Bị đau dạ dày ăn rau nhũ cúc có làm giảm triệu chứng viêm loét?

Băn khoăn về món rau dại trị đau dạ dày

Đau dạ dày, viêm loét đường tiêu hóa và cảm giác nóng rát vùng thượng vị là nỗi ám ảnh thường trực của rất nhiều người hiện nay. Do áp lực công việc, chế độ ăn uống thất thường và căng thẳng kéo dài, các tổn thương tại niêm mạc dạ dày ngày càng trở nên phổ biến. Để xoa dịu những cơn đau âm ỉ, không ít người đã tìm kiếm các bài thuốc dân gian từ thảo mộc quanh vườn, trong đó có rau nhũ cúc.

Rau nhũ cúc, hay còn được gọi là tục đoạn rau (tên khoa học Sonchus oleraceus), vốn là loại rau ăn dân dã mọc hoang tại nhiều vùng đồng quê. Từ lâu, kinh nghiệm dân gian ở nhiều nơi trên thế giới đã sử dụng loài cây này như một vị thuốc hỗ trợ giảm đau bụng và các chứng bệnh liên quan đến dạ dày ^[1]. Tuy nhiên, liệu việc ăn loại rau này có thực sự làm giảm triệu chứng viêm loét niêm mạc hay chỉ là lời truyền miệng chưa có căn cứ khoa học?

Rau nhũ cúc có thực sự làm dịu vết loét dạ dày?

Câu trả lời ngắn gọn là các hợp chất chiết xuất từ rau nhũ cúc bước đầu đã chứng minh được tiềm năng bảo vệ dạ dày rất rõ rệt trong các mô hình thực nghiệm tiền lâm sàng ^[1]. Khi đưa vào cơ thể động vật thí nghiệm, các hoạt chất sinh học trong cây có khả năng củng cố hàng rào chất nhầy, đồng thời ức chế sự tiết axit quá mức gây hại cho mô dạ dày ^[1].

Mặc dù vậy, người bệnh cần phân biệt rạch ròi giữa việc ăn rau tươi như một món ăn hỗ trợ và việc sử dụng các chiết xuất đậm đặc để điều trị bệnh lý. Hiệu quả bảo vệ dạ dày phụ thuộc chặt chẽ vào nồng độ các hoạt chất, đặc biệt là nhóm flavonoid, cũng như bộ phận sử dụng của cây ^[1], ^[2]. Vì thế, rau nhũ cúc có thể đóng góp vào việc hỗ trợ niêm mạc nhưng không thể thay thế phác đồ điều trị viêm loét dạ dày chuẩn y khoa.

Cơ chế bảo vệ niêm mạc: Tấm khiên từ chất nhầy và chất chống oxy hóa

Để hiểu vì sao rau nhũ cúc lại có tác dụng tốt với dạ dày, cần nhìn vào cơ chế cân bằng giữa yếu tố tấn công và yếu tố bảo vệ. Dạ dày luôn chứa axit clohydric và enzyme pepsin nhằm tiêu hóa thức ăn. Khi lớp màng nhầy lót bên trong bị bào mòn bởi rượu bia, căng thẳng hoặc hóa chất, axit sẽ tấn công trực tiếp vào thành dạ dày, dẫn đến viêm loét và hoại tử mô.

Nghiên cứu cho thấy chiết xuất từ rau nhũ cúc có khả năng làm tăng đáng kể lượng chất nhầy mucin bao phủ bề mặt dạ dày ^[1]. Lớp gel nhầy dày dặn này đóng vai trò như một tấm đệm vật lý ngăn chặn không cho dịch vị tiếp xúc với tế bào biểu mô mỏng manh ^[1]. Đồng thời, chiết xuất này còn trực tiếp làm giảm độ axit toàn phần và ức chế hoạt tính của enzyme pepsin trong dịch vị dạ dày, từ đó dập tắt tác nhân tấn công hàng đầu gây loét ^[1].

