Mỗi khi thời tiết chuyển mùa, nhiều gia đình thường truyền tai nhau mẹo ăn thêm vài tép tỏi sống hoặc ngâm mật ong để phòng ngừa cảm lạnh và cảm cúm. Nhiều người tin rằng thứ gia vị nồng ấm này có thể trở thành "lá chắn" tự nhiên giúp cơ thể tránh khỏi các bệnh lây truyền qua đường hô hấp.
Tuy nhiên, liệu việc ăn tỏi thường xuyên có thực sự ngăn ngừa được virus hay chỉ là lời truyền miệng? Dưới góc nhìn khoa học hiện đại, các bằng chứng lâm sàng cho thấy tỏi có tác dụng hỗ trợ điều hòa hệ miễn dịch và có thể làm giảm tần suất hoặc mức độ nghiêm trọng của bệnh, song vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu quy mô lớn để đưa ra kết luận chắc chắn.
Tỏi tác động lên hệ miễn dịch như thế nào?
Từ hàng thế kỷ qua, tỏi đã được sử dụng như một nguyên liệu ẩm thực kiêm vị thuốc chữa bệnh [1, 7]. Khi được nghiền nát, các tép tỏi giải phóng nhiều hợp chất hữu cơ chứa lưu huỳnh hoạt tính sinh học [1]. Những hoạt chất này có khả năng đem lại lợi ích nâng cao chức năng miễn dịch cho cơ thể [2].
Trong số đó, allicin và ajoene là những chất hóa thực vật có khả năng kháng virus mạnh mẽ, hỗ trợ hệ miễn dịch chiến đấu chống lại các tác nhân gây bệnh [2]. Chúng thúc đẩy phản ứng phòng vệ của tế bào bạch cầu khi tiếp xúc với các loại virus gây cảm lạnh thông thường hoặc cảm cúm [2]. Một số hợp chất khác như diallyl trisulfide cũng được ghi nhận có hoạt tính chống lại các mầm bệnh [3].
Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy chiết xuất từ tỏi có hoạt tính ức chế in vitro đối với virus cúm A và B, rhinovirus cùng nhiều loại virus khác [3]. Cơ chế này giúp giảm nguy cơ nhiễm virus ban đầu, rút ngắn thời gian mang bệnh và làm nhẹ bớt triệu chứng khó chịu [2]. Ngoài ra, tỏi còn kích hoạt phản ứng chống viêm và chống oxy hóa, giúp cơ thể kiểm soát tình trạng viêm khi chống lại mầm bệnh [6, 7].
Bằng chứng lâm sàng về khả năng giảm nguy cơ cảm lạnh
Dù được dùng rộng rãi, các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên đánh giá tác dụng phòng ngừa cảm của tỏi vẫn còn khá hạn chế [2, 5]. Đánh giá hệ thống của Cochrane đã rà soát nhiều cơ sở dữ liệu y khoa từ các giai đoạn sớm cho đến năm 2014 nhưng chỉ tìm thấy một thử nghiệm lâm sàng đủ tiêu chuẩn lựa chọn [2, 3, 4].
Thử nghiệm này được thực hiện ngẫu nhiên trên 146 người tình nguyện trong thời gian 12 tuần, so sánh giữa nhóm dùng thực phẩm bổ sung tỏi (chứa 180 mg allicin) mỗi ngày một lần và nhóm dùng giả dược [2, 3, 4]. Kết quả cho thấy nhóm sử dụng tỏi chỉ ghi nhận 24 đợt cảm lạnh thông thường, trong khi nhóm giả dược có tới 65 đợt (P < 0,001) [2, 3, 4].
