Táo từ lâu đã được xem là biểu tượng của lối sống lành mạnh với câu ngạn ngữ quen thuộc "mỗi ngày một quả táo giúp tránh xa bác sĩ". Tuy nhiên, không ít người sau một thời gian duy trì thói quen ăn táo hàng ngày lại gặp phải tình trạng ê buốt răng khi uống nước lạnh hoặc chải răng. Điều này khiến nhiều độc giả băn khoăn: liệu loại trái cây bổ dưỡng này có đang âm thầm làm mòn đi lớp men bảo vệ răng miệng hay không?
Câu trả lời ngắn gọn là có: táo và các sản phẩm chế biến từ táo hoàn toàn có khả năng gây mòn men răng nếu sử dụng thường xuyên không đúng cách. Tác nhân chính không đến từ vi khuẩn mà bắt nguồn từ tính acid tự nhiên cùng khả năng hòa tan khoáng chất của dịch quả khi tiếp xúc trực tiếp với bề mặt răng.
Cơ chế khiến men răng bị mòn bởi acid thực phẩm
Mòn răng do acid (dental erosion) được định nghĩa là tình trạng mất mô cứng của răng do quá trình hòa tan hóa học bởi acid mà không có sự tham gia của vi khuẩn [2, 3]. Quá trình này diễn ra hoàn toàn khác với sâu răng thông thường do vi khuẩn sinh acid từ mảng bám thức ăn thừa [1]. Tác động xói mòn thường bắt đầu từ lớp men răng ngoài cùng, nếu không được kiểm soát có thể ăn sâu dần vào lớp ngà bên dưới [2]. Khi lớp men bảo vệ bị mất đi, răng sẽ xuất hiện các dấu hiệu như ê buốt, rìa cắn trở nên trong suốt hoặc ngả sang màu vàng của ngà răng [2].
Về mặt sinh hóa, men răng duy trì trạng thái ổn định ở môi trường trung tính, nhưng sẽ bắt đầu bị hòa tan khoáng chất khi độ pH trong khoang miệng tụt xuống dưới ngưỡng tới hạn [1, 3]. Ngưỡng pH tới hạn của bề mặt men răng là khoảng 5,5, trong khi ngà răng bị lộ có ngưỡng tới hạn vào khoảng 6,7 [3]. Nhiều loại đồ uống từ trái cây tự nhiên thường có độ pH dao động trong khoảng 3,0 đến 4,0, tức là nằm sâu dưới ngưỡng tới hạn này, dẫn tới việc làm tăng độ hòa tan của men răng [4]. Đáng chú ý, các loại đồ uống có tính acid làm hạ pH miệng, khiến khoáng chất trong răng bị rút ra ngoài [2].
Bên cạnh độ pH thuần túy, khả năng đệm (titratable acidity) của acid trong trái cây cũng đóng vai trò quyết định mức độ xói mòn [1, 3]. Khả năng đệm biểu thị lượng ion kiềm (như bicarbonate trong nước bọt) cần thiết để trung hòa hoàn toàn lượng acid đó [2]. Nước trái cây đóng gói hoặc nước quả cô đặc thường có khả năng đệm cao, buộc nước bọt phải mất nhiều thời gian hơn mới đưa khoang miệng về trạng thái trung tính [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng dịch ép từ hoa quả ở động vật có thể gây phá hủy men răng gấp 10 lần so với việc nhai hoa quả nguyên miếng [5].
Bằng chứng khoa học về khả năng xói mòn của nước táo
Khả năng gây xói mòn răng của các sản phẩm từ táo đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu thực nghiệm. Năm 2011, một nghiên cứu in vitro được thực hiện nhằm so sánh đặc tính lý hóa và tiềm năng xói mòn men răng của các loại đồ uống tại Anh và Mỹ [1]. Các mẫu răng được tạo cửa sổ men và cho tiếp xúc trực tiếp với đồ uống thử nghiệm liên tục trong 25 giờ [1]. Kết quả cho thấy nước ép táo tại Anh có độ pH thấp hơn, độ acid chuẩn độ cao hơn và nồng độ fluor thấp hơn so với nước ép táo của Mỹ (p<0,05) [1]. Kèm theo đó, độ sâu tổn thương mất khoáng (lesion depth) trên mẫu men răng ngâm trong nước ép táo Anh cao hơn đáng kể so với mẫu tại Mỹ (p<0,05), trong đó độ sâu tổn thương có mối liên hệ mật thiết với chỉ số pH (p=0,010) [1]. Giới hạn của nghiên cứu này là thời gian ngâm liên tục 25 giờ trong phòng thí nghiệm, không phản ánh chính xác nhịp tiếp xúc ngắt quãng trong khoang miệng thực tế.
