Ăn tỏi sống mỗi ngày hỗ trợ giảm huyết áp ra sao?

Tăng huyết áp là một trong những yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến các bệnh lý tim mạch nguy hiểm và đột quỵ não ^[1]. Hiện nay căn bệnh này đang ảnh hưởng tới khoảng 1 tỷ người trên toàn cầu, đồng thời con số này được dự báo có thể tăng lên mức 1,6 tỷ người vào năm 2025 ^[2]. Trong đời sống thường nhật, nhiều người truyền tai nhau thói quen ăn tỏi sống mỗi ngày như một phương pháp đơn giản tại nhà để cải thiện huyết áp.

Thực tế, theo một khảo sát, có khoảng 29% người dân sử dụng tỏi như một biện pháp để kiểm soát chỉ số huyết áp của mình ^[2]. Các bằng chứng khoa học cho thấy hoạt chất sinh học trong tỏi, đặc biệt là allicin, thực sự có khả năng hỗ trợ hạ huyết áp thông qua nhiều con đường sinh hóa [1, 4]. Dù vậy, thói quen ăn tỏi sống không thể thay thế cho các loại thuốc điều trị y khoa đã được bác sĩ chỉ định ^[1].

Băn khoăn về thói quen ăn tỏi sống hạ huyết áp

Tỏi vốn là loại gia vị quen thuộc xuất hiện trong hầu hết các gian bếp Việt, đồng thời có lịch sử lâu đời được ứng dụng trong y học cổ truyền ở nhiều nền văn hóa để điều trị nhiều chứng bệnh khác nhau ^[1]. Khi được chẩn đoán huyết áp cao, nhiều người thường có tâm lý tìm kiếm các liệu pháp từ thảo mộc để hạn chế phụ thuộc vào thuốc Tây.

Nhiều người thắc mắc liệu việc nhai vài tép tỏi tươi vào bữa ăn có thực sự mang lại tác dụng sinh học rõ rệt lên mạch máu hay chỉ là mẹo truyền miệng. Bên cạnh đó, việc ăn tỏi như thế nào để giữ được lượng hoạt chất quý giá nhất và ăn bao nhiêu là an toàn cũng là vấn đề cần lời giải đáp thỏa đáng từ các nghiên cứu khoa học xác thực [1, 2].

Câu trả lời: Tỏi giúp hỗ trợ hạ huyết áp ở mức khiêm tốn

Các nghiên cứu lâm sàng đã khảo sát tác động của tỏi cũng như các sản phẩm bổ sung từ tỏi đối với chỉ số huyết áp ^[1]. Các kết quả ghi nhận rằng việc tiêu thụ tỏi có thể giúp hạ huyết áp ở mức độ khiêm tốn, đặc biệt là ở những đối tượng có tình trạng tăng huyết áp mức độ nhẹ ^[1].

Lợi ích hạ huyết áp của tỏi có mối liên hệ mật thiết với lượng allicin được giải phóng từ tiền chất alliin dưới tác động xúc tác của enzym alliinase ^[2]. Đồng thời, quá trình chuyển hóa này còn kích thích sự sản sinh hydrogen sulfide (H2S), mang lại hiệu quả ức chế thụ thể angiotensin II và làm giãn mạch máu ^[2]. Do đó, tỏi đóng vai trò hỗ trợ rất tốt nhưng hoàn toàn không thể dùng thay thế thuốc hạ áp thông thường ^[1].

Cơ chế tác động: Hoạt chất allicin giúp làm giãn mạch ra sao?

Hoạt chất allicin đóng vai trò hạt nhân trong việc tạo nên các tác dụng sinh học của củ tỏi [2, 6]. Bên cạnh allicin, các hợp chất như ajoene hay S-allyl cysteine cũng góp phần tác động đến các yếu tố bệnh sinh của tăng huyết áp [1, 4].

