Nhiều người bước sang tuổi trung niên bắt đầu nhận thấy mắt nhìn mờ dần, hình ảnh nhòe như có màn sương mù bao phủ trước đồng tử. Đây là triệu chứng điển hình của tình trạng đục thủy tinh thể, một quá trình lão hóa tự nhiên khiến thể thủy tinh trong suốt của mắt dần trở nên xơ cứng và mất đi độ trong trẻo. Trước nỗi lo giảm sút thị lực, không ít người truyền tai nhau giải pháp bổ sung thật nhiều vitamin C thông qua chế độ ăn hoặc viên uống với hy vọng bảo vệ đôi mắt sáng khỏe.
Các bằng chứng khoa học cho thấy việc duy trì một chế độ ăn giàu vitamin C từ thực phẩm tự nhiên thực sự có liên quan đến việc giảm nguy cơ mắc và làm chậm sự tiến triển của bệnh đục thủy tinh thể do tuổi tác. Tuy nhiên, vitamin C từ thực phẩm đóng vai trò hỗ trợ phòng ngừa trong dài hạn chứ không thể thay thế phẫu thuật hay chữa khỏi thể thủy tinh đã bị đục nghiêm trọng.
Vì sao thể thủy tinh lại dễ bị lão hóa và tổn thương?
Đục thủy tinh thể được định nghĩa là tình trạng mờ đục của thể thủy tinh gây cản trở tầm nhìn rõ ràng, là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến mất thị lực và suy giảm thị lực trên toàn cầu [1]. Thể thủy tinh hoạt động như một thấu kính tự nhiên của mắt, cho phép ánh sáng hội tụ chính xác lên võng mạc để tạo ra hình ảnh sắc nét. Người cao tuổi chiếm tỷ lệ cao nhất trong số những người mắc phải căn bệnh về mắt này [1]. Theo Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH), nguy cơ phát triển đục thủy tinh thể do tuổi tác tăng lên theo từng thập kỷ của cuộc đời, bắt đầu từ độ tuổi 40 [1].
Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến hiện tượng thể thủy tinh bị đục là do sự tích tụ của các tổn thương từ quá trình stress oxy hóa theo thời gian [2]. Các gốc tự do sinh ra từ chuyển hóa tế bào hoặc tia cực tím trong ánh nắng mặt trời liên tục tấn công cấu trúc protein nhạy cảm bên trong thể thủy tinh. Khi các protein này bị oxy hóa, chúng kết tụ lại thành các đám mờ chắn đường đi của ánh sáng. Do đó, các chất chống oxy hóa tự nhiên, đặc biệt là vitamin C, được xem là bức tường phòng thủ tự nhiên quan trọng nhằm dọn dẹp các gốc tự do và bảo vệ mô mắt [3].
Bằng chứng dịch tễ: Người ăn nhiều vitamin C có nguy cơ thấp hơn
Rất nhiều nghiên cứu quan sát trên quy mô lớn đã tìm hiểu mối liên hệ giữa lượng vitamin C nạp vào cơ thể và tỷ lệ mắc đục thủy tinh thể. Một nghiên cứu theo dõi tiến cứu trong 5 năm trên quần thể người Nhật Bản thuộc nghiên cứu JPHC (Japan Public Health Center-based Prospective Study) đã khảo sát 16.415 nam giới và 18.771 phụ nữ trong độ tuổi từ 45 đến 64 tuổi [3]. Các nhà nghiên cứu đánh giá lượng vitamin C tiêu thụ thông qua bảng câu hỏi tần suất thực phẩm (FFQ) và theo dõi hai kết cục: chẩn đoán đục thủy tinh thể hoặc phẫu thuật lấy thể thủy tinh [3].
