Người bị hội chứng ruột kích thích (IBS) nên chọn chủng men vi sinh nào?

Nỗi ám ảnh mang tên hội chứng ruột kích thích

Đầy hơi, chướng bụng, đau quặn từng cơn kèm theo việc rối loạn đại tiện lúc lỏng lúc táo là tình trạng mà rất nhiều người phải chịu đựng mỗi ngày. Ước tính hội chứng ruột kích thích (IBS) ảnh hưởng đến khoảng 7% đến 22% dân số trên toàn thế giới theo tiêu chuẩn chẩn đoán Rome III ^[1]. Căn bệnh mạn tính hay tái phát này khiến chất lượng cuộc sống, công việc và sự tự tin của người bệnh bị giảm sút nghiêm trọng.

Nhiều người bệnh thường tự ý tìm mua các loại men vi sinh (probiotic) với hy vọng làm dịu đường tiêu hóa. Tuy nhiên, phần lớn đều gặp phải tình cảnh uống mãi không thấy đỡ hoặc các triệu chứng chỉ thuyên giảm đôi chút rồi đâu lại vào đấy. Nguyên nhân chủ yếu là do thói quen chọn men vi sinh theo cảm tính, xem mọi loại men vi sinh trên kệ thuốc đều có tác dụng như nhau.

Hiệu quả của men vi sinh nằm ở tên chủng

Câu trả lời ngắn gọn là người bệnh IBS không thể dùng bừa một loại men vi sinh bất kỳ mà bắt buộc phải chọn đúng chủng vi khuẩn đã được chứng minh hiệu quả lâm sàng cho triệu chứng cụ thể của mình. Probiotic là các vi sinh vật sống mang lại lợi ích sức khỏe khi được dùng với lượng thích hợp ^[1]. Dù vậy, các tác động tích cực của men vi sinh mang tính đặc hiệu theo từng chủng riêng biệt, nghĩa là tác dụng của một chủng này không thể suy ra cho một chủng khác ngay cả khi chúng cùng loài ^[2].

Khi nhìn vào nhãn sản phẩm men vi sinh, người tiêu dùng cần đọc đủ 3 phần: chi (ví dụ Lactobacillus), loài (acidophilus) và ký hiệu chủng (ví dụ DDS-1). Phần ký hiệu chủng chính là mã định danh quyết định giá trị điều trị. Việc một sản phẩm ghi chung chung "chứa hàng tỷ lợi khuẩn Lactobacillus" hoàn toàn không đồng nghĩa với việc sản phẩm đó có khả năng cắt cơn đau bụng hay giảm cảm giác đầy bụng khó chịu cho người bệnh IBS.

Tại sao đường ruột bị kích thích lại cần đúng chủng vi sinh?

Cơ chế bệnh sinh của IBS rất phức tạp và hiện chưa được hiểu rõ hoàn toàn ^[1]. Tuy nhiên, nhiều bằng chứng khoa học chỉ ra rằng sự mất cân bằng hệ vi sinh vật đường ruột đóng vai trò quan trọng trong việc khởi phát và duy trì các rối loạn tiêu hóa này ^[1].

Khi hệ vi sinh đường ruột bị xáo trộn, sự lên men bất thường của thức ăn tạo ra lượng khí dư thừa gây trướng bụng, đồng thời kích thích các đầu dây thần kinh cảm giác ở thành ruột dẫn đến những cơn co thắt gây đau quặn. Việc bổ sung đúng các chủng lợi khuẩn phù hợp giúp lập lại trật tự hệ sinh thái đường ruột, làm giảm sự sản sinh khí, điều hòa nhu động ruột và xoa dịu phản ứng nhạy cảm quá mức của hệ thần kinh ruột.

Nghiên cứu quy mô lớn xếp hạng chủng men vi sinh nào tốt nhất?

Để giải tỏa sự mông lung trong việc lựa chọn men vi sinh, một phân tích tổng hợp mạng lưới công bố năm 2023 đã tổng hợp dữ liệu từ 81 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên 9.253 người trưởng thành mắc IBS ^[3]. Nghiên cứu tìm kiếm y văn đến tháng 6 năm 2023 nhằm so sánh và xếp hạng hiệu quả đặc hiệu theo từng kết cục lâm sàng của các chủng đơn lẻ và dạng phối hợp ^[3].