Cơ chế sinh học đầu tiên là sự thúc đẩy sản xuất nitric oxide (NO) và cải thiện chức năng của lớp tế bào nội mô mạch máu ^[1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng hoạt chất trong tỏi giúp tăng cường khả năng sinh khả dụng của nitric oxide, một chất trung gian hóa học giữ vai trò phát tín hiệu giúp các sợi cơ trơn thành mạch thả lỏng ^[3].

Cơ chế thứ hai là kích thích sản xuất khí hydro sulfide (H2S) trong cơ thể [4, 6]. Allicin bao gồm nhiều hợp chất chứa lưu huỳnh khác nhau, trong đó khí H2S sinh ra có khả năng điều hòa trương lực vận mạch ^[4]. Hoạt động này dẫn đến sự gia tăng nồng độ cyclic guanosine monophosphate (cGMP) và cyclic adenosine monophosphate (cAMP), là các chất truyền tin nội bào giúp tế bào cơ trơn mạch máu thư giãn trực tiếp ^[4]. Ngoài ra, tỏi còn có đặc tính ức chế hoạt tính của enzym chuyển angiotensin (ACE), làm giảm co thắt mạch [4, 8].

Bên cạnh tác dụng giãn cơ trơn, tỏi còn sở hữu đặc tính chống oxy hóa vượt trội, giúp dọn dẹp các gốc tự do gây tổn hại thành mạch [1, 7]. Hợp chất allicin cũng can thiệp vào biểu hiện của yếu tố phiên mã NF-kappaB và quá trình tăng sinh bất thường của các tế bào cơ trơn thành mạch máu [4, 5].

Các bằng chứng khoa học ghi nhận về hiệu quả hạ áp

Nhiều công trình nghiên cứu trên mô hình động vật và trên người đã làm sáng tỏ mức độ tác động của tỏi và allicin đối với hệ tuần hoàn.

Trong một thử nghiệm mở tiến hành năm 1993, 9 bệnh nhân mắc chứng tăng huyết áp tương đối nghiêm trọng (huyết áp tâm trương từ 115 mmHg trở lên) đã được cho sử dụng chế phẩm tỏi chứa 1,3% allicin ở liều lượng lớn là 2400 mg ^[5]. Kết quả ghi nhận huyết áp khi ngồi giảm 7/16 (± 3/2) mmHg ở thời điểm đỉnh điểm khoảng 5 giờ sau khi dùng ^[5]. Mức giảm huyết áp tâm trương có ý nghĩa thống kê kéo dài từ 5 đến 14 giờ sau khi uống mà không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng nào ^[5].

Năm 2013, một nghiên cứu trên chuột cống bị tăng huyết áp tự phát (SHR) được thiết kế nhằm đánh giá riêng biệt hoạt chất allicin tinh khiết mà không dùng tỏi nguyên củ ^[6]. Chuột được chia làm nhóm ăn thức ăn bổ sung allicin tinh khiết với liều 80 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong suốt 6 tuần và nhóm đối chứng ăn thức ăn thông thường ^[6]. Kết thúc thử nghiệm, allicin đã làm giảm huyết áp tâm thu từ 190 ± 7,5 mmHg xuống còn 168 ± 5,7 mmHg (p < 0,0001) và giảm nồng độ chất béo trung tính triglycerides từ 96 ± 25 mg/dl xuống 71 ± 19 mg/dl (p = 0,009) ^[6]. Hiệu quả này độc lập và không phụ thuộc vào sự suy giảm trọng lượng cơ thể ^[6].

Một nghiên cứu khác vào năm 2020 trên chuột SHR đã đánh giá tác động giãn mạch qua cơ chế hydrogen sulfide ^[4]. Chuột được cho dùng allicin qua đường dạ dày với liều 7 mg/kg và 14 mg/kg trong 4 tuần cho thấy huyết áp giảm đáng kể ^[4]. Thử nghiệm trên các vòng động mạch mạc treo chuột cô lập cho thấy nồng độ allicin từ 2,50 đến 15,77 mM tạo ra phản ứng giãn mạch phụ thuộc vào nồng độ ^[4]. Khi sử dụng chất ức chế tổng hợp H2S (PAG với liều 32 mg/kg), tác dụng làm hạ áp và giãn mạch của allicin đã bị suy giảm rõ rệt ^[4].