Sau 5 năm theo dõi, có 216 nam giới và 551 phụ nữ được chẩn đoán mới, cùng 110 nam giới và 187 phụ nữ phải phẫu thuật lấy thể thủy tinh [3]. Kết quả cho thấy lượng tiêu thụ vitamin C cao hơn có liên quan đến việc giảm tỷ lệ đục thủy tinh thể ở cả hai giới [3]. Sau khi hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu, tỷ số chênh (OR) ở nhóm nam giới có mức tiêu thụ vitamin C cao nhất so với nhóm thấp nhất là 0,65 (khoảng tin cậy 95%: 0,42-0,97) và ở nữ giới là 0,59 (khoảng tin cậy 95%: 0,43-0,89) đối với việc chẩn đoán đục thủy tinh thể [3]. Điều này chứng minh chế độ ăn giàu chất chống oxy hóa này đem lại lợi ích bảo vệ rõ rệt cho mắt ở người trung niên [3].
Một nghiên cứu bệnh - chứng thực hiện tại Valencia (Tây Ban Nha) trên quần thể vùng Địa Trung Hải gồm 343 ca bệnh đục thủy tinh thể và 334 người đối chứng khỏe mạnh từ 55 đến 74 tuổi cũng cho kết quả tương tự [4]. Các nhà khoa học đo nồng độ vitamin C trong huyết thanh và nhận thấy nồng độ vitamin C trong máu trên 49 micromol/L có liên quan đến việc giảm tới 64% khả năng mắc đục thủy tinh thể [4]. Kết quả này củng cố thêm bằng chứng về vai trò bảo vệ của vitamin C đối với quá trình lão hóa của thể thủy tinh, đặc biệt ở nhóm dân cư có chế độ ăn giàu loại vi chất này [4].
Ngoài ra, dữ liệu tiến cứu kéo dài 8 năm từ 50.828 nữ y tá tại Mỹ trong độ tuổi 45 đến 67 cho thấy việc sử dụng chất bổ sung vitamin C liên tục từ 10 năm trở lên giúp giảm 45% nguy cơ mắc đục thủy tinh thể nghiêm trọng đến mức phải phẫu thuật, với nguy cơ tương đối RR là 0,55 [5]. Dữ liệu quan sát mạnh mẽ từ hơn 250.000 người cũng gợi ý rằng duy trì mức nạp vitamin C khoảng 135 mg/ngày kết hợp với lượng protein 100-150 g/ngày có thể giúp bảo vệ thể thủy tinh tốt hơn [6].
Bức tranh trái chiều từ các thử nghiệm lâm sàng can thiệp
Mặc dù các nghiên cứu quan sát trên diện rộng ghi nhận mối liên hệ tích cực, các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng lại đưa ra những kết quả phức tạp hơn [2]. Một tổng quan năm 2019 chỉ ra rằng dù các nghiên cứu quan sát chứng minh mối tương quan thuận giữa việc nạp dưỡng chất và giảm nguy cơ bệnh, bằng chứng tương tự thường lại thiếu hụt trong các nghiên cứu can thiệp tiếp theo [7].
Cụ thể, thử nghiệm can thiệp đục thủy tinh thể Linxian tại Trung Quốc trên 23.249 người tham gia từ 45 đến 74 tuổi thuộc quần thể thiếu hụt dinh dưỡng, được bổ sung hàng ngày hỗn hợp 14 vitamin và 12 khoáng chất ở liều gấp 2-3 lần mức khuyến nghị [2]. So với nhóm dùng giả dược, sự kết hợp giữa vitamin C và khoáng chất không làm giảm tỷ lệ đục thủy tinh thể trong thời gian can thiệp kéo dài tới 7 năm [2].
Tương tự, nghiên cứu bệnh về mắt liên quan đến tuổi tác AREDS trên 4.629 người tham gia từ 55 đến 80 tuổi sử dụng viên uống chống oxy hóa liều cao gồm 500 mg vitamin C, 400 IU vitamin E và 15 mg beta-carotene ở nhóm người cao tuổi có dinh dưỡng tốt cũng không tìm thấy tác dụng làm giảm nguy cơ phát triển hay tiến triển của bất kỳ dạng đục thủy tinh thể nào [2]. Thử nghiệm REACT tiến hành tại Anh và Mỹ trên 445 người trên 40 tuổi dùng hỗn hợp chống oxy hóa chứa 750 mg vitamin C, 600 mg vitamin E và 18 mg beta-carotene chỉ ghi nhận lợi ích khiêm tốn ở nhóm Mỹ nhưng không có lợi ích đáng kể trong việc giảm tiến triển bệnh ở nhóm Anh [2].
