Sau bữa ăn no, nhiều người có thói quen ngậm viên kẹo bạc hà hoặc uống tách trà thảo mộc để làm sạch khoang miệng và giúp ấm bụng. Tuy nhiên, không ít người bệnh trào ngược dạ dày thực quản lại cảm thấy cơn ợ nóng bùng phát mạnh hơn ngay sau đó. Liệu bạc hà thực sự có lợi cho hệ tiêu hóa hay chính là tác nhân âm thầm làm nặng thêm triệu chứng trào ngược?
Câu trả lời ngắn gọn là bạc hà có đặc tính làm giãn cơ trơn và có thể gây ra cảm giác ợ nóng ở liều cao [1][2]. Dù các phép đo thực nghiệm cho thấy một số chế phẩm từ bạc hà không trực tiếp làm giảm áp lực cơ thắt thực quản dưới hay làm tăng số cơn trào ngược axit, nhưng liều cao bạc hà vẫn làm tăng rõ rệt các triệu chứng khó chịu do kích ứng trực tiếp niêm mạc thực quản [1][2].
Cơ thắt thực quản dưới và cơ chế ngăn trào ngược
Để hiểu vì sao thực phẩm hoặc thảo dược ảnh hưởng đến triệu chứng ợ nóng, cần nhìn vào cấu trúc của cơ thắt thực quản dưới. Đây là vòng cơ nằm ở điểm nối giữa thực quản và dạ dày, đóng vai trò như một chiếc van một chiều ngăn dịch vị trào ngược lên trên. Các phép đo áp lực thực quản từ lâu đã chỉ ra rằng sự suy giảm áp lực nghỉ của cơ thắt thực quản dưới là yếu tố chính dẫn đến bệnh sinh của trào ngược dạ dày thực quản [3].
Tuy nhiên, khoảng một phần tư số bệnh nhân viêm thực quản trào ngược vẫn có mức áp lực cơ thắt thực quản dưới tương đương với người bình thường [3]. Điều này cho thấy các yếu tố khác cũng góp phần gây bệnh, bao gồm khả năng làm sạch axit của thực quản, sức đề kháng của lớp biểu mô vảy thực quản, nồng độ các tác nhân gây hại như axit clohydric, pepsin, muối mật và tốc độ làm rỗng dạ dày [3]. Dù vậy, nhiều bằng chứng lâm sàng, bệnh học và dược lý vẫn củng cố quan điểm rằng trương lực cơ thắt thực quản dưới là điều kiện tiên quyết để các yếu tố thứ phát khác phát huy tác động gây viêm thực quản trào ngược [3].
Bên cạnh áp lực nghỉ nền tảng, các nghiên cứu theo dõi đồng thời áp lực cơ thắt thực quản dưới và độ pH thực quản vào năm 1997 đã làm thay đổi quan niệm truyền thống [4]. Thay vì chỉ do trương lực cơ yếu cố định, phần lớn các đợt trào ngược thực chất xảy ra trong những khoảng thời gian ngắn từ 5 đến 35 giây khi cơ thắt giãn hoàn toàn một cách đột ngột trên nền trương lực cơ bình thường [4]. Hiện tượng này được gọi là sự giãn cơ thắt thực quản dưới thoáng qua, diễn ra độc lập với động tác nuốt và phụ thuộc vào đường dẫn truyền thần kinh phế vị cũng như não sau [4].
Ngoài ra, một tổng quan năm 2016 cho thấy mức độ tiếp xúc của thực quản với axit dạ dày tỷ lệ nghịch với khoảng cách tính từ điểm nối dạ dày - thực quản [5]. Điểm chuyển tiếp độ pH từ dạ dày sang thực quản có thể bị đẩy dịch lên phía trên ngay bên trong cơ thắt thực quản dưới mà không cần mất hoàn toàn trương lực cơ [5]. Khu vực niêm mạc thực quản xa nhất phải tiếp xúc với lượng axit trào ngược lớn hơn nhiều so với vị trí đặt đầu dò đo pH truyền thống nằm cách cơ thắt thực quản dưới 5 cm về phía trên [5].
Bạc hà tác động thế nào lên cơ trơn thực quản?
