Nhiều bậc phụ huynh khi thấy con nhỏ bị ho, đau họng hay quấy khóc thường nghĩ ngay đến việc thoa một chút mật ong để làm dịu cổ họng. Mẹo dân gian này được truyền miệng qua nhiều thế hệ như một giải pháp tự nhiên và an toàn cho đường hô hấp.

Tuy nhiên, với trẻ nhỏ dưới một tuổi, đây lại là một hành động tiềm ẩn hiểm họa khôn lường có thể đe dọa trực tiếp tính mạng của trẻ. Câu trả lời dứt khoát từ giới khoa học và y tế: Tuyệt đối không cho trẻ dưới 1 tuổi dùng mật ong dưới bất kỳ hình thức nào. Nguy cơ lớn nhất không nằm ở việc dị ứng thông thường, mà chính là ngộ độc botulinum ở trẻ sơ sinh (infant botulism) [1], [2].

Vì sao mật ong biến thành mối đe dọa với trẻ dưới 1 tuổi?

Nguyên nhân cốt lõi gây ngộ độc là vi khuẩn Clostridium botulinum. Mật ong là thực phẩm thường xuyên chứa các bào tử của loài vi khuẩn này [1], [3].

Đối với trẻ lớn và người trưởng thành, hệ vi sinh đường ruột đã hoàn thiện và đủ mạnh mẽ để ức chế, ngăn chặn không cho các bào tử này phát triển. Bào tử đi qua đường tiêu hóa và bị đào thải ra ngoài một cách vô hại. Nhưng ở trẻ sơ sinh và trẻ dưới 12 tháng tuổi, môi trường đường ruột chưa hoàn thiện, tạo điều kiện thuận lợi cho bào tử nảy mầm [1], [4].

Khi trẻ nuốt phải mật ong chứa bào tử, các bào tử này sẽ cư trú, nhân lên và bắt đầu sản sinh độc tố botulinum ngay trong lòng ruột của trẻ [1], [4]. Độc tố này sau đó phong tỏa các chức năng vận động tự chủ và hệ thần kinh tự chủ [2], ngăn cản tín hiệu thần kinh truyền đến cơ bắp, gây ra tình trạng yếu cơ cấp tính và liệt mềm tiến triển [5], [2].

Bằng chứng khoa học: Các nghiên cứu nói gì về mối liên hệ nguy hiểm này?

Mối liên hệ giữa mật ong và bệnh ngộ độc botulinum ở trẻ nhỏ đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu lâm sàng và dịch tễ học trong suốt nhiều thập kỷ qua:

Một nghiên cứu điều tra dịch tễ học và phòng thí nghiệm năm 1979 tại Mỹ đã làm rõ mối liên quan này [3]. Các nhà nghiên cứu phát hiện vi khuẩn Clostridium botulinum trong 6 mẫu mật ong khác nhau được cho 3 bệnh nhi ngộ độc sử dụng, cũng như tìm thấy bào tử trong 10% (9/90 mẫu) mật ong được khảo sát [3]. Tiền sử ăn uống cho thấy mật ong liên quan có ý nghĩa thống kê với ngộ độc botulinum nhóm B (P = 0,005) [3]. Tại California, 29,2% (12/41) bệnh nhi nhập viện từng ăn mật ong trước khi khởi phát táo bón; trên phạm vi toàn cầu thời điểm đó, tỷ lệ tiếp xúc với mật ong ở các ca nhập viện là 34,7% (28/75) [3]. Đáng chú ý, trong số tất cả thực phẩm được xét nghiệm, chỉ có mật ong chứa vi khuẩn Clostridium botulinum [3].

Một báo cáo tổng quan công bố năm 2002 chỉ ra rằng kể từ khi bệnh ngộ độc botulinum ở trẻ sơ sinh được ghi nhận tại Mỹ vào cuối thập niên 1970, hơn 1.000 trường hợp đã được báo cáo lên Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) Hoa Kỳ [2]. Hàng loạt mẫu mật ong trên khắp nước Mỹ cho kết quả dương tính với bào tử và độc tố của vi khuẩn này, buộc CDC khuyến cáo không dùng mật ong cho trẻ dưới 12 tháng [2].