Sự khác biệt này cho thấy vitamin C ở dạng viên uống bổ sung đơn lẻ trong thời gian vài năm không thể đảo ngược hoàn toàn tổn thương tích tụ suốt nhiều thập kỷ [2]. Hiệu quả bảo vệ mắt dường như đến từ sự phối hợp tự nhiên của nhiều chất chống oxy hóa trong thực phẩm qua lối sống lâu dài hơn là việc chỉ dùng viên uống liều cao trong thời gian ngắn [6].
Toàn bộ chế độ ăn uống quyết định sức khỏe thể thủy tinh
Các chuyên gia dinh dưỡng và nhãn khoa hiện nay đều đồng thuận rằng sức khỏe của mắt không chỉ phụ thuộc vào một vi chất duy nhất [7]. Một tổng quan hệ thống năm 2023 phân tích 24 bài báo khoa học đã chỉ ra rằng việc thay đổi lối sống và chế độ ăn có thể mang lại lợi ích trong việc phòng ngừa hoặc làm chậm sự tiến triển của đục thủy tinh thể do tuổi tác [1]. Các chế độ ăn uống cân bằng kiểu Hàn Quốc, ăn chay, chế độ nhiều rau quả kết hợp sữa, và chế độ giàu omega-3 đều cho thấy tác dụng bảo vệ đáng kể [1].
Bên cạnh đó, việc tiêu thụ trái cây, rau củ, các loại đậu, hạt, sữa chua tách béo, cá và cà phê đều đem lại ảnh hưởng tích cực đối với tỷ lệ mắc đục thủy tinh thể [1]. Ngược lại, chế độ ăn nhiều carbohydrate tinh chế và đồ uống ngọt làm gia tăng các vấn đề sức khỏe đẩy nhanh quá trình thoái hóa mắt [6]. Dữ liệu từ nghiên cứu EPIC cho thấy việc giảm tiêu thụ thịt có liên quan đến việc giảm nguy cơ đục thủy tinh thể [6]. Đặc biệt, những người trên 65 tuổi áp dụng chế độ ăn giàu cá và rau củ thay vì thịt đỏ đã giảm được 23% nguy cơ mắc bệnh (IRR = 0,77) [6].
Điều này lý giải vì sao trong một số phân tích, ví dụ như số liệu từ cuộc khảo sát KNHANES 2012 của Hàn Quốc, mối liên hệ giữa việc nạp riêng rẽ vitamin C dưới mức khuyến nghị và nguy cơ đục thủy tinh thể ban đầu tăng gấp đôi nhưng lại mất đi ý nghĩa thống kê sau khi điều chỉnh các yếu tố kinh tế xã hội và lối sống khác [8]. Thể thủy tinh cần một môi trường dinh dưỡng tổng hòa, trong đó vitamin C đóng vai trò hiệp đồng cùng vitamin A, E, K1, D và các carotenoid [7].
Những hiểu lầm thường gặp khi bảo vệ mắt bằng vitamin C
Nhiều người lầm tưởng rằng uống vitamin C liều càng cao thì mắt càng nhanh sáng hoặc có thể làm tan biến các vệt đục trong mắt. Thực tế, không có bằng chứng nào chứng minh vitamin C có thể đảo ngược thể thủy tinh đã xơ hóa để trở lại trong suốt [2]. Khi thể thủy tinh đã đục đặc ảnh hưởng nghiêm trọng đến thị lực, phẫu thuật thay thủy tinh thể nhân tạo vẫn là phương pháp điều trị hiệu quả và duy nhất được y học công nhận [1].
