Cảm giác cồn cào, buồn nôn mỗi buổi sáng hay việc nôn thốc tháo sau mỗi bữa ăn là trải nghiệm quen thuộc của rất nhiều phụ nữ khi bước vào giai đoạn đầu thai kỳ. Để xoa dịu những cơn nghén khó chịu này mà không muốn dùng đến thuốc tây, nhiều thai phụ rỉ tai nhau tìm kiếm các liệu pháp tự nhiên, trong đó có siro hoặc chiết xuất từ quả mộc qua Kavkaz.
Tuy nhiên, với câu hỏi liệu bà bầu bị ốm nghén nặng uống chế phẩm từ quả mộc qua có an toàn và mang lại hiệu quả hay không, câu trả lời dựa trên bằng chứng y học hiện tại là: quả mộc qua chỉ mới được chứng minh an toàn và có hiệu quả đối với tình trạng ốm nghén từ nhẹ đến trung bình, chứ chưa có bằng chứng khoa học xác nhận hiệu quả đối với trường hợp ốm nghén nặng. Phụ nữ mang thai bị nghén nặng tuyệt đối không nên tự ý dựa vào các bài thuốc thảo mộc tại nhà mà cần phải được can thiệp y tế kịp thời.
Ốm nghén thai kỳ: Không đơn thuần là cảm giác mệt mỏi thoáng qua
Buồn nôn và nôn trong thai kỳ là tình trạng vô cùng phổ biến, ước tính ảnh hưởng tới 80% phụ nữ mang thai tại Mỹ [1]. Tình trạng này tác động tiêu cực đến sức khỏe của cả người mẹ lẫn thai nhi, làm giảm sút chất lượng cuộc sống, đồng thời gia tăng đáng kể gánh nặng chi phí y tế và thời gian nghỉ việc của người phụ nữ [2].
Do hiện tượng này thường xuyên xuất hiện ở giai đoạn đầu thai kỳ, nhiều bác sĩ sản khoa cũng như chính bản thân người mẹ thường xem nhẹ triệu chứng và dẫn đến việc không được điều trị thỏa đáng [2]. Bên cạnh đó, tâm lý e ngại tác dụng phụ của thuốc tây đối với sự phát triển của thai nhi khiến nhiều thai phụ ngần ngại đi khám để tiếp cận các phương pháp y khoa an toàn [2].
Nếu không được xử trí sớm, tình trạng buồn nôn và nôn có thể tiến triển nặng dần và trở nên khó kiểm soát hơn rất nhiều [2]. Việc điều trị ngay từ các giai đoạn sớm đóng vai trò then chốt giúp phòng ngừa các biến chứng nguy hiểm, bao gồm cả nguy cơ phải nhập viện điều trị nội trú [2]. Hằng năm, có hơn 59.000 thai phụ tại Mỹ phải nhập viện do chứng nôn nghén nặng (hyperemesis gravidarum) [1].
Quả mộc qua là gì và vì sao được dùng để giảm nghén?
Mộc qua Kavkaz, có tên khoa học là Cydonia oblonga, là loài thực vật thuộc họ Hoa hồng được trồng phổ biến tại các vùng Trung Đông và Tây Á. Trong nền y học cổ truyền Iran, quả mộc qua từ lâu đã được ghi nhận như một phương thuốc dân gian hữu hiệu giúp cải thiện triệu chứng nôn ói và khó chịu ở phụ nữ mang thai [3].
Các phân tích y học cổ truyền chỉ ra rằng quả mộc qua mang lại nhiều tác dụng trị liệu đối với các cơ quan nội tạng quan trọng như não bộ, tim, gan và dạ dày [3]. Đồng thời, các tài liệu khoa học cũng ghi nhận loại quả này sở hữu phổ hoạt tính dược lý rất rộng, bao gồm đặc tính chống oxy hóa, kháng khuẩn, kháng nấm, chống viêm, bảo vệ tế bào gan và hỗ trợ cải thiện tâm trạng [3].
Chính nhờ những đặc tính sinh học bảo vệ đường tiêu hóa và giảm bớt kích ứng ở dạ dày, quả mộc qua thường được chế biến dưới dạng siro cô đặc để giúp các thai phụ dễ nuốt, làm dịu dạ dày và giảm bớt cảm giác buồn nôn liên tục [3].
Bằng chứng khoa học về hiệu quả của siro mộc qua
Để làm rõ hiệu quả thực sự của quả mộc qua, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên công bố vào năm 2017 đã so sánh tác dụng của siro mộc qua với vitamin B6 trên các thai phụ bị ốm nghén [3]. Thử nghiệm được tiến hành trên 76 phụ nữ mang thai ở tuần thai từ thứ 6 đến thứ 14, có triệu chứng buồn nôn và nôn ở mức độ từ nhẹ đến trung bình [3].