Bên cạnh hàng rào chất nhầy, các hoạt chất trong rau nhũ cúc còn can thiệp sâu vào phản ứng oxy hóa và viêm nhiễm tại ổ loét. Chiết xuất hydrocồn từ cây giúp gia tăng nồng độ chất chống oxy hóa nội sinh glutathione (GSH) và kích thích hoạt lực của các enzyme bảo vệ tế bào như superoxide dismutase (SOD), catalase (CAT) cùng glutathione S-transferase (GST) ^[1]. Nhờ đó, các gốc tự do gây hại bị vô hiệu hóa nhanh chóng, hạn chế tối đa tổn thương tế bào ^[1].

Đồng thời, phản ứng viêm tại mô loét cũng được kiểm soát nhờ sự suy giảm hoạt tính của myeloperoxidase (MPO) và nồng độ yếu tố hoại tử khối u TNF ^[1]. Trong phân tích thành phần hóa thực vật, hợp chất flavonoid mang tên luteolin-7-O-beta-D-glucoside được xác định là hoạt chất chính mang lại những tác dụng bảo vệ dạ dày quý giá này ^[1]. Thêm vào đó, chiết xuất này còn thể hiện khả năng dọn dẹp gốc tự do DPPH trong ống nghiệm với giá trị IC50 đạt 15,41 microgam/mL ^[1].

Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh hiệu quả giảm loét ra sao?

Tiềm năng bảo vệ của rau nhũ cúc đã được ghi nhận qua các công trình nghiên cứu dược lý thực nghiệm có đối chứng cụ thể trên động vật gặm nhấm.

Trong một nghiên cứu công bố năm 2022, các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá tác động bảo vệ dạ dày của chiết xuất hydrocồn từ rau nhũ cúc trên chuột bị gây loét dạ dày bằng cồn pha axit clohydric (ethanol/HCl) ^[1]. Kết quả cho thấy, khi được cho dùng chiết xuất ở liều 30 mg/kg và 300 mg/kg thể trọng trước khi gây loét, diện tích tổn thương loét ở chuột đã giảm lần lượt là 71,5% và 76,2% so với nhóm đối chứng không được điều trị ^[1]. Phân tích mô học xác nhận mức tăng nồng độ chất nhầy mucin đạt mức ấn tượng là 361,4% ở liều 30 mg/kg và 477,5% ở liều 300 mg/kg so với nhóm đối chứng ^[1].

Không chỉ dừng lại ở việc bảo vệ niêm mạc, trên mô hình chuột cống bị thắt môn vị để đo tiết dịch vị, chiết xuất này còn làm giảm độ axit toàn phần tới 61% và giảm hoạt tính enzyme tiêu đạm pepsin tới 63% so với nhóm đối chứng ^[1]. Những con số này minh chứng rõ nét cho khả năng kép: vừa tăng cường hàng rào bảo vệ, vừa triệt tiêu các yếu tố ăn mòn niêm mạc của thảo dược ^[1].

Trước đó, một nghiên cứu khác công bố năm 2018 cũng tiến hành so sánh tác dụng chống loét dạ dày do cồn tuyệt đối của các bộ phận khác nhau từ cây rau nhũ cúc ^[2]. Các nhà nghiên cứu đã thử nghiệm chiết xuất cồn toàn phần của phần trên mặt đất và phần rễ ở hai mức liều 250 mg/kg và 500 mg/kg, cùng các phân đoạn chiết xuất kế tiếp ở liều 150 mg/kg ^[2].

