Chế độ ăn ketogenic (keto) cắt giảm tối đa carbohydrate để buộc cơ thể sản sinh ketone làm nguồn năng lượng thay thế cho não bộ. Nhiều người tin rằng trạng thái ketosis giúp tăng cường độ tập trung tinh thần và cải thiện phản xạ khi thi đấu mệt mỏi.
Hiện tại, các nghiên cứu trực tiếp về nhận thức của chính vận động viên khi não dùng ketone vẫn còn rất hạn chế. Bằng chứng sơ bộ trên người cho thấy ketone hỗ trợ duy trì thời gian phản xạ khi thiếu ngủ, nhưng chế độ ăn này cũng có thể làm giảm độ linh hoạt tâm thần trong giai đoạn đầu thích ứng.
Cơ chế cung cấp năng lượng của ketone cho não bộ
Ketone đóng vai trò như một nguồn nhiên liệu thay thế cho não bộ khi lượng carbohydrate trong khẩu phần bị hạn chế [1]. Chế độ ăn ketogenic đòi hỏi lượng chất béo cao, đồng thời kiểm soát nghiêm ngặt carbohydrate và protein [1]. Khi cơ thể chuyển sang trạng thái ketosis, nồng độ beta-hydroxybutyrate trong máu tăng lên trong khi đường huyết giảm đi [2, 3].
Đối với hệ vận động, quá trình thích nghi này thúc đẩy khả năng oxy hóa chất béo của cơ bắp [1]. Về mặt lý thuyết, việc dự trữ glycogen và cung cấp nguồn năng lượng ổn định từ ketone có thể duy trì hoạt động bền bỉ, nhưng hiệu quả thực tế trên chức năng não bộ của vận động viên vẫn ghi nhận nhiều kết quả trái chiều [1].
Tác động của ketone đến phản xạ và nhận thức khi mệt mỏi
Nghiên cứu trên người cho thấy thể ketone có tiềm năng duy trì sự tỉnh táo và tốc độ phản xạ trong các điều kiện căng thẳng cao độ [2]. Một thử nghiệm ngẫu nhiên chéo trên 7 quân nhân nam thực hiện 36 giờ thức liên tục sau 14 ngày ăn chế độ ketogenic hoặc chế độ giàu carbohydrate [2]. Kết quả ghi nhận nồng độ D-beta-hydroxybutyrate tăng cao hơn (p < 0.001) và đường huyết thấp hơn (p < 0.01) ở nhóm keto [2].
Ở nhóm áp dụng keto, hiệu suất thực hiện bài kiểm tra phản xạ cảnh giác tâm thần vận động được cải thiện đáng kể [2]. Cụ thể, số lần mất tập trung giảm, thời gian phản xạ trung bình và các phản xạ nhanh nhất 10% lẫn chậm nhất 10% đều tốt hơn (p < 0.05) [2]. Bài kiểm tra trí nhớ duy trì liên tục cũng ghi nhận thời gian phản xạ nhanh hơn và số câu trả lời đúng mỗi phút tăng lên (p < 0.01) [2]. Tình trạng thiếu ngủ, mệt mỏi chủ quan và mức độ uể oải đều giảm rõ rệt (p <= 0.001) [2].
Tuy nhiên, nhận thức phức tạp có thể bị ảnh hưởng tiêu cực trong giai đoạn đầu [3]. Một nghiên cứu mù đôi ngẫu nhiên trên 21 phụ nữ thừa cân (BMI trung bình 41 kg/m2) áp dụng chế độ ăn dạng lỏng rất ít năng lượng trong 28 ngày để giảm cân [3]. Nhóm ăn chế độ ketogenic và nhóm không ketogenic có mức giảm cân tương đương nhau (trung bình 8,1 kg) và không có sự khác biệt ở các bài kiểm tra chú ý cơ bản [3]. Điểm số bài kiểm tra "nối điểm" (trail making task) đòi hỏi quá trình xử lý tâm thần bậc cao và độ linh hoạt tinh thần lại suy giảm ở nhóm keto [3]. Tình trạng sa sút này diễn ra chủ yếu từ lúc bắt đầu cho đến hết tuần thứ nhất của chế độ ăn [3].
