độ ăn?
Một báo cáo của Rome Foundation công bố năm 2012 đã tổng hợp dữ liệu về tình trạng viêm dạ dày ruột nhiễm trùng và sự phục hồi hệ vi sinh đường ruột [3]. Báo cáo cho biết tại Vương quốc Anh, tỷ lệ mắc viêm dạ dày ruột nhiễm trùng là 19 ca trên 100 người-năm, trong đó một phần ba số đợt bệnh là do virus (phổ biến nhất là Norovirus và Rotavirus), còn nhiễm khuẩn phổ biến nhất là Campylobacter (chiếm 10%) và Salmonella (chiếm 3%) [3]. Sự khởi phát các triệu chứng hội chứng ruột kích thích mới sau đợt viêm dạ dày ruột được ghi nhận ở 6% đến 17% bệnh nhân, và một khảo sát qua internet ghi nhận tỷ lệ này là 18%, với khoảng 40% trường hợp bắt đầu khi đi du lịch [3]. Một phân tích gộp từ 18 nghiên cứu chỉ ra rằng nguy cơ tương đối phát triển hội chứng ruột kích thích sau 1 năm nhiễm khuẩn dạ dày ruột (chủ yếu do Shigella, Campylobacter và Salmonella) tăng gấp 6,5 lần, và hiệu ứng này vẫn còn rõ rệt ở thời điểm 36 tháng với nguy cơ gấp 3,9 lần [3]. Báo cáo cũng nêu rõ giới hạn hiện tại là chưa rõ mức độ phục hồi hoàn toàn của hệ vi sinh diễn ra như thế nào và mất bao nhiêu thời gian [3].
Về tác động của thức ăn trong giai đoạn phục hồi sau dùng kháng sinh, một nghiên cứu công bố năm 2021 trên mô hình chuột cống đã sử dụng phương pháp giải trình tự metagenomic và phân tích phiên mã gan để đánh giá sự phục hồi sau khi dùng kháng sinh vancomycin ngắn hạn hoặc kết hợp ciprofloxacin và metronidazole [1]. Các con chuột được cho phục hồi bằng chế độ ăn tiêu chuẩn hoặc chế độ ăn nhiều chất béo trong thời gian theo dõi lên đến 45 ngày [1]. Kết quả cho thấy việc tiêu thụ chế độ ăn nhiều chất béo trong quá trình phục hồi làm trầm trọng thêm mức độ tổn thương, làm thay đổi các con đường liên quan đến nhiễm trùng, miễn dịch và ung thư ở nhóm dùng vancomycin, đồng thời làm dịch chuyển các con đường liên quan đến hệ nội tiết ở nhóm dùng ciprofloxacin và metronidazole [1]. Nghiên cứu khẳng định mức độ phục hồi lâu dài sau khi tiếp xúc kháng sinh phụ thuộc chặt chẽ vào chế độ ăn [1].
Một nghiên cứu khác trên mô hình chuột bị loạn khuẩn đường ruột do kháng sinh đã khảo sát khả năng tự phục hồi của hệ vi sinh theo tuổi tác và chế độ ăn [6]. Các nhà nghiên cứu sử dụng kính hiển vi quan sát hình thái niêm mạc và giải trình tự gen 16S rRNA trên chuột sơ sinh, chuột trưởng thành trẻ và chuột già trong thời gian từ 4 đến 12 tuần [6]. Kết quả cho thấy độ đa dạng vi sinh ở chuột sơ sinh phục hồi vào tuần thứ 6 (dù nhóm Ruminococcaceae_UCG_014 vẫn ở mức thấp), trong khi chuột trưởng thành trẻ phục hồi vào tuần thứ 4 [6]. Đáng chú ý, cấu trúc biểu mô ruột được khôi phục song song với sự sửa chữa của hệ vi sinh, và việc bổ sung một lượng protein cùng chất béo vừa phải vào chế độ ăn giúp đẩy nhanh sự phục hồi khuẩn lạc ở chuột trưởng thành trẻ trong ngắn hạn [6]. Ngược lại, ở chuột già, khả năng tự phục hồi giảm đi rõ rệt với sự khác biệt có ý nghĩa thống kê ở 3, 2, 4 và 7 chi vi khuẩn vào các tuần thứ 6, 8, 10 và 12 so với nhóm đối chứng [6]. Tuy nhiên, nhóm tác giả lưu ý giới hạn của nghiên cứu là toàn bộ dữ liệu đều lấy từ chuột, do đó cần thận trọng khi suy rộng kết quả này sang con người [6].
