Trứng gà xào ngải cứu hay ngải cứu nấu canh từ lâu đã là món ăn quen thuộc trong bữa cơm của nhiều gia đình Việt Nam. Món ăn này thường được truyền miệng là bài thuốc bổ dưỡng giúp an thai, tăng cường sức khỏe và điều hòa khí huyết. Do đó, không ít sản phụ khi bước vào tam cá nguyệt đầu tiên đã chủ động tìm đến ngải cứu với mong muốn bồi bổ cơ thể và dưỡng thai.

Tuy nhiên, câu trả lời trực diện từ các dữ liệu y học là: phụ nữ mang thai trong 3 tháng đầu không nên tùy tiện ăn ngải cứu, đặc biệt là dùng thường xuyên hoặc dùng đậm đặc. Việc tiêu thụ ngải cứu (tên khoa học thuộc chi Artemisia) trong giai đoạn phôi thai làm tổ và hình thành tiềm ẩn nguy cơ kích thích co bóp tử cung, ảnh hưởng xấu đến sự phát triển của thai nhi, thậm chí dẫn tới sảy thai sớm.

Cơ chế tác động của ngải cứu đối với tử cung

Trong 3 tháng đầu của thai kỳ, tử cung cần duy trì trạng thái thả lỏng và tĩnh lặng tối đa để phôi thai có thể bám chắc vào niêm mạc tử cung và hoàn tất quá trình làm tổ. Bất kỳ tác nhân nào gây co bóp cơ trơn tử cung bất thường trong thời điểm này đều có thể gây xáo trộn quá trình bám dính của phôi [1].

Ngải cứu (Artemisia) chứa các hoạt chất thảo dược có tính chất kích thích kinh nguyệt (emmenagogue) và kích thích co bóp cơ thành tử cung [2]. Khi tử cung bị kích thích co bóp với tần số và biên độ tăng cao, lực co bóp cơ học có thể cản trở sự bám dính của túi thai hoặc đẩy phôi ra khỏi buồng tử cung [1]. Ngoài ra, các hợp chất trong chi thảo dược này còn thể hiện hoạt tính nội tiết tố estrogen mạnh mẽ, gây xáo trộn sự cân bằng hormone nhạy cảm vốn rất cần thiết để duy trì lớp nội mạc tử cung giai đoạn sơ khai [3].

Khoa học nói gì về nguy cơ của ngải cứu trong thai kỳ

Nhiều nghiên cứu y sinh học đã xem xét kỹ lưỡng độc tính và rủi ro sinh sản từ các loài thuộc chi ngải cứu Artemisia.

Một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2014 đã kiểm tra hoạt tính kháng khả năng sinh sản của lá ngải cứu (Artemisia vulgaris) trên chuột cống trắng Wistar cái [3]. Nghiên cứu tiến hành đánh giá tác động của dịch chiết lá ngải cứu trong cồn methanol lên sự hình thành vị trí làm tổ của phôi ở hai mức liều: 300 mg/kg và 600 mg/kg thể trọng [3]. Kết quả ghi nhận dịch chiết lá Artemisia vulgaris làm giảm mạnh và triệt để tới 100% sự hình thành vị trí làm tổ của phôi thai [3]. Đồng thời, thử nghiệm trên chuột non bị cắt buồng trứng cho thấy chiết xuất này thể hiện tính chất estrogen rõ rệt, làm tăng trọng lượng tử cung đáng kể [3]. Các nhà nghiên cứu kết luận dịch chiết ngải cứu có hoạt tính kháng thụ thai mạnh mẽ [3].

Bên cạnh thử nghiệm tiền lâm sàng, các quan sát thực tế tại bệnh viện cũng ghi nhận mối liên hệ giữa thảo dược chi ngải cứu và biến cố sảy thai. Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 tại một bệnh viện đào tạo tuyến ba ở Jimma (Ethiopia) đã khảo sát 125 phụ nữ nhập viện tại khoa phụ sản [2]. Trong số này, có 106 phụ nữ (chiếm 84,8%) nhập viện do đình chỉ thai nghén có chủ đích hoặc bị sảy thai [2]. Trong nhóm sảy thai hoặc đình chỉ thai, có 19 phụ nữ (17,9%) đã sử dụng từ một đến ba loại cây thuốc trong suốt thai kỳ [2].