Sự sụt giảm số lần mắc bệnh này kéo theo tổng số ngày ốm ở nhóm dùng tỏi ít hơn rõ rệt so với nhóm giả dược (111 ngày so với 366 ngày) [2, 3, 4]. Dù vậy, đối với những người đã bị nhiễm bệnh, thời gian cần thiết để hồi phục giữa hai nhóm không có sự khác biệt đáng kể, lần lượt là 4,63 ngày ở nhóm tỏi và 5,63 ngày ở nhóm dùng giả dược [2, 3, 4]. Một tổng quan năm 2011 cũng nhận định hoạt chất allicin đạt hiệu quả cao trong một thử nghiệm nhỏ này nhưng vẫn cần thêm các nghiên cứu sâu rộng hơn [4].
Tác động của chiết xuất tỏi già đối với tế bào miễn dịch
Bên cạnh allicin, chiết xuất tỏi già (aged garlic extract - AGE) cũng được đưa vào thử nghiệm để tìm hiểu tác động điều hòa miễn dịch trong mùa dịch cảm cúm [5]. Hệ miễn dịch bẩm sinh sở hữu hai dòng tế bào lympho quan trọng là tế bào T gamma-delta và tế bào diệt tự nhiên (NK), vốn rất nhạy cảm với những thay đổi trong chế độ ăn [5].
Một thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên, mù đôi, nhóm song song được thực hiện trên 120 người trưởng thành khỏe mạnh từ 21 đến 50 tuổi [5]. Các tình nguyện viên được chỉ định uống 2,56 g chiết xuất tỏi già mỗi ngày hoặc dùng giả dược liên tục trong 90 ngày của mùa cảm lạnh và cúm [5]. Sau 45 ngày can thiệp, các xét nghiệm tế bào cho thấy tế bào T gamma-delta và tế bào NK ở nhóm dùng chiết xuất tỏi gia tăng sinh và hoạt hóa tốt hơn đáng kể so với nhóm đối chứng [5].
Sau 90 ngày theo dõi, dù tổng số lần mắc bệnh không có sự chênh lệch mang tính thống kê, nhóm dùng chiết xuất tỏi già lại giảm hẳn mức độ nghiêm trọng của bệnh [5]. Cụ thể, họ ghi nhận ít triệu chứng hơn, số ngày hoạt động dưới mức thể trạng bình thường giảm đi và số ngày phải nghỉ học, nghỉ làm cũng ít hơn [5]. Những chuyển biến này cho thấy bổ sung tỏi già giúp hệ miễn dịch hoạt động hiệu quả nhưng lại đi kèm với ít phản ứng viêm khó chịu hơn [5].
Bằng chứng hiện có nói lên điều gì và giới hạn ở đâu?
Cần nhìn nhận một cách khách quan rằng số lượng thử nghiệm lâm sàng đạt chuẩn về tỏi trên bệnh cảm lạnh vẫn còn rất ít ỏi [2, 5]. Đa phần các kết luận tích cực hiện nay chỉ dựa trên một thử nghiệm phòng ngừa duy nhất với 146 người và một nghiên cứu về chiết xuất tỏi già trên 120 người [2, 6].
Thử nghiệm phòng ngừa allicin sử dụng phương pháp ghi nhận dựa trên tự báo cáo của người tham gia, dù có chất lượng chấp nhận được về mặt phân bổ ngẫu nhiên nhưng kết luận rút ra vẫn bị giới hạn [2, 3, 4]. Một số nhà khoa học nhận định các tuyên bố về hiệu quả trị cảm của tỏi phần lớn vẫn phụ thuộc vào những bằng chứng có độ tin cậy chưa cao [3].