Trong y học và đời sống, các loài bạc hà như bạc hà lục (spearmint) hay tinh dầu bạc hà (peppermint oil) thường được sử dụng như chất chống co thắt cơ trơn và làm hương liệu trong nhiều loại thuốc, bao gồm cả thuốc kháng axit [1][2]. Vì bạc hà có đặc tính làm giãn cơ trơn, giới chuyên môn từng đặt giả thuyết rằng thảo dược này gây ra chứng ợ nóng thông qua việc làm giảm trương lực cơ thắt thực quản dưới [1][2].
Tác dụng làm giãn cơ trơn của tinh dầu bạc hà trên đường tiêu hóa đã được ghi nhận rõ trong nghiên cứu công bố năm 2001 trên các bệnh nhân bị co thắt thực quản lan tỏa [2]. Đây là tình trạng rối loạn vận động ít gặp gây ra các đợt co thắt thực quản đồng thời kèm theo triệu chứng đau ngực hoặc khó nuốt [2]. Khi tinh dầu bạc hà phát huy tác dụng giãn cơ trơn, các cơn co thắt bất thường ở thân thực quản được loại bỏ, giúp các đợt co bóp khi nuốt trở nên đồng đều hơn [2].
Tuy nhiên, tác động của bạc hà lên riêng vùng cơ thắt thực quản dưới lại phức tạp hơn suy nghĩ thông thường. Một mặt, bạc hà được kỳ vọng làm dịu các cơn co thắt cơ trơn dọc theo ống tiêu hóa [1][2]. Mặt khác, sự hiện diện của tinh dầu bạc hà hoặc bạc hà lục ở nồng độ cao tại thực quản có thể tương tác trực tiếp với bề mặt niêm mạc đang nhạy cảm của người bệnh [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về bạc hà và dạ dày - thực quản?
Để làm rõ mối liên hệ giữa chức năng cơ thắt, vận động dạ dày và tác động của các hoạt chất lên thực quản, nhiều nghiên cứu thực nghiệm đã được tiến hành với các số liệu cụ thể.
Một nghiên cứu công bố năm 1992 đã khảo sát trên 32 bệnh nhân có triệu chứng trào ngược dạ dày thực quản bằng phương pháp nội soi thực quản - dạ dày - tá tràng, theo dõi pH trong 24 giờ, đo áp lực thực quản và đo thời gian làm rỗng thức ăn đặc của dạ dày [6]. Kết quả cho thấy năng lực cơ học của cơ thắt thực quản dưới bị suy giảm đáng kể ở nhóm bệnh nhân viêm thực quản mức độ trung bình đến nặng so với nhóm viêm nhẹ [6]. Đồng thời, thời gian làm rỗng dạ dày cũng bị trì hoãn rõ rệt ở nhóm viêm thực quản trung bình và nặng so với nhóm nhẹ [6]. Nghiên cứu kết luận áp lực nghỉ của cơ thắt thực quản dưới và chức năng vận động dạ dày đóng vai trò chính quyết định mức độ nặng của viêm thực quản trào ngược [6].
Về tác động trực tiếp của bạc hà lục (spearmint), một nghiên cứu năm 1999 đã kiểm tra khách quan cơ chế gây ợ nóng trên những người tình nguyện khỏe mạnh bằng thiết kế thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, bắt chéo [1]. Người tham gia được đặt ống đo chuyên dụng và điện cực đo pH ở đoạn thực quản xa, sau đó sử dụng bạc hà lục ở liều tạo hương vị (0,5 mg), liều cao (500 mg) hoặc giả dược [1]. Áp lực cơ thắt thực quản dưới, độ pH thực quản và các triệu chứng được ghi nhận trong 30 phút trước và sau khi dùng [1].
