Mỗi khi thời tiết chuyển mùa, cảm giác gai rét, nghẹt mũi hay đau nhức mình mẩy lại tìm đến nhiều gia đình. Trong dân gian, một bát cháo hoa nóng hổi bốc khói, rắc thêm nắm hành hoa và lá tía tô thái nhỏ từ lâu đã được xem như "liều thuốc" giải cảm quen thuộc. Thói quen này thường đi kèm niềm tin rằng ăn xong, mồ hôi toát ra thì tà khí, vi khuẩn hay virus gây bệnh cũng theo đó mà bị đẩy lùi.

Tuy nhiên, dưới góc nhìn của y học hiện đại, bát cháo hành tía tô có thực sự mang lại tác dụng kháng khuẩn và chữa khỏi cảm lạnh như truyền tụng? Các nghiên cứu khoa học cho thấy tinh dầu tía tô thực sự chứa nhiều hoạt chất sinh học có khả năng ức chế vi khuẩn và làm dịu thần kinh, nhưng hiệu quả khi ăn qua một bát cháo lại cần được nhìn nhận một cách cẩn trọng và khách quan.

Bát cháo giải cảm: Thói quen dân gian và câu hỏi khoa học

Cảm mạo hay cảm cúm thông thường phần lớn do các loại virus đường hô hấp gây ra khi thời tiết thay đổi hoặc hệ miễn dịch suy giảm. Theo quan niệm truyền thống, ăn cháo hành tía tô lúc còn nóng giúp kích thích toát mồ hôi, từ đó hạ sốt, làm nhẹ đầu và thông mũi. Người bệnh sau khi ăn thường cảm thấy dễ chịu, bớt nhức mỏi và hồi phục nhanh hơn.

Chính cảm giác sảng khoái sau khi toát mồ hôi đã khiến nhiều người mặc định rằng lá tía tô có tác dụng kháng sinh cực mạnh, tiêu diệt được mầm bệnh bên trong cơ thể. Câu hỏi đặt ra là các thành phần hóa học trong lá tía tô, đặc biệt là nhóm tinh dầu, hoạt động ra sao trên mô hình thí nghiệm và liệu chúng có thực sự tiêu diệt được vi khuẩn khi chúng ta dùng qua đường ăn uống hay không?

Bí mật nằm ở tinh dầu: Perillaldehyde và các hóa typ đa dạng

Tía tô (tên khoa học là Perilla frutescens) là cây thân thảo được trồng rộng rãi ở Đông Á vừa làm rau gia vị vừa làm cây thuốc [1]. Tác dụng dược lý của lá tía tô chủ yếu tập trung ở phần tinh dầu dễ bay hơi với mùi thơm đặc trưng [1]. Dù vậy, không phải mọi cây tía tô đều có thành phần hóa học giống hệt nhau.

Một nghiên cứu công bố năm 2009 tại Lithuania đã tiến hành phân tích thành phần tinh dầu của các giống tía tô khác nhau và phát hiện sự phân hóa rõ rệt về mặt hóa typ (chemotype) [2]. Bằng phương pháp sắc ký khí kết hợp khối phổ, các nhà khoa học nhận thấy các giống cây phát triển trong cùng điều kiện nhưng lại cho ra các nhóm tinh dầu chủ đạo riêng biệt [2].

Ở mẫu Perilla ocymoides, nhóm nghiên cứu xác định được 97,70% các hợp chất, trong đó perillaldehyde chiếm tỷ lệ vượt trội lên tới 72,07%, cùng với limonene chiếm 13,15%, ngoài ra còn có elemicin (1,91%) và myristicin (1,41%) [2]. Với mẫu Perilla frutescens var. crispa f. viridis, perillaldehyde cũng là thành phần chính với 49,47%, tiếp theo là limonene (11,76%), limonene oxide (9,85%) và caryophyllene oxide (7,21%) [2]. Ngược lại, ở một giống Perilla frutescens khác, thành phần chiếm ưu thế lại là perillaketone và egomaketone (đại diện cho 96,42% các hợp chất được nhận diện) [2]. Hợp chất beta-caryophyllene và perillaldehyde là hai chất hiếm hoi xuất hiện ở tất cả các mẫu cây được khảo sát [2].