Những người tham gia có độ tuổi trung bình là 27,5 (±5,2) tuổi và được chia làm hai nhóm: 40 người uống siro mộc qua và 36 người sử dụng vitamin B6 [3]. Mức độ nghiêm trọng của triệu chứng nôn nghén được đo lường chính xác bằng thang điểm PUQE-24 [3]. Liều lượng can thiệp kéo dài trong 1 tuần, nhóm mộc qua dùng 1 thìa canh siro chia làm 3 lần mỗi ngày, còn nhóm đối chứng uống viên vitamin B6 liều 20 mg chia 3 lần mỗi ngày [3].
Kết quả cho thấy ở nhóm dùng siro mộc qua, điểm số PUQE giảm rõ rệt từ 9,5 (±2) tại thời điểm bắt đầu xuống còn 5,2 (±2,3) vào ngày thứ 7 và duy trì ở mức 5,3 (±2,6) vào ngày thứ 14 [3]. Trong khi đó, ở nhóm dùng vitamin B6, điểm số này giảm từ 8,4 (±1,8) xuống 7,3 (±2,4) vào ngày thứ 7 và là 7,7 (±3,8) vào ngày thứ 14 [3].
Các tác giả nghiên cứu kết luận rằng sự suy giảm triệu chứng buồn nôn và nôn diễn ra mạnh mẽ và rõ nét hơn ở nhóm dùng siro mộc qua [3]. Đồng thời, thử nghiệm cũng chỉ ra rằng việc sử dụng siro mộc qua là an toàn đối với các thai phụ tham gia nghiên cứu [3].
Ốm nghén nặng: Vì sao không thể trông cậy vào quả mộc qua?
Mặc dù thử nghiệm lâm sàng năm 2017 mang lại kết quả rất hứa hẹn, các chuyên gia y tế nhấn mạnh rằng nghiên cứu này chỉ mới được tiến hành trên các đối tượng bị ốm nghén ở mức độ nhẹ đến trung bình [3]. Cho đến nay, hoàn toàn chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học nào đánh giá hiệu lực hoặc độ an toàn của siro mộc qua trên những thai phụ mắc hội chứng nôn nghén nặng (hyperemesis gravidarum).
Theo các khuyến cáo sản khoa, trường hợp nghén nhẹ có thể cải thiện tốt thông qua việc điều chỉnh chế độ ăn uống và lối sống, trong khi các ca ốm nghén nặng bắt buộc phải áp dụng các phương pháp điều trị y khoa đã được kiểm chứng an toàn và hiệu quả [2]. Nôn nghén nặng là một bệnh lý thực sự, biểu hiện qua tình trạng nôn mửa liên tục, mất nước, sụt cân và mất cân bằng điện giải.
Nếu không được can thiệp kịp thời, tình trạng nôn nghén nặng và kéo dài sẽ gây gia tăng mức độ căng thẳng ở người mẹ, làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng cuộc sống [1]. Trong những trường hợp nghiêm trọng, nó có thể dẫn đến bệnh não Wernicke, hạ natri máu, suy dinh dưỡng nặng cùng các thiếu hụt vitamin thiết yếu [1].
Không chỉ đe dọa sức khỏe của người mẹ, tình trạng nôn nghén nặng không kiểm soát còn liên quan mật thiết đến việc gia tăng nguy cơ sinh non và sinh con nhẹ cân so với tuổi thai [1]. Hiệp hội Sản Phụ khoa Hoa Kỳ khuyến cáo cần tiến hành điều trị sớm ngay từ ban đầu nhằm ngăn chặn tình trạng nôn nghén tiến triển thành chứng nôn nghén nặng nguy hiểm [1]. Do đó, thai phụ bị nghén nặng không thể tự điều trị tại nhà bằng siro mộc qua mà cần được bác sĩ chuyên khoa thăm khám trực tiếp.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị nghén
Nhiều người thường mặc định rằng các sản phẩm có nguồn gốc thiên nhiên như mộc qua thì luôn lành tính và có thể dùng tùy ý với liều lượng bao nhiêu cũng được. Thực tế, bất kỳ thảo dược nào khi đưa vào cơ thể người mẹ trong tam cá nguyệt đầu tiên – giai đoạn phôi thai đang hình thành các cơ quan nhạy cảm – đều cần phải được cân nhắc kỹ lưỡng về độ an toàn [1].