Ngoài ra, tỏi không có tác động rõ rệt trong việc rút ngắn thời gian hồi phục khi virus đã xâm nhập thành công vào cơ thể [2, 3, 4]. Do đó, người dân không nên xem tỏi là một loại "thần dược" có thể ngăn chặn hoàn toàn hay điều trị dứt điểm cảm cúm.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng tỏi trị bệnh
Một trong những sai lầm phổ biến nhất là nhầm lẫn giữa tác dụng phòng ngừa và khả năng chữa khỏi bệnh. Nghiên cứu chỉ ra tỏi có thể giảm tần suất mắc phải hoặc làm nhẹ triệu chứng, nhưng không giúp người bệnh khỏi cảm nhanh hơn một cách thần tốc một khi các triệu chứng đã bùng phát [2, 4, 6].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm tỏi tự nhiên hoàn toàn vô hại nên có thể ăn càng nhiều càng tốt. Trên thực tế, các thử nghiệm lâm sàng đã ghi nhận một số tác dụng không mong muốn như phát ban da và mùi cơ thể nồng nặc khó chịu [6]. Việc dùng các chế phẩm chiết xuất tỏi trong thời gian dài cũng cần lưu ý đến những phản ứng bất lợi không mong muốn cho cơ thể [3].
Một số người còn tự ý nhỏ nước ép tỏi trực tiếp vào mũi hoặc cổ họng với hy vọng tiêu diệt virus tại chỗ. Cách làm này không có căn cứ lâm sàng và có thể gây bỏng rát, kích ứng niêm mạc nghiêm trọng.
Những đối tượng cần thận trọng khi sử dụng tỏi
Tỏi an toàn khi dùng làm gia vị thông thường, nhưng khi muốn dùng với liều cao kéo dài dưới dạng thực phẩm bổ sung, người dùng cần hết sức cẩn trọng [3]. Những người có cơ địa dị ứng có thể gặp hiện tượng phát ban hoặc phản ứng quá mẫn sau khi dùng tỏi [6].
Ngoài ra, những người mắc các bệnh lý mãn tính, người chuẩn bị can thiệp phẫu thuật hoặc những đối tượng đang sử dụng các loại thuốc điều trị đặc thù nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các viên bổ sung tỏi liều cao. Phụ nữ mang thai, cho con bú cũng không nên tự ý lạm dụng tỏi dạng viên cô đặc khi chưa có hướng dẫn y tế.
Gợi ý áp dụng thực tế và chế biến tỏi đúng cách
Để tận dụng tối đa hoạt chất allicin quý giá trong tỏi, khâu chế biến đóng vai trò quyết định. Nghiên cứu chỉ ra rằng các tép tỏi sau khi được đập dập hoặc nghiền nát mới giải phóng ra lượng hợp chất lưu huỳnh dồi dào [1]. Do đó, bạn nên băm nhỏ hoặc đập nát tỏi tươi, để ngoài không khí khoảng 10-15 phút trước khi ăn hoặc chế biến để enzym kịp kích hoạt allicin.
Tỏi tươi có thể được thêm vào các món rau xào, nước chấm, súp hoặc dùng kèm trong bữa ăn hằng ngày để vừa gia tăng hương vị vừa hỗ trợ sức khỏe. Tránh nấu tỏi ở nhiệt độ cao trong thời gian quá lâu để hạn chế hao hụt các chất có hoạt tính sinh học.
Bên cạnh việc đưa tỏi vào thực đơn, việc tăng cường đề kháng tổng thể vẫn là yếu tố then chốt. Cần kết hợp chế độ ăn uống cân bằng giàu dưỡng chất, ngủ đủ giấc, giữ ấm cơ thể khi trời lạnh, duy trì vận động thể chất và rửa tay thường xuyên với xà phòng để bảo vệ đường hô hấp tối ưu.
Lời khuyên cho mùa cảm lạnh
Tỏi là gia vị chứa nhiều hợp chất tự nhiên có lợi, với những bằng chứng bước đầu cho thấy khả năng hỗ trợ hệ miễn dịch và giảm bớt triệu chứng khó chịu của cảm cúm [1, 6]. Dù vậy, người dân không nên thần thánh hóa tỏi như một biện pháp chữa bách bệnh hay thay thế các chỉ định y khoa.
Hãy xem tỏi như một phần của lối sống dinh dưỡng lành mạnh, kết hợp các biện pháp phòng bệnh khoa học để giữ cho cơ thể luôn khỏe mạnh trong suốt mùa thời tiết giao mùa.