Hiệu suất thi đấu và cảm nhận thể lực của vận động viên
Các nghiên cứu thể thao hiện tại tập trung nhiều vào thể lực và sức bền hơn là đo lường nhận thức chuyên sâu [1, 4, 5]. Một nghiên cứu năm 2014 trên 20 vận động viên Taekwondo học sinh trung học chia đều làm 2 nhóm ăn keto hoặc không keto trong 3 tuần [4]. Hai nhóm không khác biệt về cân nặng, tỷ lệ mỡ hay chỉ số BMI [4]. Nhóm ăn keto hoàn thành bài chạy nước rút 2.000 m với thời gian ít hơn, đồng thời cảm thấy ít mệt mỏi hơn qua bài kiểm tra Wingate và có mức tăng yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) thấp hơn [4].
Dù vậy, chế độ này không mang lại lợi thế đồng đều cho mọi bộ môn [4, 5]:
- Trong một nghiên cứu tình huống năm 2017 trên 5 vận động viên sức bền New Zealand (4 nữ, 1 nam) kéo dài 10 tuần, thời gian đến khi kiệt sức giảm khoảng 2 phút (+-0,7; p = 0.004) [5].
- Các chỉ số khác như lượng oxy tiêu thụ tối đa (VO2 max) giảm 1,69 ml.kg.min (+-3,4; p = 0.63) và công suất đỉnh giảm 18 W (+-16,4; p = 0.07) [5].
- Các vận động viên ghi nhận mức năng lượng bị sụt giảm trong giai đoạn đầu trước khi hồi phục trở lại trong lúc tập luyện [5].
- Tổng quan hệ thống năm 2025 gồm 6 nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng trên vận động viên kết luận rằng các thay đổi về hiệu suất thể lực chưa đạt ý nghĩa thống kê do thiếu dữ liệu [6].
- Đánh giá tổng quan năm 2022 trên 15 nghiên cứu (411 người tham gia) cũng khẳng định chế độ ăn ketogenic chưa đạt được sự đồng thuận khoa học về việc cải thiện thành tích thể thao [7].
Điều chưa biết
Các nghiên cứu hiện tại chưa đưa ra câu trả lời toàn diện cho nhiều khía cạnh quan trọng:
- Chưa có dữ liệu kiểm tra trực tiếp thời gian phản xạ và độ tập trung chuyên biệt của vận động viên ngay trong các tình huống thi đấu đối kháng thực tế.
- Chưa rõ mức nồng độ ketone chính xác trong máu là bao nhiêu để tối ưu hóa chức năng não bộ mà không làm suy giảm sức mạnh thể chất.
- Chưa xác định được ảnh hưởng dài hạn của trạng thái ketosis đối với khả năng giải quyết vấn đề phức tạp và tư duy chiến thuật thể thao.
Ai nên thận trọng khi áp dụng trạng thái ketosis?
Chế độ ăn ketogenic đòi hỏi kiểm soát dinh dưỡng khắt khe và không phù hợp với mọi đối tượng [8]:
- Vận động viên cần duy trì công suất tối đa hoặc thi đấu tốc độ cao: Thời gian đến khi kiệt sức và công suất đỉnh có nguy cơ suy giảm khi thiếu hụt carbohydrate [5].
- Người mới bắt đầu chuyển đổi chế độ ăn: Giai đoạn tuần đầu có thể gây suy giảm sự linh hoạt tâm thần, giảm mức năng lượng và ảnh hưởng tiêu cực đến sinh hoạt [4, 7].
- Người gặp khó khăn trong việc tuân thủ ăn uống: Chế độ keto hạn chế cả carbohydrate lẫn protein, tạo rào cản lớn về tâm lý và độ bền vững lâu dài [8].
- Cá nhân có bệnh lý nền: Cần tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ trước khi thay đổi chuyển hóa năng lượng toàn thân [8].
Gợi ý áp dụng thực tế
Nếu muốn thử nghiệm trạng thái ketosis để hỗ trợ sự tỉnh táo, bạn không nên áp dụng sát ngày thi đấu chính thức. Giai đoạn chuyển dịch dinh dưỡng ban đầu có thể làm suy giảm độ linh hoạt của não bộ và gây tụt năng lượng [4, 7]. Bạn nên cho cơ thể thời gian thích nghi dài tuần trong giai đoạn tập luyện nhẹ. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng thể thao để theo dõi chỉ số sức khỏe định kỳ [8].
Ketone có thể hỗ trợ duy trì phản xạ và giảm buồn ngủ khi cơ thể mệt mỏi, thiếu ngủ cực độ [2]. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học hiện tại chưa đủ để khẳng định chế độ keto giúp tăng vọt độ tập trung hay cải thiện thành tích cho mọi vận động viên [5, 8]. Việc nạp năng lượng cần dựa trên đặc thù từng môn thể thao và khả năng đáp ứng của từng cá nhân [8].