Tại Pháp, một nghiên cứu dịch tễ giai đoạn 1991-2009 ghi nhận 7 ca ngộ độc botulinum ở trẻ sơ sinh, với độ tuổi trung vị là 119 ngày và tất cả bệnh nhi đều là bé gái [4]. Toàn bộ 7 trẻ đều nhập viện, xuất hiện táo bón, triệu chứng vận nhãn và phải thở máy hỗ trợ [4]. Trong số này, có 3 trẻ được ghi nhận có tiêu thụ mật ong – bao gồm 2 trẻ được chấm mật ong vào núm vú giả và 1 trẻ được mẹ bón trực tiếp vào miệng [4].

Một báo cáo năm 2012 tại Bệnh viện Đại học Grenoble (Pháp) ghi nhận 2 ca ngộ độc botulinum thể A nặng vào năm 2006 và 2009 [6]. Bệnh nhi trải qua thời gian nằm hồi sức tích cực kéo dài và được điều trị bằng kháng độc tố đặc hiệu nguồn gốc từ người (BabyBIG) trước khi phục hồi hoàn toàn [6].

Tại Ý, báo cáo ca bệnh năm 1993 ghi nhận một bé gái 9 tuần tuổi bị ngộ độc chủng B sau khi gia đình dùng mật ong đóng hộp tại nhà chỉ để làm ngọt núm vú giả, là ca bệnh đầu tiên ở châu Âu được xác nhận chắc chắn liên quan đến mật ong [7]. Tương tự, năm 2006, trường hợp đầu tiên tại các quốc gia Vùng Vịnh ghi nhận bé 6 tuần tuổi bị liệt mềm cấp tính và suy hô hấp sau khi ăn mật ong đóng gói thương mại, cấy phân và mật ong cho kết quả cùng một chủng vi khuẩn [5].

Mặc dù mật ong là nguồn nguy cơ chính, các nhà khoa học cũng lưu ý rằng bào tử Clostridium botulinum phân bố phổ biến trong môi trường, như đất và bụi bẩn [3]. Năm 1994, Nhật Bản ghi nhận ca bệnh ở trẻ 66 ngày tuổi bị ngộ độc thể A dù không có tiền sử dùng mật ong, cho thấy sự phơi nhiễm có thể đến từ các yếu tố môi trường khác, song mật ong vẫn là nguồn nguy cơ duy nhất có thể chủ động phòng tránh được hoàn toàn [3], [8].

Triệu chứng nhận biết trẻ bị ngộ độc botulinum

Bệnh thường diễn tiến âm thầm trước khi bùng phát thành các cơn liệt nghiêm trọng. Phụ huynh cần đặc biệt cảnh giác nếu trẻ xuất hiện các dấu hiệu:

Dấu hiệu sớm và phổ biến nhất là táo bón kéo dài không rõ nguyên nhân [1], [3], [4], [6]. Trẻ có thể kèm theo bú khó, mút yếu hoặc khó nuốt [1], [6].

Tiếp đến là tiếng khóc bị biến đổi, yếu ớt [6], mệt mỏi, mắt lờ đờ hoặc có bất thường vận động cơ mắt (triệu chứng vận nhãn) [4]. Cơ thể trẻ trở nên mềm nhũn, yếu cơ cấp tính, đầu rũ xuống không giữ vững được [5], [1], [6].

Tình trạng liệt có thể tiến triển rất nhanh dẫn tới biến chứng suy hô hấp do các cơ lồng ngực không thể cử động, bắt buộc phải đặt nội khí quản và thở máy [5], [1], [4].

Hiểu lầm tai hại: Chỉ chấm một giọt mật ong lên núm vú giả thì có sao?

Nhiều người cho rằng trẻ ngộ độc là do ăn quá nhiều mật ong, còn nếu chỉ quẹt một lớp mỏng lên đầu ti ngậm hoặc núm vú giả để dỗ trẻ thì hoàn toàn vô hại. Đây là sai lầm cực kỳ nguy hiểm.

Thực tế từ các nghiên cứu cho thấy, lượng mật ong không quyết định mức độ phơi nhiễm. Tại Ý, bệnh nhi 9 tuần tuổi bị liệt chỉ vì cha mẹ dùng mật ong làm ngọt núm vú giả [7]. Tại Pháp, 2 trong số 3 ca bệnh liên quan đến mật ong cũng bắt nguồn từ chính hành động chấm mật ong lên núm ngậm [4]. Bào tử vi khuẩn có kích thước hiển vi, chỉ cần một lượng siêu nhỏ đưa vào cơ thể non nớt cũng đủ để vi khuẩn sinh sôi và tạo ra độc tố gây liệt [4], [7].