Hàm lượng và chất lượng tinh dầu này cũng không cố định mà biến đổi liên tục theo chu kỳ sinh trưởng của cây. Nghiên cứu năm 2020 chỉ ra rằng hàm lượng tinh dầu trong lá tía tô bị giảm đi một nửa khi cây bước từ giai đoạn trước ra hoa sang giai đoạn nở hoa [1]. Ngoài ra, bức xạ tia cực tím B (UV-B) cũng tác động đến việc tích lũy các hợp chất phòng vệ tự nhiên của cây trước các loài dịch hại [1].

Tác dụng kháng khuẩn của tinh dầu tía tô dưới kính hiển vi

Khả năng kháng khuẩn của tinh dầu tía tô là một trong những đề tài nhận được nhiều sự quan tâm từ các nhà nghiên cứu vi sinh vật. Tinh dầu này đã được kiểm nghiệm trên nhiều chủng vi khuẩn khác nhau nhằm đánh giá tiềm năng ứng dụng thực tế.

Nghiên cứu vào năm 2020 đã đánh giá hoạt tính và cơ chế kháng khuẩn của tinh dầu tía tô (Perilla frutescens essential oil - PEO) trên chủng vi khuẩn Enterococcus faecalis R612-Z1 [3]. Kết quả thực nghiệm cho thấy nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) của tinh dầu tía tô đối với chủng vi khuẩn này là 0,5 µL/mL [3]. Khi sử dụng dung dịch tinh dầu ở các nồng độ cao hơn mức MIC, tinh dầu thể hiện các mức độ diệt khuẩn rõ rệt [3].

Đi sâu vào cơ chế phân tử, các nhà khoa học phát hiện tinh dầu tía tô phá hủy tính toàn vẹn của màng tế bào vi khuẩn [3]. Dưới tác động của tinh dầu, điện thế màng tế bào của Enterococcus faecalis bị suy giảm nghiêm trọng, đồng thời làm gia tăng sự thất thoát các phân tử năng lượng adenosine triphosphate (ATP) nội bào ra ngoài [3]. Khi thử nghiệm trên mẫu thịt ức gà, tinh dầu tía tô ức chế đáng kể sự phát triển của vi khuẩn và làm chậm quá trình gia tăng lượng nitơ base bay hơi tổng số, mở ra tiềm năng dùng làm chất bảo quản tự nhiên trong thực phẩm [3].

Không chỉ tiêu diệt trực tiếp tế bào vi khuẩn, tinh dầu tía tô còn có khả năng can thiệp vào các yếu tố độc lực của vi khuẩn nguy hiểm. Một nghiên cứu năm 2011 đã khảo sát ảnh hưởng của nồng độ dưới mức ức chế (subinhibitory concentrations) của tinh dầu tía tô đối với chủng tụ cầu vàng Staphylococcus aureus [4]. Thông qua các phương pháp đo vi pha loãng, xét nghiệm tan máu, giải phóng yếu tố hoại tử khối u (TNF), Western blot và phản ứng RT-PCR thời gian thực, nghiên cứu ghi nhận tinh dầu tía tô làm giảm sự sản sinh các ngoại độc tố phụ thuộc theo liều lượng [4].

Cụ thể, tinh dầu tía tô làm giảm rõ rệt việc tiết alpha-toxin, enterotoxin A (SEA), enterotoxin B (SEB) và độc tố gây hội chứng sốc nhiễm trùng 1 (TSST-1) trên cả chủng tụ cầu vàng nhạy cảm methicillin (MSSA) lẫn chủng kháng methicillin (MRSA) [4]. Kết quả này mở ra triển vọng kết hợp tinh dầu tía tô với các kháng sinh nhóm beta-lactam nhằm kiểm soát nhiễm trùng và hạn chế tình trạng vi khuẩn tiết thêm độc tố [4].