Kết quả cho thấy có 4 chủng đơn và 5 công thức phối hợp vượt trội rõ rệt so với giả dược trong việc cải thiện Thang điểm mức độ nghiêm trọng triệu chứng IBS (IBS-SSS) ^[3]. Trong đó, chủng Lactobacillus acidophilus DDS-1 đứng đầu bảng xếp hạng với diện tích dưới đường cong xếp hạng tích lũy (SUCRA) đạt 92,9% ^[3]. Về chất lượng cuộc sống (IBS-Quality of life), một hỗn hợp chứa 5 chủng probiotic xếp vị trí số một với SUCRA đạt 100% ^[3].

Đối với triệu chứng đau bụng, hai chủng nổi bật nhất là Bacillus coagulans MTCC 5856 (SUCRA 96,9%) và Bacillus coagulans Unique IS2 (SUCRA 92,6%) ^[3]. Về tình trạng chướng bụng đầy hơi, nghiên cứu ghi nhận 3 chủng đơn lẻ và 2 hỗn hợp phát huy tác dụng làm thuyên giảm rõ rệt ^[3]. Ngoài ra, ở phân nhóm IBS thể tiêu chảy (IBS-D), có 4 chủng đơn và 1 hỗn hợp giúp giảm số lần đi tiêu vượt trội so với giả dược, trong đó Bacillus coagulans MTCC 5856 (SUCRA 99,6%) và nấm men Saccharomyces cerevisiae CNCM I-3856 (SUCRA 89,7%) hiệu quả nhất trong việc cải thiện độ đặc của phân theo thang điểm Bristol ^[3].

Các bằng chứng bổ sung về chủng giảm đau và thử nghiệm ở trẻ em

Một phân tích tổng hợp khác thực hiện năm 2021 đã rà soát 521 nghiên cứu và chọn lọc được 42 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với tổng cộng 3.856 bệnh nhân ^[4]. Phân tích này chỉ ra 4 chủng vi sinh giúp giảm đau bụng có ý nghĩa thống kê so với nhóm chứng ^[4]:

• B. coagulans MTCC5260 với tỷ số nguy cơ (RR) đạt 4,9 (khoảng tin cậy 95% CI: 3,3 - 7,3) ^[4].
• L. plantarum 299v đạt RR 4,6 (khoảng tin cậy 95% CI: 1,9 - 11,0) ^[4].
• Nấm men S. boulardii CNCM I-745 đạt RR 1,5 (khoảng tin cậy 95% CI: 1,1 - 2,1) ^[4].
• Nấm men S. cerevisiae CNCM I-3856 đạt RR 1,3 (khoảng tin cậy 95% CI: 1,04 - 1,6) ^[4].

Bên cạnh người lớn, hiệu quả của chủng Bacillus coagulans Unique IS2 còn được chứng minh cụ thể ở đối tượng trẻ em qua một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2018 ^[5]. Nghiên cứu thực hiện trên 141 trẻ từ 4 đến 12 tuổi mắc IBS theo tiêu chuẩn Rome III, sử dụng viên nhai B. coagulans Unique IS2 hoặc giả dược một lần mỗi ngày trong 8 tuần, theo dõi thêm 2 tuần ^[5].

Kết thúc 8 tuần, nhóm dùng men vi sinh ghi nhận mức giảm điểm cường độ đau vượt trội (điểm số giảm còn 7,6 ± 0,98) so với nhóm giả dược (4,2 ± 1,41) với giá trị P < 0,0001 ^[5]. Trẻ cũng cải thiện đáng kể độ đặc của phân, giảm cảm giác khó chịu ở bụng, giảm chướng bụng đầy hơi, bớt mót rặn, giảm tích tụ hơi và mức độ hài lòng về thói quen đại tiện cao hơn rõ rệt ^[5]. Đáng chú ý, các chủng như Lactobacillus rhamnosus GG hay hỗn hợp VSL#3 cũng từng ghi nhận hiệu quả giảm triệu chứng ở bệnh nhân nhi mắc IBS ^[6].

Bức tranh thực tế: Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện có

Mặc dù có nhiều kết quả rất khả quan, bức tranh nghiên cứu về probiotic trong điều trị IBS vẫn tồn tại không ít hạn chế. Một bài tổng quan năm 2012 chỉ ra rằng các thử nghiệm lâm sàng trong thập kỷ trước đó có sự khác biệt rất lớn về thiết kế nghiên cứu, liều dùng, dạng bào chế, thời gian can thiệp cũng như đặc điểm dân số, đặc biệt là hiệu ứng giả dược (placebo effect) ở bệnh nhân IBS vô cùng cao ^[7]. Điều này khiến việc so sánh trực tiếp giữa các nghiên cứu để đưa ra phác đồ chuẩn mực gặp rất nhiều khó khăn ^[7].