Phân tích chi tiết nhóm sử dụng thảo dược tiềm ẩn nguy cơ cho thấy loài ngải cứu bản địa thuộc chi ngải (Artemisia abyssinica) nằm trong danh sách các cây thuốc không an toàn do mang nguy cơ độc tính, kích thích co bóp tử cung và thúc đẩy hành kinh [2]. Đáng chú ý, nghiên cứu chỉ ra 76,5% số cây thuốc được người dân mua tự do tại chợ, 68,3% được thu hái qua người thân trong gia đình, và phần lớn (75,2%) dùng thảo dược do người nhà khuyên dùng theo thói quen dân gian [2].

Nguy cơ co bóp tử cung và sảy thai giai đoạn sớm

Theo định nghĩa chuẩn hóa của Trường Đại học Sản Phụ khoa Quốc gia Pháp (CNGOF), sảy thai sớm là tình trạng thai tự tống xuất khỏi tử cung trước tuần thứ 14 của thai kỳ [4]. Đây cũng là thời điểm tương ứng trọn vẹn với 3 tháng đầu mà bà bầu rất dễ gặp nguy hiểm nếu xuất hiện những cơn co bóp tử cung bất thường.

Các bằng chứng y học từ các can thiệp hỗ trợ sinh sản cho thấy sự co bóp quá mức của cơ tử cung có mối tương quan nghịch rõ rệt với tỷ lệ phôi làm tổ và tỷ lệ mang thai lâm sàng [1]. Tần số co bóp cơ tử cung tăng cao có thể đẩy phôi ra ngoài hoặc ngăn cản phôi bám rễ [1]. Để duy trì thai kỳ, mục tiêu y khoa quan trọng là giảm thiểu tối đa tần số và biên độ các cơn co thắt cơ trơn tử cung [1]. Việc ăn nhiều ngải cứu – một loại rau cỏ có chứa thành phần dược lý kích thích co bóp cơ trơn và kích thích kinh nguyệt [2] – đi ngược lại hoàn toàn nguyên tắc giữ cho tử cung ổn định trong giai đoạn nhạy cảm này.

Lợi ích truyền miệng và giới hạn của bằng chứng hiện có

Theo kinh nghiệm truyền khẩu trong dân gian, trứng gà ngải cứu được coi là món bổ dưỡng, giúp trị chứng ốm nghén, đau đầu hoặc "làm ấm tử cung". Trứng gà là nguồn cung cấp protein, choline và vi chất dồi dào rất tốt cho phụ nữ mang thai. Tuy nhiên, sự kết hợp giữa trứng gà với lượng lớn lá ngải cứu lại tiềm ẩn nguy cơ dược lý lớn hơn nhiều so với lợi ích dinh dưỡng thông thường.

Giới hạn lớn nhất của các kinh nghiệm dân gian là thiếu sự định lượng chuẩn xác về liều lượng và hoạt chất. Các bằng chứng khoa học hiện đại cho thấy chiết xuất lá ngải cứu có thể ngăn chặn hoàn toàn khả năng làm tổ của phôi thai trên mô hình động vật [3]. Do những rào cản đạo đức trong y học, việc thử nghiệm trực tiếp liều gây sảy thai của ngải cứu trên phụ nữ mang thai là không thể thực hiện. Tuy vậy, các cảnh báo về khả năng gây độc, co thắt tử cung và thúc đẩy hành kinh từ chi Artemisia đã được tài liệu lâm sàng ghi nhận rõ ràng [2]. Việc xem ngải cứu đơn thuần là một loại rau ăn an toàn tuyệt đối trong 3 tháng đầu thai kỳ là một nhận định thiếu cơ sở khoa học.

Những hiểu lầm thường gặp của mẹ bầu

Nhiều người lầm tưởng rằng "thảo mộc tự nhiên thì không độc". Thực tế, rất nhiều hoạt chất thảo mộc có tính dược lý mạnh không kém gì thuốc tân dược. Việc ngải cứu được bày bán phổ biến ngoài chợ hay mọc hoang trong vườn dễ khiến người dùng chủ quan sử dụng với liều cao mà không lường trước hậu quả [2].