Nghiên cứu công bố năm 2022 trên chuột SHR 12 tuần tuổi được điều trị bằng allicin trong vòng 4 tuần cũng làm sáng tỏ khả năng bảo vệ cấu trúc tim mạch ^[7]. Allicin đã cải thiện tình trạng tái cấu trúc mạch máu và tim do huyết áp cao gây ra, thể hiện qua việc làm giảm độ dày thành tâm thất trái của tim, giảm độ dày thành động mạch chủ ^[7]. Hoạt chất này cũng làm giảm các chất chỉ thị viêm trong huyết thanh như IL-1beta, IL-6 và TNF-alpha thông qua việc ức chế con đường tín hiệu CaMK II/NF-kappaB ^[7].

Ngoài ra, các nghiên cứu lâm sàng khác cũng ghi nhận kết quả tích cực. Một thử nghiệm dùng viên ngọc trai chứa 250 mg tỏi ở người bệnh tăng huyết áp trong 2 tháng đã chứng minh hiệu quả giảm huyết áp và làm suy giảm các dấu ấn sinh học của stress oxy hóa trong máu gồm LDL oxy hóa và 8-iso-Prostaglandin F2alpha ^[2]. Một thử nghiệm lâm sàng kéo dài 16 tuần cho bệnh nhân dùng dầu tỏi cũng đem lại những kết quả đáng kể ^[2]. Một nghiên cứu khác cho thấy việc tăng lượng tiêu thụ tỏi có liên quan tới việc giảm tỷ lệ tử vong ở bệnh nhân tim mạch hoặc giảm tỷ lệ mắc nhồi máu cơ tim, đột quỵ và tăng huyết áp ^[8].

Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng và thử nghiệm ban đầu đều ghi nhận tiềm năng lớn, các nhà khoa học vẫn nhấn mạnh những mặt hạn chế cần được cân nhắc kỹ lưỡng.

Nhiều thử nghiệm lâm sàng thăm dò tác dụng của tỏi đối với bệnh nhân mỡ máu hay huyết áp vẫn cho ra những kết quả có phần mâu thuẫn ^[2]. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ thành phần đa dạng và hàm lượng các hợp chất lưu huỳnh hoạt tính không đồng nhất giữa các loại chế phẩm tỏi khác nhau ^[2]. Các yếu tố về tuyển chọn đối tượng nghiên cứu, thời gian can thiệp, khả năng kiểm soát chế độ ăn uống và lối sống của người tham gia cũng tạo ra sự sai khác ^[2].

Nghiên cứu trên tỏi nguyên củ thường gặp rào cản về phương pháp luận do không kiểm soát được chính xác hàm lượng hoạt chất thực tế ^[6]. Do đó, các tài liệu y khoa đều thống nhất rằng cần có thêm các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn hơn, thiết kế mù đôi, có nhóm đối chứng dùng giả dược và theo dõi trong thời gian dài để thiết lập rõ liều dùng tối ưu cũng như dạng bào chế chuẩn hóa [1, 3].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng tỏi trị bệnh

Sai lầm phổ biến nhất của người dân là tự ý ngưng hoặc giảm liều thuốc hạ huyết áp do bác sĩ kê đơn để chuyển hoàn toàn sang ăn tỏi sống. Việc này vô cùng nguy hiểm vì tỏi chỉ có tác dụng hỗ trợ hạ áp ở mức khiêm tốn và kiểm soát một số yếu tố nguy cơ ^[1]. Việc bỏ thuốc điều trị có thể khiến huyết áp tăng vọt mất kiểm soát, dẫn tới biến cố tim mạch và đột quỵ ^[1].