Tác động an thần và kích thích tiêu hóa

Bên cạnh hoạt tính kháng khuẩn, các hợp chất trong tinh dầu tía tô còn cho thấy nhiều tác động sinh học thú vị trên hệ thần kinh và hệ tiêu hóa động vật, phần nào lý giải cảm giác dễ chịu, thư giãn của người ốm sau khi ăn cháo.

Một nghiên cứu năm 2021 đã đánh giá tác dụng an thần qua đường hít của 5 loại tinh dầu tía tô khác nhau trên chuột thí nghiệm trong bài kiểm tra đo hoạt động vận động tự phát [5]. Các loại tinh dầu được chia theo thành phần di truyền gồm nhóm PK (chứa perillaketone), PA (chứa perillaldehyde), PP, EK và C [5]. Kết quả cho thấy, ngoại trừ nhóm PK, cả 4 nhóm tinh dầu còn lại đều làm giảm hoạt động vận động tự phát của chuột, chứng minh tác dụng làm dịu và an thần rõ rệt [5]. Trong đó, tinh dầu nhóm PA (chứa perillaldehyde) đạt hiệu quả ở khoảng liều hít từ 4,0 x 10^-3 đến 4,0 x 10^-2 mg/chuồng [5].

Về mặt đường ruột, một nghiên cứu từ năm 1985 đã phân lập được hợp chất monoterpenoid perillaketone từ lá tía tô và chứng minh chất này có khả năng thúc đẩy nhu động ruột ở chuột [6]. Nghiên cứu dược lý chỉ ra rằng cơ chế làm tăng tốc độ vận chuyển các chất qua ống tiêu hóa của hợp chất này bắt nguồn từ việc kích thích sự co bóp của các cơ vòng trong thành ruột [6].

Bên cạnh đó, các tổng quan y học năm 2022 cũng tóm tắt rằng các thành phần như perilla ketone và isoegomaketone được ghi nhận có nhiều hoạt tính tiềm năng như kháng nấm, chống viêm, kháng viêm khớp dạng thấp, chống béo phì và hỗ trợ làm lành tổn thương [7].

Khoảng cách từ ống nghiệm đến bát cháo giải cảm

Mặc dù các dữ liệu khoa học khẳng định tinh dầu tía tô có khả năng phá hủy màng vi khuẩn và ức chế độc tố, chúng ta cần phân định rạch ròi giữa nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và việc ăn cháo tía tô trong đời sống.

Thứ nhất, các nghiên cứu kháng khuẩn [3], [4] đều được tiến hành trong môi trường ống nghiệm (in vitro) hoặc trên bề mặt bảo quản thực phẩm với tinh dầu chiết xuất đậm đặc. Khi nấu cháo, lượng lá tía tô cho vào bát thường chỉ từ vài gam đến vài chục gam. Nồng độ hoạt chất thực tế đi vào cơ thể qua con đường này là rất nhỏ, khó có thể đạt tới ngưỡng ức chế vi khuẩn (MIC) như trong các thử nghiệm khoa học.

Thứ hai, cảm lạnh thông thường đa phần bắt nguồn từ virus (như Rhinovirus, Coronavirus, Adenovirus), trong khi các bằng chứng thực nghiệm của tía tô chủ yếu ghi nhận trên vi khuẩn như Enterococcus faecalis [3] hay tụ cầu vàng Staphylococcus aureus [4]. Tinh dầu không thể đóng vai trò như một kháng sinh diệt sạch căn nguyên gây cảm cúm trong cơ thể chỉ sau một bữa ăn.

Thứ ba, các hoạt chất quý như perillaldehyde hay limonene là các chất dễ bay hơi [2]. Khi chúng ta hít hà bát cháo nóng, một phần tinh dầu bay lên theo hơi nước có thể tác động lên niêm mạc mũi họng và mang lại cảm giác dễ chịu, tương tự cơ chế an thần qua đường hô hấp đã thấy ở động vật [5]. Cảm giác "giải cảm" thực chất là sự cộng hưởng giữa việc bổ sung nước, bù năng lượng từ tinh bột dễ tiêu của cháo nóng và tác dụng làm ấm, thông thoáng đường thở tức thì.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng tía tô?