Một hiểu lầm tai hại khác là quan niệm "ăn ngải cứu để an thai khi có dấu hiệu ra máu hoặc đau bụng dưới". Khi thai phụ bị dọa sảy thai, cơ thể thường đã có hiện tượng đau bụng, cổ tử cung biến đổi kèm theo các cơn co thắt [4]. Nếu lúc này tiếp tục dung nạp ngải cứu – loại thảo dược có khả năng kích hoạt cơn co bóp và thúc kinh [2] – tình trạng xuất huyết và co bóp có thể trở nên dữ dội hơn, biến một ca dọa sảy thành sảy thai hoàn toàn hoặc sảy thai không hoàn toàn. Theo hướng dẫn thực hành lâm sàng, việc đánh giá sảy thai sớm cần dựa trên siêu âm đầu dò cẩn trọng và theo dõi chỉ số chuyên môn chứ không thể dùng các bài thuốc lá truyền miệng để điều trị tại nhà [5].

Ai nên đặc biệt thận trọng và kiêng tuyệt đối?

Dựa trên các đặc tính dược lý đã được nghiên cứu, những nhóm thai phụ sau đây cần kiêng hoàn toàn ngải cứu:

  • Phụ nữ trong tam cá nguyệt thứ nhất (dưới 14 tuần thai): Giai đoạn phôi đang định vị, làm tổ và phát triển bánh rau sơ khai [4].
  • Thai phụ có tiền sử sảy thai liên tiếp: Được định nghĩa khi người phụ nữ từng trải qua từ 3 lần sảy thai liên tiếp trở lên trước tuần thai thứ 14 [4].
  • Phụ nữ mang thai nhờ các kỹ thuật hỗ trợ sinh sản (như thụ tinh trong ống nghiệm - IVF, chuyển phôi): Nhóm thai phụ này cần môi trường tử cung tĩnh lặng tối đa, tránh mọi kích thích co bóp cơ trơn làm giảm tỷ lệ đậu thai [1].
  • Thai phụ đang có dấu hiệu dọa sảy thai: Có các biểu hiện như rỉ máu âm đạo, đau quặn bụng dưới, hoặc phát hiện cổ tử cung ngắn, mở sớm [4].

Lời khuyên áp dụng thực tế cho bà bầu

Đối với việc chế biến bữa ăn hàng ngày, phụ nữ mang thai trong 3 tháng đầu nên ưu tiên nguồn dinh dưỡng an toàn đã được chứng minh. Trứng gà nên được luộc chín hoàn toàn hoặc chế biến với các loại thực phẩm lành tính thay vì nấu cùng ngải cứu.

Nếu trước khi phát hiện có thai lỡ ăn một lượng rất nhỏ ngải cứu lẫn trong thức ăn (như vài lá ngải cứu ăn kèm trong món gà hầm), mẹ bầu không nên quá hoang mang lo lắng quá mức. Thay vào đó, hãy ngừng ngay việc sử dụng loại rau này trong thực đơn tiếp theo.

Đồng thời, mẹ bầu cần theo dõi chặt chẽ các dấu hiệu cảnh báo của cơ thể. Nếu xuất hiện bất kỳ triệu chứng nào như đau bụng dưới âm ỉ hoặc quặn thắt từng cơn, ra máu âm đạo màu nâu hoặc đỏ tươi, cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa phụ sản. Tại đây, các bác sĩ sẽ tiến hành siêu âm kiểm tra tình trạng túi thai, tim thai và có phác đồ can thiệp phù hợp dựa trên các hướng dẫn sản khoa chuẩn [5].

Lời kết

Trứng gà ngải cứu tuy là món ăn khoái khẩu của nhiều người nhưng không phải là lựa chọn an toàn cho phụ nữ trong 3 tháng đầu thai kỳ. Nguy cơ kích thích co bóp tử cung và can thiệp xấu vào quá trình làm tổ của phôi từ ngải cứu đã được khoa học ghi nhận. Để bảo vệ thai kỳ khỏe mạnh, thai phụ nên lựa chọn chế độ dinh dưỡng lành mạnh, ăn chín uống sôi và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa sản trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược nào.