Nhiều người cũng tin rằng nấu chín hoặc pha mật ong với nước sôi sẽ tiêu diệt được mầm bệnh. Tuy nhiên, bào tử vi khuẩn Clostridium botulinum có lớp vỏ bảo vệ vô cùng bền vững, chịu nhiệt rất cao và không bị tiêu diệt bởi các cách đun nấu thông thường trong gia đình. Do đó, các chế phẩm chứa mật ong đều tiềm ẩn nguy cơ như nhau [2].

Nhóm đối tượng cần thận trọng và cách bảo vệ trẻ

Tất cả trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 12 tháng tuổi đều thuộc nhóm nguy cơ cao nhất đối với độc tố botulinum từ mật ong [1], [2], [4].

Trẻ trong giai đoạn bú mẹ hoàn toàn, ăn sữa công thức hay bắt đầu ăn dặm đều có nguy cơ nhiễm bệnh nếu tiếp xúc với nguồn vi khuẩn này [4]. Mức độ nghiêm trọng của bệnh rất lớn, hầu hết các ca ghi nhận đều cần hỗ trợ hô hấp xâm lấn [5], [1], [4]. Mặc dù tỷ lệ hồi phục hoàn toàn nếu được can thiệp y tế tích cực là rất khả quan [1], [4], [6], quá trình điều trị tại phòng hồi sức tích cực thường kéo dài và tiềm ẩn rủi ro [6].

Cha mẹ và người chăm sóc trẻ cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc sau:

  • Không cho trẻ dưới 1 tuổi nếm, nuốt bất kỳ lượng mật ong nào, dù chỉ là một giọt [2], [7].
  • Tuyệt đối không dùng mật ong để bôi lên núm vú giả, đầu ti mẹ hoặc rơ lưỡi cho trẻ nhỏ [4], [7].
  • Kiểm tra kỹ nhãn mác thực phẩm, tránh cho trẻ dưới 1 tuổi dùng bánh kẹo, đồ ăn dặm hoặc thực phẩm bổ sung có chứa thành phần mật ong hay chất tạo ngọt từ mật ong [2].

Xử lý an toàn khi trẻ dưới 1 tuổi bị đau họng, quấy khóc

Khi con nhỏ bị viêm họng, quấy khóc, thay vì tìm đến mật ong, cha mẹ nên áp dụng các biện pháp an toàn và khoa học:

Tăng cường cữ bú (sữa mẹ hoặc sữa công thức) để làm ẩm niêm mạc họng, làm loãng dịch nhầy và bổ sung đủ nước cho cơ thể trẻ. Sử dụng nước muối sinh lý đẳng trương nhỏ mũi hoặc vệ sinh khoang miệng nhẹ nhàng để sát khuẩn và giúp đường thở thông thoáng. Giữ không khí trong phòng đủ độ ẩm bằng máy tạo ẩm để hạn chế tình trạng khô rát cổ họng cho bé.

Nếu trẻ có dấu hiệu quấy khóc liên tục, sốt cao, bú kém hoặc ho kéo dài, phụ huynh cần đưa trẻ đến các cơ sở y tế chuyên khoa nhi để được chẩn đoán và hướng dẫn dùng thuốc điều trị thích hợp. Tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng khoa học cho trẻ nhỏ.

Khi nhận thấy trẻ có các biểu hiện bất thường như táo bón đột ngột kèm theo bú yếu, tiếng khóc yếu, cơ mềm nhũn hoặc khó thở, cần lập tức đưa trẻ tới bệnh viện cấp cứu và thông báo cho bác sĩ tiền sử trẻ từng tiếp xúc với mật ong để được xử trí kịp thời [5], [1], [6].

Tóm lại, mật ong là thực phẩm bổ dưỡng cho người lớn nhưng lại là chất độc tiềm tàng đối với trẻ sơ sinh. Để bảo vệ tính mạng và sức khỏe non nớt của con, cách phòng ngừa đơn giản và hiệu quả nhất là giữ mật ong hoàn toàn tránh xa tầm tay và chế độ ăn của trẻ dưới 1 tuổi.