Dù tía tô là loại rau gia vị an toàn trong bữa ăn hàng ngày, các nghiên cứu độc tính cũng đưa ra những cảnh báo quan trọng đối với các chiết xuất đậm đặc của loài cây này.

Từ năm 1977, nghiên cứu độc học đã phát hiện ra rằng hợp chất perilla ketone có trong tinh dầu của một số giống tía tô là một tác nhân gây phù phổi mạnh trên động vật thí nghiệm và gia súc chăn thả [8]. Hiện tượng này từng giải thích cho các trường hợp ngộ độc đường hô hấp ở gia súc ăn phải cây tía tô trên đồng cỏ [8]. Các nhà nghiên cứu cũng cảnh báo việc sử dụng tía tô trong thực phẩm và chế phẩm y học truyền thống có thể tiềm ẩn rủi ro nếu sử dụng các giống có hàm lượng perilla ketone cao hoặc lạm dụng tinh dầu đậm đặc [8].

Do đó, người bệnh cần lưu ý:

  • Không tự ý uống tinh dầu tía tô nguyên chất hoặc dùng các loại nước sắc cô đặc không rõ nguồn gốc để trị bệnh, đặc biệt với những người có tiền sử bệnh lý về phổi, hen suyễn hay suy hô hấp.
  • Phụ nữ mang thai, người đang mắc các bệnh lý gan thận mạn tính hoặc đang dùng các thuốc điều trị đặc hiệu nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các bài thuốc dân gian đậm đặc từ tía tô.
  • Khi bị sốt cao kéo dài, khó thở, ho ra đờm đặc hoặc có dấu hiệu nhiễm trùng nặng, cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám, không nên chỉ trông cậy vào việc ăn cháo để giải bệnh.

Áp dụng đúng cách bát cháo hành tía tô tại nhà

Để phát huy tối đa lợi ích dinh dưỡng và thảo dược của bát cháo hành tía tô khi mệt mỏi, người nội trợ có thể áp dụng một số kinh nghiệm sau:

  • Bảo toàn tinh dầu: Do các hoạt chất như perillaldehyde rất dễ bay hơi ở nhiệt độ cao [2], bạn không nên cho lá tía tô vào nấu sôi sùng sục cùng nồi cháo từ đầu. Hãy nấu cháo nhừ, nêm nếm vừa ăn, sau đó thái nhỏ lá tía tô tươi và hành hoa cho vào đáy bát rồi mới múc cháo nóng đổ lên trên, hoặc thả lá tươi vào ngay trước khi bắc xuống.
  • Tận dụng liệu pháp hương thơm: Khi ăn, hãy tranh thủ hít nhẹ luồng hơi ấm bốc lên từ bát cháo. Hơi ấm kết hợp với tinh dầu bay lên giúp làm ẩm niêm mạc mũi, tạo cảm giác thư giãn hệ thần kinh tương tự tác dụng an thần khi hít tinh dầu [5].
  • Cung cấp đủ nước và điện giải: Bát cháo loãng cung cấp lượng nước và tinh bột dễ tiêu, rất thích hợp cho người đang mệt mỏi, chán ăn. Ăn cháo khi còn ấm nóng vừa phải, tránh ăn quá nóng gây bỏng niêm mạc miệng.
  • Nghỉ ngơi hợp lý: Sau khi ăn, nếu cơ thể toát một lớp mồ hôi mỏng, nên dùng khăn mềm lau khô, thay quần áo sạch và nằm nghỉ ở nơi kín gió, tránh bật quạt quá mạnh để cơ thể không bị nhiễm lạnh ngược trở lại.

Tóm lại, bát cháo hành tía tô là một món ăn bài thuốc giàu giá trị dinh dưỡng, giúp làm ấm cơ thể, thư giãn tinh thần và hỗ trợ cơ thể vượt qua cơn mệt mỏi khi cảm nhẹ. Dù các thành phần trong tinh dầu tía tô đã được chứng minh có đặc tính kháng khuẩn [3], [4] và an thần [5] trong phòng thí nghiệm, người bệnh vẫn cần duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước và tìm kiếm sự hỗ trợ y tế kịp thời khi bệnh tình không thuyên giảm.