Tương tự, hướng dẫn thực hành năm 2016 của Hiệp hội Dinh dưỡng Anh (BDA) khi đánh giá 9 bài tổng quan hệ thống và 35 thử nghiệm lâm sàng (3.406 người tham gia) với 29 công thức men vi sinh đã ghi nhận không có thử nghiệm nào đạt mức nguy cơ sai lệch thấp ^[8]. Có tới 12 trên 29 công thức men vi sinh (chiếm 41%) hoàn toàn không đem lại lợi ích nào về triệu chứng hay chất lượng sống ^[8]. Kết quả điều trị không đồng nhất giữa các liều lượng và chủng vi sinh khiến các hướng dẫn dinh dưỡng chính thức chưa thể đưa ra khuyến cáo cụ thể một chủng duy nhất cho toàn bộ bệnh nhân IBS người lớn ^[8].

Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng men vi sinh

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần ăn thật nhiều sữa chua hoặc uống các loại men tiêu hóa thông thường là có thể chữa khỏi hội chứng ruột kích thích. Thực tế, men tiêu hóa (chứa enzym tiêu hóa thức ăn) hoàn toàn khác với men vi sinh (chứa vi sinh vật sống). Việc bổ sung sữa chua thông thường tuy tốt cho dinh dưỡng nhưng lượng vi khuẩn sống sót qua axit dạ dày không cao và không đủ đặc hiệu để kiểm soát các triệu chứng IBS nặng.

Một hiểu lầm khác là men vi sinh càng chứa nhiều tỷ lợi khuẩn hoặc chứa càng nhiều loại chủng kết hợp với nhau thì càng tốt. Nghiên cứu năm 2023 đã khẳng định chỉ một số chủng hoặc công thức nhất định mới phát huy tác dụng cho các kết cục cụ thể, việc phối hợp bừa bãi không dựa trên bằng chứng khoa học có thể không đem lại bất kỳ cải thiện nào ^[3]. Men vi sinh cũng không phải là "thuốc tiên" chữa dứt điểm IBS mà chỉ là biện pháp hỗ trợ kiểm soát triệu chứng.

Ai nên thận trọng và lưu ý về độ an toàn?

Theo tổng kết từ các thử nghiệm lâm sàng, men vi sinh có độ an toàn khá tốt. Trong phân tích năm 2021, các tác dụng phụ từ nhẹ đến trung bình được báo cáo ở 51% số thử nghiệm, nhưng tỷ lệ này ở nhóm dùng probiotic không cao hơn so với nhóm dùng giả dược ^[4]. Điều này chứng tỏ men vi sinh dung nạp tương đối tốt ở người có thể trạng bình thường.

Tuy vậy, những người có bệnh nền suy giảm miễn dịch nghiêm trọng, người đang mang ống thông tĩnh mạch trung tâm, bệnh nhân đang hóa trị hoặc vừa trải qua phẫu thuật đường tiêu hóa lớn cần hết sức thận trọng và bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng. Việc bổ sung một lượng lớn vi sinh vật sống vào cơ thể những đối tượng này tiềm ẩn nguy cơ nhiễm trùng máu hoặc biến chứng nguy hiểm.

Hướng dẫn áp dụng thực tế để cải thiện bệnh

Để đạt hiệu quả tối ưu, người bệnh cần ưu tiên kiểm tra bao bì sản phẩm để tìm đúng tên các chủng có bằng chứng mạnh như Lactobacillus acidophilus DDS-1 (cải thiện tổng thể triệu chứng) ^[3], Bacillus coagulans MTCC 5856 hoặc Unique IS2 (giảm đau bụng, giảm chướng hơi) [1, 8], L. plantarum 299v hoặc nấm men S. cerevisiae CNCM I-3856 (giảm đau, ổn định khuôn phân) [1, 2].

Khi sử dụng, nên kiên trì dùng đều đặn hàng ngày trong tối thiểu 4 đến 8 tuần vì các thử nghiệm lâm sàng cho thấy cần thời gian để hệ vi sinh ổn định và phát huy tác dụng rõ rệt ^[5]. Men vi sinh nên được uống cùng hoặc ngay trước/sau bữa ăn nhẹ theo hướng dẫn của nhà sản xuất, tránh uống cùng lúc với nước sôi nóng hoặc các loại kháng sinh. Bên cạnh việc bổ sung men vi sinh, người bệnh cần kết hợp chế độ ăn uống khoa học, hạn chế đồ uống có cồn, giảm căng thẳng tinh thần và luôn thăm khám định kỳ tại các cơ sở y tế chuyên khoa tiêu hóa.