Năm 1999, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đơn, bắt chéo 5 nhánh trên 15 người tình nguyện mang khí cụ hàm giả tháo lắp chứa các mẫu men răng đã được tiến hành [6]. Tình nguyện viên sử dụng 250 ml đồ uống thử nghiệm 4 lần mỗi ngày trong suốt 15 ngày làm việc, bao gồm nước ép táo kết hợp lý chua đen đậm đặc (pha 50 ml với 200 ml nước), nước giải khát lý chua đen bổ sung canxi, nước cam đậm đặc và nước lọc [6]. Đến ngày thứ 15, mức độ mất men răng trung bình ở nhóm dùng nước táo kết hợp lý chua đen đậm đặc lên tới 2,04 micromet, cao hơn rất nhiều so với nhóm uống nước lọc (chỉ mất 0,08 micromet) và nhóm nước lý chua đen bổ sung canxi (mất 0,28 đến 0,35 micromet) [6]. Nghiên cứu chứng minh rằng dịch trái cây có thành phần táo dù là dạng đậm đặc pha loãng vẫn có tiềm năng làm mỏng bề mặt men răng rất rõ rệt [6].
Năm 2012, các nhà khoa học tiếp tục đánh giá tác động làm mất canxi của nước ép táo trên tiêu bản răng người trong điều kiện in vitro suốt 24 giờ [7]. Kết quả kiểm tra bằng quang phổ phát xạ quang học ghép cặp plasma cảm ứng (ICP-OES) cho thấy nước ép táo thông thường gây giải phóng canxi mạnh mẽ khỏi cấu trúc răng [7]. Tuy nhiên, khi bổ sung tinh dầu đinh hương hoặc các hoạt chất như eugenol và eugenyl-acetate, lượng canxi bị mất do nước ép táo đã giảm rõ rệt, chỉ còn lần lượt 17, 24 và 21 mg/L, cho thấy cơ chế ức chế khử khoáng và hỗ trợ tái khoáng hóa tương tự như tác dụng bảo vệ của fluor [7].
Năm 2019, một nghiên cứu in vitro khác tiến hành trên 48 mẫu răng sữa của trẻ em nhằm đánh giá khả năng gây xói mòn men răng của các loại nước ép trái cây nguyên chất (táo, cam, chanh ngọt musumbi, nho) ở hai trạng thái: đông lạnh và lỏng [5]. Nghiên cứu đo lượng canxi hòa tan bằng máy quang phổ hấp thụ nguyên tử sau khi nâng pH về ngưỡng tới hạn 5,5 và trung tính 7,0 [5]. Kết quả ghi nhận nước ép dạng rã đông làm tiêu hao canxi và có độ acid chuẩn độ cao hơn đáng kể so với dạng nước ép ban đầu [5]. Các tác giả kết luận thói quen ngậm mút nước ép trái cây đóng băng (như kem que từ nước quả) tiềm ẩn nguy cơ phá hủy men răng sữa mềm của trẻ nhỏ cao hơn nhiều so với việc uống dạng lỏng [5].
Hiểu lầm thường gặp về việc ăn trái cây và mòn răng
Nhiều người tin rằng chỉ có đường tinh luyện trong bánh kẹo hoặc đồ uống có ga mới phá hủy răng, còn trái cây tươi nguyên chất thì hoàn toàn vô hại. Trên thực tế, ngay cả nước ép trái cây tự nhiên không bổ sung đường, không chất tạo màu hay chất bảo quản vẫn mang nồng độ acid cao tự nhiên và có độ pH thấp dưới ngưỡng tới hạn, đủ sức làm tăng độ tan của men răng [4]. Các loại acid hữu cơ tự nhiên kết hợp cùng hệ đệm nội tại của quả chính là yếu tố duy trì tác động xói mòn kéo dài [4].