Kết quả nghiên cứu năm 1999 cho thấy áp lực cơ thắt thực quản dưới không bị ảnh hưởng bởi bạc hà lục, dù ở liều cao 500 mg (19,6 so với 16,0 mmHg), liều hương vị 0,5 mg (20,2 so với 19,8 mmHg) hay giả dược (20,5 so với 19,2 mmHg) [1]. Tần suất xuất hiện các đợt trào ngược cũng không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê sau khi dùng liều cao (trung bình 0,65 so với 0,85 đợt), liều thấp (0,4 so với 0,5 đợt) hoặc giả dược (0,7 so với 1,10 đợt) [1]. Tuy nhiên, điểm số triệu chứng trung bình lại tăng lên đáng kể sau khi dùng liều cao 500 mg bạc hà lục (từ 0 lên 0,35, P = 0,03), trong khi liều thấp (0 so với 0,2) và giả dược (0 so với 0,5) không gây tăng triệu chứng [1]. Có 6 người báo cáo triệu chứng khó chịu ở nhóm dùng liều cao, so với chỉ 1 người ở nhóm liều thấp và 1 người ở nhóm giả dược, dù không hề có sự gia tăng số đợt trào ngược hay giảm áp lực cơ thắt [1]. Nhóm nghiên cứu kết luận bạc hà lục không làm thay đổi áp lực cơ thắt thực quản dưới hay gây trào ngược axit, mà liều cao gây ra triệu chứng có lẽ do kích ứng trực tiếp niêm mạc thực quản [1].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2001 đã đánh giá tác dụng của tinh dầu bạc hà (peppermint oil) trên 8 bệnh nhân liên tiếp có triệu chứng đau ngực hoặc khó nuốt được chẩn đoán mắc chứng co thắt thực quản lan tỏa [2]. Các nhà khoa học sử dụng hệ thống đo áp lực thực quản tưới máu 8 kênh để đánh giá áp lực cơ thắt thực quản dưới và các cơn co thắt thân thực quản sau 10 lần nuốt ướt, tại thời điểm trước và 10 phút sau khi uống dung dịch chứa 5 giọt tinh dầu bạc hà pha trong 10 mL nước [2].
Kết quả sau 10 phút cho thấy áp lực cơ thắt thực quản dưới cũng như áp lực và thời gian co bóp ở cả thực quản trên và dưới không có sự khác biệt trước và sau khi dùng tinh dầu bạc hà [2]. Tuy nhiên, tinh dầu bạc hà đã loại bỏ hoàn toàn các cơn co thắt thực quản đồng thời ở tất cả 8 bệnh nhân (p < 0,01), đồng thời cải thiện số lượng các cơn co thắt đa pha, tự phát và bị lỡ [2]. Độ biến thiên về biên độ co bóp cải thiện từ 33,4 +/- 36,7 xuống 24,9 +/- 11,0 mmHg (p < 0,05), và độ biến thiên về thời gian co bóp cải thiện từ 2,02 +/- 1,80 xuống 1,36 +/- 0,72 giây (p < 0,01) [2]. Đặc biệt, 2 trong số 8 bệnh nhân đã hết đau ngực sau khi uống dung dịch tinh dầu bạc hà [2].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện có
Các dữ liệu khoa học hiện tại cho thấy tinh dầu bạc hà mang lại lợi ích rõ rệt trong việc điều hòa các cơn co thắt cơ trơn bất thường ở thân thực quản đối với người mắc chứng co thắt thực quản lan tỏa [2]. Ở liều lượng rất nhỏ dùng làm hương liệu (0,5 mg), bạc hà lục cũng tỏ ra an toàn và không gây ra nhiều triệu chứng hơn so với giả dược [1].
Tuy nhiên, các bằng chứng này vẫn tồn tại những giới hạn nhất định. Thử nghiệm với bạc hà lục năm 1999 chỉ thực hiện trên người tình nguyện khỏe mạnh và theo dõi trong thời gian ngắn 30 phút sau khi dùng [1]. Trong khi đó, nghiên cứu về tinh dầu bạc hà năm 2001 có cỡ mẫu nhỏ với 8 bệnh nhân co thắt thực quản lan tỏa và chỉ đánh giá kết quả sau 10 phút uống dung dịch [2]. Phản ứng thực tế trên những bệnh nhân đã có sẵn tổn thương viêm thực quản mức độ trung bình đến nặng hoặc có thời gian làm rỗng dạ dày bị trì hoãn có thể nhạy cảm hơn nhiều [6].
Những hiểu lầm thường gặp về việc dùng bạc hà
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng mọi cảm giác nóng rát sau khi dùng bạc hà đều do van dạ dày bị mở toang làm axit trào lên. Thực tế, nghiên cứu đo pH và áp lực trực tiếp đã chứng minh liều cao 500 mg bạc hà lục gây ra triệu chứng khó chịu mà không hề làm giảm áp lực cơ thắt thực quản dưới hay làm tăng số đợt trào ngược axit [1]. Cảm giác đau rát này chủ yếu xuất phát từ sự kích ứng trực tiếp của bạc hà liều cao lên lớp niêm mạc thực quản [1].