Kết quả thu được rất đáng chú ý: chiết xuất cồn toàn phần từ rễ cây ở liều 500 mg/kg cho khả năng bảo vệ khỏi vết loét lên tới 88,5% so với nhóm đối chứng, vượt trội hơn cả thuốc đối chứng chuẩn là omeprazole ở liều 20 mg/kg ^[2]. Phân đoạn butanol từ rễ cũng tạo ra tỷ lệ bảo vệ đạt 76,66% ^[2]. Ngược lại, chiết xuất toàn phần từ các bộ phận trên mặt đất (thân, lá) chỉ mang lại mức bảo vệ khiêm tốn là 25% ở liều 250 mg/kg và 28,33% ở liều 500 mg/kg, trong khi phân đoạn butanol của phần trên mặt đất đạt mức bảo vệ 54,16% ^[2].

Thú vị hơn, nghiên cứu năm 2018 còn khảo sát thêm trên mô hình viêm loét đại tràng do axit axetic ^[2]. Tại ruột già, chiết xuất cồn toàn phần từ phần trên mặt đất ở liều 500 mg/kg lại thể hiện khả năng chống viêm loét đại tràng rất mạnh mẽ với tỷ lệ bảo vệ 77,28%, cao hơn mức 63,36% của thuốc chuẩn dexamethasone ^[2]. Các phân đoạn butanol và chloroform của phần thân lá cũng đem lại hiệu quả bảo vệ lần lượt là 57,4% và 47,68% ^[2].

Đặc biệt, nghiên cứu này đã kiểm tra độc tính và ghi nhận chiết xuất cồn toàn phần từ rễ cũng như phần trên mặt đất không làm biến đổi chức năng gan và thận, đồng thời an toàn ở mức liều lên tới 5000 mg/kg thể trọng trên động vật ^[2]. Phân tích hóa thực vật sơ bộ khẳng định sự hiện diện của các nhóm chất như flavonoid, carbohydrate, tannin, sterol chưa bão hòa, protein và lactone, vốn là những chất chịu trách nhiệm cho các hoạt tính sinh học này ^[2].

Nhìn nhận đúng giới hạn: Từ phòng thí nghiệm đến bàn ăn thực tế

Mặc dù các dữ liệu thực nghiệm đem lại nhiều triển vọng, người tiêu dùng cần giữ cái nhìn thận trọng và khách quan. Toàn bộ các thử nghiệm nêu trên đều được tiến hành trên chuột thông qua việc sử dụng các dạng dịch chiết cô đặc với dung môi cồn hoặc butanol chứ chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên bệnh nhân viêm loét dạ dày thực tế ^[1], ^[2].

Khi chúng ta ăn rau nhũ cúc tươi, hàm lượng hoạt chất flavonoid như luteolin-7-O-beta-D-glucoside dung nạp vào cơ thể qua đường tiêu hóa sẽ thấp hơn rất nhiều so với liều lượng chiết xuất tinh khiết dùng trong phòng thí nghiệm ^[1]. Bên cạnh đó, quá trình nấu nướng, nhai nuốt và tiêu hóa tại dạ dày có thể làm biến đổi một phần cấu trúc các chất có lợi.

Ngoài ra, kết quả nghiên cứu cũng chỉ rõ phần rễ của cây rau nhũ cúc mới là nơi mang lại hiệu quả bảo vệ dạ dày mạnh nhất (đạt 88,5%), trong khi phần thân lá ăn được chỉ mang lại tỷ lệ bảo vệ khá thấp (25% - 28,33%) ở dạng chiết xuất thô ^[2]. Do đó, việc chỉ ăn lá rau nhũ cúc trong bữa cơm hàng ngày khó có thể tạo ra tác động điều trị mạnh mẽ tương đương với các loại thuốc kháng axit hay thuốc giảm tiết dịch vị chuyên dụng.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng rau nhũ cúc trị bệnh

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem rau nhũ cúc như một loại "thần dược" có thể chữa lành hoàn toàn vết loét dạ dày và thay thế thuốc Tây y. Nhiều bệnh nhân khi thấy các triệu chứng đau rát tạm thời thuyên giảm đã tự ý dừng thuốc kê đơn, dẫn đến tình trạng vết loét ăn sâu, tăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa hoặc thủng dạ dày. Cần khẳng định rằng các thảo dược này chỉ có giá trị hỗ trợ cải thiện môi trường dạ dày chứ không thể thay thế các thuốc diệt vi khuẩn Helicobacter pylori hay thuốc ức chế bơm proton khi bệnh đã nặng.