Một quan niệm sai lầm nghiêm trọng khác là chải răng ngay lập tức sau khi ăn thực phẩm chua hoặc uống nước ép để "làm sạch acid". Thực chất, môi trường acid tạm thời làm mềm cấu trúc khoáng của lớp men ngoài cùng [3]. Việc tác động lực cơ học từ bàn chải đánh răng ngay thời điểm men răng đang bị acid làm mềm sẽ khiến lớp bề mặt bị bào mòn nhanh hơn [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng men răng có khả năng tự tái khoáng hóa sau một khoảng thời gian nếu môi trường miệng được trung hòa [3]. Do đó, việc chải răng quá sớm sẽ ngăn cản quá trình hồi phục tự nhiên và làm tổn thương răng trầm trọng hơn [3].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Trẻ em có hệ răng sữa là đối tượng có nguy cơ tổn thương men răng cao nhất. Men của răng sữa có cấu trúc tinh thể mềm và kém trật tự hơn men răng vĩnh viễn, khiến răng của trẻ dễ bị xói mòn và mất canxi hơn khi tiếp xúc với acid từ các loại nước ép [5]. Thói quen cho trẻ nhỏ uống nước ép táo đóng hộp bằng bình mút hoặc ngậm kem que nước hoa quả đông lạnh kéo dài làm tăng mức độ rã khoáng nghiêm trọng [5].
Người mắc các hội chứng rối loạn ăn uống có triệu chứng nôn mửa tự kích thích cũng cần đặc biệt cẩn trọng với các thực phẩm giàu acid như táo hay nước ép [3]. Acid dịch vị từ dạ dày trào ngược tiếp xúc trực tiếp đã gây tổn thương nặng cho mặt trong răng cửa hàm trên và mặt nhai răng hàm [3]. Nếu đối tượng này tiếp tục tiêu thụ thường xuyên thực phẩm hay đồ uống có tính acid sẽ tạo ra môi trường acid mạn tính trong khoang miệng, khiến mức độ mòn răng tiến triển nặng nề hơn [3].
Ngoài ra, những người mắc chứng khô miệng hoặc giảm tiết nước bọt cũng đối mặt với nguy cơ mòn men răng cao. Do nước bọt là nguồn cung cấp ion bicarbonate chủ đạo giúp đệm và nâng độ pH miệng trở lại bình thường sau khi ăn đồ chua, việc thiếu hụt dòng chảy nước bọt sẽ khiến acid lưu lại trên men răng trong thời gian rất dài [3, 4].
Hướng dẫn sử dụng táo an toàn cho sức khỏe răng miệng
Để tận dụng giá trị dinh dưỡng của táo mà không làm hại đến men răng, người dùng cần thay đổi cách thức tiêu thụ và hành vi chăm sóc răng miệng sau khi ăn:
Nên ưu tiên ăn táo nguyên quả cắt miếng thay vì uống nước ép đóng hộp hay nước ép cô đặc [1, 7]. Động tác nhai táo tươi kích thích tuyến nước bọt tiết ra nhiều hơn, hỗ trợ trung hòa acid tự nhiên và làm giảm tác động xói mòn trực tiếp lên bề mặt men [3, 7]. Tuyệt đối tránh thói quen ngậm mút kem que làm từ nước ép táo đông lạnh [5].
Hạn chế nhâm nhi quả táo hoặc uống nước ép rải rác nhiều lần trong suốt cả ngày [3]. Việc tiếp xúc ngắt quãng liên tục sẽ duy trì độ pH khoang miệng ở mức dưới 5,5 kéo dài, khiến men răng không có đủ thời gian để tái khoáng hóa [1, 4]. Nên ăn táo cùng bữa chính hoặc kết thúc việc ăn trong một khoảng thời gian ngắn [4].
Ngay sau khi ăn táo hoặc uống nước táo, hãy súc miệng thật kỹ bằng nước lọc [3]. Việc súc miệng với nước giúp rửa trôi phần lớn lượng acid còn đọng lại, nhanh chóng trung hòa pH khoang miệng trước khi quá trình xói mòn sâu diễn ra [3]. Cần chờ ít nhất 30 phút sau khi ăn thực phẩm acid để nước bọt hoàn tất quá trình tái khoáng tự nhiên rồi mới tiến hành chải răng bằng kem đánh răng có chứa fluor [4, 8].
Ăn táo hoàn toàn có thể gây mòn men răng do tính acid tự nhiên và cơ chế hòa tan khoáng chất nếu tiêu thụ sai cách. Tuy vậy, chúng ta không cần phải loại bỏ loại trái cây bổ dưỡng này khỏi thực đơn hàng ngày. Bằng cách ưu tiên ăn quả tươi, súc miệng ngay sau khi ăn và trì hoãn việc đánh răng, bạn hoàn toàn có thể bảo vệ nụ cười chắc khỏe song hành cùng lối sống lành mạnh.