Đối với thói quen ăn kiêng khem quá mức, một nghiên cứu công bố năm 2024 đã theo dõi động thái hệ vi sinh đường ruột của các bệnh nhân bạch cầu trong 120 ngày áp dụng chiến lược ăn "vô trùng - bình thường" sau ghép tế bào tạo máu [7]. Kết quả chỉ ra rằng chế độ ăn vô trùng dẫn đến độ đa dạng hệ vi sinh đường ruột thấp nhất và giảm các axit béo chuỗi ngắn [7]. Chế độ ăn này còn thúc đẩy sự phát triển của các mầm bệnh tiềm ẩn như Streptococcus (tăng 16,93%) và Lactobacillus (tăng 40,30%), đồng thời làm giảm 43,32% số nút và 85,33% số cạnh trong mạng lưới tương tác vi sinh vật [7]. Ngược lại, việc chuyển sang chế độ ăn bình thường đã cho phép hệ vi sinh vật đường ruột phục hồi và thúc đẩy đáng kể sự phong phú của các vi khuẩn có lợi [7].
Những hiểu lầm thường gặp khi ăn uống sau tiêu chảy
Hiểu lầm phổ biến nhất là kéo dài chế độ ăn cháo trắng hoặc thức ăn nấu kỹ, tiệt trùng suốt nhiều tuần liền. Như dữ liệu từ nghiên cứu năm 2024 đã chỉ ra, một chế độ ăn quá nghèo nàn và vô trùng không những không bảo vệ được ruột mà còn làm sụp đổ mạng lưới tương tác của hệ vi sinh, làm giảm axit béo chuỗi ngắn và tạo điều kiện cho vi khuẩn gây hại tăng sinh [7]. Đường ruột cần sự đa dạng từ thực phẩm thông thường để tái thiết lập trạng thái cân bằng của hệ sinh thái vi sinh [7].
Hiểu lầm thứ hai là ăn nhiều đồ chiên rán, thực phẩm giàu mỡ ngay khi vừa cầm tiêu chảy để lấy lại sức. Nghiên cứu năm 2021 cho thấy chế độ ăn nhiều chất béo trong giai đoạn hệ vi sinh đang phục hồi sau tổn thương do kháng sinh sẽ cản trở quá trình chuyển hóa của cơ thể và kích hoạt các phản ứng bất lợi về miễn dịch, nhiễm trùng [1].
Ai nên thận trọng trong giai đoạn phục hồi?
Người cao tuổi là nhóm cần đặc biệt lưu ý khi chuyển đổi chế độ ăn. Dữ liệu thực nghiệm cho thấy ở tuổi già, khả năng tự phục hồi của hệ vi sinh vật đường ruột suy giảm đáng kể và tình trạng loạn khuẩn kéo dài nhiều tuần sau đợt bệnh [6]. Do đó, tốc độ ăn lại ở người lớn tuổi cần chậm rãi và theo dõi sát hơn so với người trẻ.
Nhóm thứ hai cần thận trọng là những người vừa trải qua đợt tiêu chảy nhiễm khuẩn nặng hoặc phải điều trị bằng thuốc kháng sinh. Các yếu tố nguy cơ mạnh nhất dẫn đến hội chứng ruột kích thích kéo dài sau viêm ruột bao gồm độc tính của vi khuẩn, thời gian tiêu chảy kéo dài, đi ngoài ra máu và có sốt [3]. Ngoài ra, việc dùng kháng sinh gây ra những thay đổi kéo dài và đặc hiệu lên hệ vi sinh cũng như quá trình chuyển hóa [1]. Những người có bệnh nền đường tiêu hóa hoặc đang dùng thuốc điều trị mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi điều chỉnh chế độ ăn hoặc bổ sung bất kỳ chế phẩm nào.