Một sai lầm khác là quan niệm rau mọc tự nhiên nên dùng bao nhiêu cũng được và ăn sống là tốt nhất. Việc tiêu thụ rau sống không đảm bảo vệ sinh có thể đưa thêm vi khuẩn, ký sinh trùng vào đường ruột, làm trầm trọng hơn tình trạng viêm nhiễm ở niêm mạc vốn đang bị tổn thương. Hơn nữa, việc lạm dụng một loại rau với lượng quá lớn trong thời gian dài có thể gây mất cân bằng dinh dưỡng và rối loạn tiêu hóa.

Nhiều người cũng nhầm lẫn giữa công dụng của thân lá và rễ cây. Trong bữa ăn, chúng ta chủ yếu dùng ngọn non và lá, bộ phận có tác dụng chống viêm đại tràng tốt hơn là bảo vệ trực tiếp vết loét ở dạ dày ^[2]. Do đó, việc kỳ vọng ngọn rau nhũ cúc luộc có thể dứt điểm cơn đau dạ dày cấp tính là không đúng với các bằng chứng thực nghiệm hiện có ^[2].

Ai nên thận trọng và cách sử dụng rau nhũ cúc an toàn

Mặc dù các nghiên cứu bước đầu ghi nhận độ an toàn của chiết xuất rau nhũ cúc ở liều cao trên động vật và không gây biến đổi chức năng gan thận ^[2], một số nhóm đối tượng vẫn cần hết sức cẩn trọng trước khi dùng.

Phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bổ sung thảo mộc này vào thực đơn với lượng lớn, do chưa có đầy đủ nghiên cứu an toàn chuyên sâu trên người. Những người có cơ địa dị ứng với các cây thuộc họ Cúc (Asteraceae) cần đề phòng phản ứng quá mẫn khi tiếp xúc hoặc ăn loại rau này. Đối với các bệnh nhân đang điều trị bệnh lý dạ dày bằng thuốc kê đơn, việc dùng phối hợp bất kỳ chế phẩm thảo dược nào cũng cần thông báo cho bác sĩ điều trị để tránh các tương tác thuốc không mong muốn.

Khi muốn đưa rau nhũ cúc vào chế độ ăn để hỗ trợ sức khỏe tiêu hóa, người dùng nên tuân thủ các nguyên tắc chế biến lành mạnh:

• Lựa chọn nguồn rau sạch, rõ nguồn gốc, không nhiễm thuốc trừ sâu hay kim loại nặng từ môi trường mọc hoang.
• Luôn rửa sạch dưới vòi nước chảy và ngâm rửa cẩn thận; ưu tiên ăn chín uống sôi bằng cách nấu canh, luộc hoặc xào nhẹ thay vì ăn sống.
• Sử dụng với lượng vừa phải, đan xen cùng nhiều loại rau xanh lành mạnh khác để cung cấp đa dạng chất xơ và vitamin cho hệ vi sinh đường ruột.
• Tránh chế biến rau cùng các gia vị quá cay, quá chua hoặc nhiều dầu mỡ vì các chất kích thích này sẽ làm tăng tiết axit và gây đau dạ dày dữ dội hơn.

Tóm lại, rau nhũ cúc là một loại rau ăn giàu tiềm năng với các hợp chất flavonoid giúp hỗ trợ chống oxy hóa và bảo vệ niêm mạc ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, người bệnh dạ dày nên xem loại rau này như một phần của chế độ ăn uống bổ trợ lành mạnh, đồng thời luôn duy trì việc thăm khám định kỳ và tuân thủ chỉ định điều trị y khoa để bảo vệ dạ dày một cách an toàn, toàn diện nhất.