Một hiểu lầm khác là việc lạm dụng viên sủi hoặc thực phẩm chức năng vitamin C liều cao hàng ngày thay vì ăn rau quả tươi. Việc nạp vitamin C tổng hợp liều cao không đồng nghĩa với việc nồng độ chất này trong dịch mắt sẽ tăng vô hạn, bởi cơ thể có cơ chế bão hòa hấp thu. Ngược lại, thực phẩm tự nhiên cung cấp vitamin C đi kèm chất xơ, khoáng chất và các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên khác giúp tăng cường khả năng hấp thu và bảo vệ màng tế bào một cách an toàn [1].
Ai nên thận trọng khi muốn bổ sung vitamin C?
Mặc dù vitamin C từ rau quả tươi rất lành tính và các báo cáo về tác dụng phụ khi ăn chế độ giàu vi chất là rất hiếm [6], việc sử dụng các sản phẩm bổ sung liều cao lại đòi hỏi sự thận trọng. Những người có tiền sử sỏi thận, đặc biệt là sỏi canxi oxalat, không nên tự ý dùng viên uống vitamin C liều cao vì lượng dư thừa chuyển hóa thành oxalat có thể làm tăng nguy cơ tái phát sỏi.
Những người mắc các bệnh lý chuyển hóa, bệnh ứ sắt (hemochromatosis) hoặc bệnh nhân suy giảm chức năng thận cũng cần hết sức lưu ý. Bất kỳ ai đang chuẩn bị bước vào phẫu thuật mắt hoặc đang điều trị các bệnh mạn tính bằng thuốc tây y đều nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung vi chất nào để tránh tương tác bất lợi.
Cách bổ sung vitamin C và dưỡng chất thông minh mỗi ngày
Để bảo vệ đôi mắt và làm chậm quá trình lão hóa thể thủy tinh, bạn hoàn toàn có thể áp dụng các thói quen ăn uống khoa học dựa trên khuyến nghị từ các nghiên cứu:
Duy trì lượng nạp vitamin C tối ưu từ thực phẩm: Nghiên cứu quan sát gợi ý mức tiêu thụ khoảng 135 mg vitamin C mỗi ngày giúp bảo tồn sức khỏe thể thủy tinh tốt hơn [6]. Lượng này có thể dễ dàng đạt được thông qua việc ăn một quả ổi nhỏ, một quả cam, một đĩa bông cải xanh luộc hoặc một quả ớt chuông tươi mỗi ngày.
Ưu tiên rau củ và trái cây tươi giàu dưỡng chất: Bổ sung đa dạng các loại quả có múi, dâu tây, kiwi, cà chua và rau lá xanh đậm. Trong số các loại thực phẩm, rau bina (cải bó xôi) được ghi nhận có liên quan mật thiết và nhất quán với việc giảm nguy cơ đục thủy tinh thể [5].
Chế biến đúng cách: Vitamin C rất dễ bị phá hủy bởi nhiệt độ cao và tan nhanh trong nước. Vì vậy, nên ưu tiên ăn sống đối với các loại quả, hoặc hấp, xào nhanh rau củ thay vì ninh nấu quá lâu trong nhiều nước để giữ trọn vẹn lượng vitamin có ích.
Xây dựng chế độ ăn cân bằng tổng thể: Tăng cường ăn cá, giảm bớt thịt đỏ, bổ sung các loại đậu, hạt và sữa chua tách béo vào thực đơn mỗi tuần [1]. Đồng thời, cần hạn chế tối đa đồ uống có đường và thực phẩm nhiều tinh bột hấp thu nhanh nhằm ngăn chặn tình trạng stress oxy hóa toàn thân [6].
Ăn thực phẩm giàu vitamin C là một giải pháp tự nhiên, an toàn và có cơ sở khoa học giúp làm chậm quá trình lão hóa mắt và giảm thiểu nguy cơ đục thủy tinh thể. Hãy bắt đầu chăm sóc thị lực từ sớm thông qua những bữa ăn giàu rau quả tươi, duy trì lối sống lành mạnh và thăm khám nhãn khoa định kỳ để bảo vệ đôi mắt sáng khỏe suốt đời.