Một ngộ nhận khác là quan niệm "tự nhiên hoàn toàn vô hại", dẫn đến việc ăn quá nhiều tỏi sống cùng lúc. Thử nghiệm trên mô hình động vật sử dụng bột tỏi sống đã ghi nhận những tác dụng bất lợi như làm giảm lượng hồng cầu, gia tăng hồng cầu lưới và gây ra u nhú ở phần tiền dạ dày ^[8]. Việc lạm dụng tỏi sống có thể gây kích ứng niêm mạc đường tiêu hóa nghiêm trọng.

Những ai nên thận trọng khi dùng tỏi sống?

Dù tỏi là thực phẩm tự nhiên tốt cho sức khỏe, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý trước khi bổ sung lượng lớn tỏi sống vào khẩu phần:

Người có bệnh lý dạ dày: Hoạt tính cay nồng của allicin tươi có thể kích thích niêm mạc, dẫn đến cảm giác nóng rát dạ dày, đầy hơi hoặc làm bùng phát các triệu chứng trào ngược thực quản. Tác hại sinh u nhú ở tiền dạ dày từng được ghi nhận trong nghiên cứu động vật khi nạp lượng bột tỏi sống ^[8].

Người đang điều trị bệnh lý mạn tính: Những người đang dùng thuốc chống đông máu hoặc chuẩn bị phẫu thuật cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng nhiều tỏi sống hay các viên uống chiết xuất tỏi liều cao. Người có bệnh lý tim mạch, huyết áp cao đang dùng thuốc điều trị cũng bắt buộc phải tham khảo chỉ dẫn y tế để tránh nguy cơ tương tác bất lợi ^[1].

Cách áp dụng tỏi sống an toàn vào đời sống

Để hoạt chất allicin phát huy hiệu quả tốt nhất, cách chế biến đóng vai trò quyết định. Hoạt chất allicin không tồn tại sẵn ở trạng thái tự do trong tép tỏi nguyên vẹn mà chỉ được sinh ra khi enzyme alliinase tiếp xúc và thủy phân tiền chất alliin ^[2]. Do đó, khi sử dụng, bạn nên đập dập hoặc băm nhỏ tép tỏi, sau đó để ngoài không khí khoảng 10 đến 15 phút trước khi ăn hoặc chế biến để phản ứng tạo allicin đạt mức tối đa.

Allicin là hợp chất kém bền với nhiệt độ cao. Việc nấu tỏi quá chín hoặc ninh nấu thời gian dài sẽ làm vô hiệu hóa enzym và phân hủy phần lớn allicin. Do đó, ăn sống trực tiếp lượng vừa phải hoặc thêm tỏi đập dập vào món ăn ngay khi vừa tắt bếp là giải pháp hợp lý.

Về liều lượng, mỗi ngày người trưởng thành chỉ nên sử dụng từ 1 đến 2 tép tỏi tươi, có thể ăn kèm trong các bữa ăn chính cùng các loại rau củ, nước chấm. Tuyệt đối không ăn tỏi sống lúc bụng rỗng để tránh làm xót dạ dày. Thay vì kỳ vọng một loại gia vị có thể chữa bách bệnh, hãy kết hợp việc ăn tỏi cùng chế độ dinh dưỡng giảm muối, hạn chế dầu mỡ, tích cực vận động thể chất và duy trì lối sống lành mạnh.

Tóm lại, tỏi sống và hoạt chất allicin mang lại những giá trị tích cực trong việc hỗ trợ cải thiện sức khỏe thành mạch và giúp hạ huyết áp ở mức độ nhẹ [1, 6]. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp dinh dưỡng bổ trợ, người bệnh tuyệt đối không được tự ý thay thế thuốc hạ áp và luôn cần tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa khi kiểm soát huyết áp ^[1].