Lộ trình 3-5 ngày chuyển từ ăn lỏng sang ăn bình thường
Khi số lần đi ngoài đã giảm hẳn, phân bắt đầu thành khuôn và không còn sốt hay nôn ói, bạn có thể áp dụng lộ trình chuyển đổi thực phẩm từng bước để niêm mạc ruột kịp thích nghi.
Ngày 1: Thức ăn lỏng, mềm và ít chất xơ không hòa tan Trong ngày đầu tiên sau khi cắt cơn tiêu chảy cấp, ưu tiên hàng đầu là tiếp tục bù đủ nước và điện giải. Thức ăn nên ở dạng lỏng hoặc bán lỏng như cháo nấu nhừ, súp khoai tây, cà rốt nghiền hoặc chuối chín. Tránh hoàn toàn các loại rau sống nhiều xơ cứng, đồ uống có gas, rượu bia và thức ăn nhiều dầu mỡ để không kích thích nhu động ruột đang nhạy cảm [3].
Ngày 2 - 3: Tăng độ đặc và bổ sung đạm dễ tiêu Bước sang ngày thứ hai và thứ ba, bạn chuyển dần từ cháo loãng sang cháo đặc, cơm nát, bún hoặc phở. Lúc này, cần bổ sung thêm nguồn đạm dễ tiêu hóa và một lượng nhỏ chất béo lành mạnh từ thịt gà bỏ da, thịt lợn nạc băm nhỏ, cá hấp hoặc trứng nấu chín. Nghiên cứu trên động vật trưởng thành gợi ý việc có mặt protein và một lượng chất béo vừa phải giúp hỗ trợ quá trình phục hồi khuẩn lạc đường ruột và cấu trúc biểu mô trong ngắn hạn [6]. Bạn cũng có thể dùng thêm các thực phẩm chứa lợi khuẩn (probiotics) như sữa chua ăn với lượng nhỏ, vì lợi khuẩn có khả năng kích thích nhu động ruột điều hòa, ức chế sự xâm nhập của vi khuẩn gây bệnh và tăng cường hàng rào bảo vệ ruột [8].
Ngày 4 - 5: Quay lại chế độ ăn bình thường, cân bằng Nếu đường ruột dung nạp tốt trong 3 ngày đầu (không đau quặn bụng, không tiêu chảy lại), bạn có thể quay về bữa cơm gia đình bình thường vào ngày thứ 4 và thứ 5. Hãy đưa rau xanh nấu chín và trái cây tươi trở lại thực đơn một cách từ từ để cung cấp nguyên liệu cho vi khuẩn đường ruột tạo ra axit béo chuỗi ngắn [3]. Việc quay lại chế độ ăn bình thường, đa dạng thực phẩm là chìa khóa để khôi phục sự phong phú của các vi khuẩn có lợi [7]. Tuy nhiên, vẫn nên hạn chế các món chiên ngập dầu hoặc mỡ động vật trong ít nhất vài tuần đầu, đặc biệt nếu bạn vừa phải dùng thuốc kháng sinh [1].
Lời khuyên để bụng êm lâu dài
Quá trình phục hồi hoàn toàn cấu trúc niêm mạc và hệ vi sinh đường ruột sau tiêu chảy cấp cần nhiều thời gian hơn thời gian hết triệu chứng trên lâm sàng [3]. Lộ trình ăn lại trong 3 đến 5 ngày với nguyên tắc tăng dần độ đặc, bổ sung đạm dễ tiêu, hạn chế mỡ xấu và sớm quay về bữa ăn đa dạng sẽ giúp đường ruột tái tạo vững chắc [7]. Nếu sau khi ăn lại mà xuất hiện tình trạng đau bụng kéo dài, đi ngoài phân máu, sốt trở lại hoặc rối loạn đại tiện dai dẳng nhiều tuần, bạn cần đến cơ sở y tế để được bác sĩ thăm khám và loại trừ nguy cơ hội chứng ruột kích thích hậu nhiễm trùng [5].