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng mọi sản phẩm chứa bạc hà đều gây hại như nhau. Số liệu thực nghiệm chỉ ra rằng liều tạo hương vị 0,5 mg bạc hà lục không làm tăng điểm số triệu chứng so với giả dược [1]. Chỉ khi dùng đến liều cao 500 mg, người dùng mới gặp phải các triệu chứng rõ rệt [1]. Do đó, một lượng rất nhỏ hương bạc hà trong thuốc kháng axit không giống với việc tiêu thụ các chế phẩm bạc hà đậm đặc [1].
Ai nên thận trọng khi sử dụng bạc hà?
Những người đang có triệu chứng ợ nóng hoặc mắc bệnh viêm thực quản trào ngược, đặc biệt là nhóm viêm mức độ trung bình đến nặng vốn có chức năng cơ học của cơ thắt thực quản dưới suy giảm và thời gian làm rỗng dạ dày chậm, cần hết sức thận trọng [6][1]. Ở những đối tượng này, lớp biểu mô vảy ở đoạn thực quản xa đã phải chịu sự tiếp xúc lớn với axit dịch vị, pepsin và muối mật [3][5]. Việc tiếp xúc thêm với bạc hà liều cao sẽ dễ dàng kích ứng trực tiếp niêm mạc và làm bùng phát cơn đau rát [1].
Người có bệnh nền đường tiêu hóa hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị trào ngược dạ dày thực quản cũng không nên tự ý dùng tinh dầu bạc hà đậm đặc để chữa triệu chứng đau tức ngực hay khó tiêu [2]. Việc chẩn đoán phân biệt giữa đau ngực do co thắt thực quản lan tỏa và đau rát do trào ngược axit cần được thực hiện bởi bác sĩ chuyên khoa thông qua các kỹ thuật đo áp lực và theo dõi độ pH thực quản [6][2].
Cách áp dụng thực tế để bảo vệ dạ dày - thực quản
Trong sinh hoạt hàng ngày, nếu chỉ sử dụng các sản phẩm hoặc thuốc kháng axit có chứa hàm lượng bạc hà cực nhỏ ở mức tạo hương vị (khoảng 0,5 mg), người dùng thường không cần quá lo lắng vì mức liều này không gây thêm triệu chứng [1]. Ngược lại, bạn nên tránh dùng các viên nang, kẹo ngậm hoặc trà bạc hà đậm đặc tương đương mức liều cao (như mức 500 mg trong nghiên cứu) vì chúng dễ gây kích ứng trực tiếp niêm mạc thực quản [1].
Đối với những trường hợp được bác sĩ chẩn đoán xác định mắc chứng co thắt thực quản lan tỏa, việc sử dụng tinh dầu bạc hà có thể tuân theo cách pha loãng như trong nghiên cứu là 5 giọt tinh dầu bạc hà hòa trong 10 mL nước [2]. Tuyệt đối không uống tinh dầu nguyên chất chưa pha loãng. Bên cạnh đó, để giảm gánh nặng cho cơ thắt thực quản dưới và hỗ trợ quá trình làm rỗng dạ dày, người bệnh nên duy trì chế độ ăn uống cân bằng, chia nhỏ bữa ăn, uống đủ nước và tránh nằm ngay sau khi ăn [6][3].
Tóm lại, bạc hà là hoạt chất làm giãn cơ trơn có ích trong việc cải thiện các cơn co thắt thực quản đồng thời, nhưng khi dùng ở liều cao lại dễ gây kích ứng trực tiếp niêm mạc thực quản và tạo cảm giác ợ nóng [1][2]. Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm hoặc mắc bệnh trào ngược nên tránh dùng các chế phẩm bạc hà đậm đặc, chỉ dùng ở ngưỡng tạo hương vị nhẹ nhàng [1]. Nếu thường xuyên gặp triệu chứng đau ngực, khó nuốt hoặc ợ nóng kéo dài, bạn cần tham khảo ý kiến bác sĩ để được thăm khám và điều trị phù hợp [6][2].