Một hiểu lầm phổ biến khác là tâm lý sợ hãi các loại thuốc tây y, khiến nhiều thai phụ chấp nhận chịu đựng cơn nghén hành hạ hoặc tự tìm các biện pháp chưa qua kiểm chứng [2]. Trong thực tế y học, có nhiều loại thuốc chống nôn như vitamin B6 đơn thuần, thuốc kháng histamin nhóm H1 hoặc các dạng phối hợp đã được chứng minh an toàn và mang lại hiệu quả rõ rệt cho phụ nữ mang thai [4].
Ngoài ra, việc dùng các chế phẩm siro mộc qua dạng ngọt đóng chai sẵn trên thị trường cũng tiềm ẩn nguy cơ. Một số sản phẩm tự pha chế hoặc trôi nổi có thể chứa lượng đường rất cao, chất bảo quản chưa được kiểm duyệt hoặc pha trộn tạp chất, gây ảnh hưởng tiêu cực đến đường huyết và hệ tiêu hóa của người mẹ.
Nhóm thai phụ nào cần đặc biệt thận trọng?
Dù siro mộc qua được ghi nhận là an toàn cho thai phụ nghén nhẹ trong nghiên cứu lâm sàng [3], một số nhóm đối tượng sau đây cần hết sức cẩn trọng hoặc tuyệt đối không tự ý sử dụng:
Thứ nhất, những phụ nữ mang thai bị nôn nghén nặng, nôn thốc tháo mọi thức ăn và nước uống nạp vào cơ thể. Nhóm này đang đối mặt với nguy cơ mất nước, suy dinh dưỡng và rối loạn điện giải, đòi hỏi can thiệp y tế chuyên sâu thay vì các giải pháp bổ trợ [1].
Thứ hai, thai phụ có tiền sử đái tháo đường hoặc có nguy cơ cao bị đái tháo đường thai kỳ. Dạng bào chế siro truyền thống của quả mộc qua thường chứa hàm lượng đường tương đối cao để tạo độ ngọt và độ sánh, việc sử dụng nhiều lần trong ngày có thể làm rối loạn chỉ số đường huyết.
Thứ ba, những người đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh lý nền khác hoặc đang dùng thuốc chống nôn theo đơn của bác sĩ sản khoa. Việc tự ý kết hợp thảo mộc có thể gây ra những tương tác bất lợi chưa được nghiên cứu đầy đủ.
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn cho mẹ bầu
Đối với những phụ nữ mang thai bị buồn nôn và khó chịu ở mức độ nhẹ, việc thay đổi lối sống và chia nhỏ bữa ăn luôn là bước tiếp cận đầu tiên và cơ bản nhất [2]. Chị em nên ăn thành nhiều bữa nhỏ trong ngày, tránh để dạ dày quá đói hoặc quá no, hạn chế các thức ăn nhiều dầu mỡ và thức uống kích thích.
Nếu thai phụ muốn tìm kiếm một giải pháp từ thiên nhiên như siro mộc qua để làm dịu cơn buồn nôn nhẹ, liều lượng từng được áp dụng trong thử nghiệm khoa học là 1 thìa canh siro mộc qua, dùng 3 lần mỗi ngày [3]. Tuy nhiên, trước khi quyết định uống, thai phụ bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ sản khoa đang theo dõi thai kỳ để đảm bảo nguồn gốc chế phẩm đạt chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm và phù hợp với thể trạng cá nhân.
Điều quan trọng nhất là người mẹ cần theo dõi sát sao phản ứng của cơ thể. Nếu nhận thấy các triệu chứng buồn nôn không thuyên giảm, số lần nôn ói tăng lên, xuất hiện dấu hiệu sụt cân, chóng mặt hoặc tiểu ít, thai phụ cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đến bệnh viện chuyên khoa để được chẩn đoán, điều trị kịp thời [2].
Tóm lại, chế phẩm từ quả mộc qua mở ra một hướng tiếp cận tự nhiên đầy triển vọng giúp xoa dịu các cơn buồn nôn nhẹ đến trung bình trong thai kỳ [3]. Dẫu vậy, thảo dược này hoàn toàn không phải là giải pháp thay thế cho các can thiệp y khoa khi bước vào giai đoạn nôn nghén nặng [2] [1]. Một thái độ thận trọng, biết lắng nghe cơ thể và luôn trao đổi cùng bác sĩ sản khoa sẽ là chìa khóa vàng giúp mẹ bầu vượt qua ốm nghén an toàn, bảo vệ trọn vẹn sức khỏe của cả mẹ và bé.